तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[पा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५८१
लोके हि बालपुत्रार्थे क्षीरं देहीति गृहस्वामिनं बालस्य माता याचते तद्वदिदं
[द्र]ष्टव्यम् ।
बृ॒हस्पतिस्त्वो॒पसीदतु ।
कल्पः—"बृहस्पतिस्त्वोपसीदत्वित्युपसीदति” इति । हे धेनो त्वा त्वां दोग्धृरूपो
[बृ]हस्पतिरुपसीदतु समीपे प्राप्नोतु ।
बृहस्पतिशब्दतात्पर्यं दर्शयति--
बृहस्पतिस्त्वोपसीदत्वित्याह ( ३ ) । ब्रह्म वै
देवानां बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनामुपसीदति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १२ )
देवानां मध्ये बृहस्पतेः परब्रह्मरूपत्वात्तेनैवोपसदनं कृतं भवति ।
दान॑वः स्थ पेर॑वः । विष्व॑ग्वृ॒तो लो॒हि॑तेन ।
कल्पः—"दानवः स्थ पेरव इति स्तानान्संमृज्य" इति । विष्वग्वृतो लोहितेनेति
[मन्]त्रशेषः । हे स्तना यूयं दानवः क्षीरदानकुशलाः, पेरवो वत्सेन पातुं योग्याः, लोहि-
[तेन] । रक्तेन विष्वग्वृतः पृथग्भूत्वा वर्तमानाः स्थ । न हि स्तनदोहने रक्तमायाति ।
पानयोग्यत्वकथनेन शुद्धिः सूचितेत्येतद्दर्शयति--
दानवः स्थ पेरव इत्याह । मेध्यानेवैनान्करोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १३ )
विष्वग्वृत इत्यनेन क्षीरस्य रक्ताद्व्यावृत्तिर्विवक्षितेति दर्शयति--
विष्वग्वृतो लोहितेनेत्याह व्यावृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १४ )
अ॒श्विभ्यां॑ पिन्वस्व । सर॑स्वत्यै पिन्वस्व ।
पू॒ष्णे पि॑न्वस्व । बृह॒स्पत॑ये पिन्वस्व । इन्द्रा॑य
पिन्वस्व । इन्द्रा॑य पिन्वस्व ( ३ ) ।
कल्पः—"अश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे पिन्वस्व बृहस्पतये पिन्वस्वेति
[वृष्णी]यिसि दोग्ध्रे दोग्धि" इति । स्थूले दोहनपात्रे दुह्यादित्यर्थः । इन्द्राय पिन्वस्व ।
[इन्द्रा]य पिन्वस्वेति मन्त्रशेषः । हे धेनोऽश्विसरस्वत्यादिदेवार्थं पिन्वस्व हविः प्रभूतं देहि ।
प्रभूतदातृत्वं धेनोः प्रसिद्धमित्येतद्दर्शयति--
अश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे |पिन्वस्व बृहस्पतये
१ ग. वत्सेन । २ ग. वृष्णीयसि ।
१३

: "आनी-" or "आग्नी-"?
Look at line 25 end:
आ - न - ी - -
Wait, is that 'आनी-' or 'आग्नी-'?
Wait, who brings the milk? The Āgnīdhra! "आग्नीध्रेणाऽऽनीयमान"!
Let's look at line 25 end:
It's 'आ' followed by... wait, is that 'ग्नी' or 'नी'?
Look at the right margin of line 25:
It says "आग्नी-" ! No, wait, look:
The letter has a vertical line, a loop like 'न', but wait, does it have 'ग्'?
Look at line 26 start: "ध्रेणाऽऽनीयमान"?
Wait! Line 26 starts with:
"ध्रेणाऽऽनीयमान" or "य्रेणाऽऽनीयमान"?
LOOK AT THE FIRST LETTER OF LINE 26:
It is 'ध्रे' or 'श्रे' or 'य्रे'?
It is 'ध्रे'! Loop of ध, with e-matra and ra-stroke: ध्रे!
"ध्रेणाऽऽनीयमान"!
And line 25 ends with "आग्नी-"!
Yes! आग्नीध्रेणाऽऽनीयमान! (आग्नीध्रेण + आनीयमान).
"आग्नीध्रेणाऽऽनीयमान हे पय ऊर्जो रस

प्रपा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २८३
इन्द्रा॑श्विना॒ मधु॑नः सार॒घस्य॑ ।
घ॒र्मं पा॑त बसवो॒ यज॑ता॒ वट् ।
कल्पः—" इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्येति महावीरे गोपय आनयति " इति ।
[घ]र्मं पात वसवो यजता वदिति मन्त्रशेषः । हे इन्द्र हेऽश्विनौ यूयं त्रयोऽपि मधुनः
[सं]बन्धिनं घर्मं घृतसहितं क्षीरं पात पिबत । कीदृशस्य मधुनः, सारघस्य सरघा
[म]धुमक्षिकास्ताभिर्निष्पादितं सारघं तादृशस्य । मधुनः संबन्धेन हविषस्तद्वन्मधुररस-
वम् । हे वसवो देवा यजत यागं कुरुत । वद्, इदं हविर्दत्तमस्तु ।
अस्मिन्मन्त्र इन्द्रशब्देन सहाश्विशब्दस्य प्रयोगाभिप्रायं दर्शयति—
अश्विनौ वा एतद्यज्ञस्य शिरः प्रतिदधतावाब्रूताम् ।

१८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०८]
गतसारत्वात्सोमयागे भविष्यति वषट्कारो निःसारो भवेत् । तदप्रयोगे वज्रो वै वष-
ट्कार इति श्रुतस्य वज्रस्याभावाद्रक्षांसि यज्ञं विनाशयेयुः । अत उभयदोषपरीहा-
राय द्वितीयाक्षरं परित्यज्य वडि॒त्येव प्रयोक्तव्यम् । तथा सति संपूर्णत्वाभावात्प्रत्यक्षो
वषट्कारो न भवति । अंश एव ततः ( अंशत एव ) सद्भावात्परोक्षस्तिरोहितो
वषट्कारो भवति । ततः संपूर्णवषट्कारो न गतसारः, एकदेशस्यापि विद्यमान-
त्वाद्वज्रसद्भावेन रक्षांस्यपि यज्ञं न विनाशयन्ति ।
स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मये॑ वृष्टिवन॑ये जुहोमि ।
कल्पः—“स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते
इति । वृष्टिवनये वृष्टिप्रदानाय सूर्यस्य रश्मये हे ऊष्मंस्त्वां स्वाहा जुहोमि स्वाह-
कारयोग्यामाहु॑तिमाहुतिद्रव्यं कृत्वा जुहोमि ।
सूर्येत्यनुक्त्वा रश्मय इत्युक्तेस्तात्पर्यं दर्शयति —
स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्याह । यो वा
अस्य पुण्यो रश्मिः । स वृष्टिवनिः । तस्मा एवैनं जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २३ )
सूर्यो न साक्षाद्वृष्टिं प्रयच्छति किंतु पुण्यरश्मिद्वाराऽतः साक्षाद्रश्मय एव वृ-
प्रदानायाऽऽहुतिर्युक्ता ।
मधु॑ ह॒विर॑सि ।
कल्पः— “मधु हविरसीत्यजापयः” इति । महावीर आनयतीत्यनुवर्तते । हेऽजा
त्वं मधुरं हविरसि ।
स्वादु कर्तुं मधुशब्दप्रयोग इति दर्शयति—
मधु हविरसीत्याह । स्वदयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २४ )
सूर्य॑स्य॒ तप॑स्तप ।
कल्पः--“सूर्यस्य तपस्तपेत्यूष्माणम्” इति । उद्यन्तमनुमन्त्रयत इत्यनुवर्तते
ऊष्मन्सूर्यस्य तपः सूर्यसंबन्धिनं तापमपि तप त्वमतिशयेन तप्तं कुरु ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति—
सूर्यस्य तपस्तपेत्याह । यथा यजुरेवैतत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २५ )
१ क. ख. ॰यागो भ॰ । २ ग. ॰हुर्ति द्र्वं ।

प्रपा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २८५
द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां त्वा॒ परि॑गृह्णामि॑ ( ४ ) ।
कल्पः—"द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीति शफाभ्यां महावीरं परिगृह्य" इति ।
हे महावीर त्वां द्यावापृथिवीदेवतारूपाभ्यां शफाभ्यां परिगृह्णामि ।
मन्त्रबलाद्द्यावापृथिवीपरिग्रहः सिध्यतीति दर्शयति—
द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीत्याह । द्यावा-
पृथिवीभ्यामेवैनं परिगृह्णाति ( ७ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २६ )
अ॒न्तरि॑क्षेण त्वोप॑यच्छामि ।
कल्पः---"प्रच्छिन्नाग्रेण वेदेन भस्म प्रमृज्यान्तरिक्षेण त्वोपयच्छामीत्युपयमनेन
प्रतिप्रस्थातोपयच्छति” इति । हे महावीर त्वामन्तरिक्षदेवतारूपेणोपयमनाख्यकाष्ठपा-
त्रेणोपयच्छाम

२८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ४ अनु० ८]
सुव॑र्मे यच्छ । दिवं॑ यच्छ दि॒वो मा॑¹ पा॒हि ( ५ ), इति ॥
एहि॑ पा॒हि पिन्व॑स्व॒ गृहा॒म्यर्व॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽ-
ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
हे प्रवर्ग्य त्वं तेजोरूपोऽसि । अतस्तेजोरूपमाहवनीयमनुलक्ष्य प्रेहि प्रकर्षेण गच्छ।
अत्युष्णस्त्वं द्युलोकादीन्स्पृशन्नपि मा [मा] हिंसीः, तापं मा कुरु । सुवरसिं² त्वमेव
स्वर्गे³रूपोऽसि । अतः स्वर्ग⁴सुखं मे प्रयच्छ । तत्सुखाधारं दिवं द्युलोकं मे प्रयच्छ⁵।
दिवो द्युलोकान्मां पाहि । तत्र⁶ राक्षसप्रवेशं निवार्य पालय ।
मन्त्रस्य पूर्वभागे तेजोऽनुप्रेहीत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति-
वि वा एनमेतदर्धयन्ति । यत्पश्चात्प्रवृज्य पुरो जुह्वति ।
तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहीत्याह । तेज एवास्मिन्दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २९ )
आहवनीयस्य पश्चिमभागे गार्हपत्यस्योत्तरदेशे प्रवर्ग्यं कृत्वा पुरः पूर्वस्यां दिश्या-
हवनीये जुह्वतीति यदस्ति एतेनैनं प्रवर्ग्यं [ व्यर्धयन्ति ] समृद्धिरहितं कुर्वन्ति
प्रवृञ्जनेनैव तेजसो⁸ गतत्वात् । अतस्तेजोऽनुप्रेहीत्युक्त्या द्रव्ये तेजः संपादितं भवति
मध्यमभागस्याहिंसापरत्वं दर्शयति-
दिविस्पृङ्मा मा हिंसीरन्तरिक्षस्पृङ्मा मा हिंसीः पृथिवि-
निस्पृङ्मा मा हिंसीरित्याहाहिंसायै ( ८ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ३० )
तृतीयभागस्याऽऽशीःपरत्वं दर्शयति-
सुवरसि सुवर्मे यच्छ दिवं यच्छ दिवो
मा पाहीत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ विभा० ३१ )
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
══════════════════════════════════════
१ ग. (४)। २ क. ख. ॰सि स्व॰। ३ ग. ॰मैसुखरू॰। ४ क. ख. स्वर्ग्यं सु॰। ५
क. ख. यच्छ । ६ क. तत्राक्षिशब्दम्॰ । ख. तत्र रूप(क्षय)शब्दम्॰ । ७ क. ख. पुनः। ८
॰सोऽपग॰

य॒मनामकाय? यमनामकाय! "यमाय त्वा" -> यमनामकाय!
And in L17: "विभादिभिर्युक्ताय" or "ऋभुमते"? In mantra L11: "त्वर्जुमते विभुमते प्रभुमते वाजवते" -> wait, does it say "ऋभुमते" in the mantra?
Look at L11: "स॒वि॒त्रे त्व॑र्जुम॑ते" -> wait, is that "त्वर्जुमते" or "त्वृभुमते"?
Look at L11: त्व followed by ॠ / र्जु:
Wait! In Taittiriya Aranyaka 4.9:
"सवित्रे त्वर्जुमते" or "सवित्रे त्वृभुमते"?
The mantra in Taittiriya Aranyaka 4.9.1 is:
"सवित्रे त्वर्जुमते विभुमते प्रभुमते वाजवते स्वाहा" (or त्वृभुमते).
Here it is printed: "त्व॑र्जुम॑ते" (or त्व॑र्भुम॑ते / त्वृभुमते).
And in L17, before "-म्भादिभिर्युक्ताय", maybe "ऋजुत्वादि..." or "ऋभ्वादिभिर्युक्ताय"?
It looks like "[ऋ]भादिभिर्युक्ताय" or "[वि]भादिभिर्युक्ताय" or "म्भादिभि

शस्तानां?
Look at Char 1: is it श or शा?
Wait, what about ऋताfilter?
Let's search Taittiriya Aranyaka Sayana Bhashya online for:
"देवताभ्यो जुहोति, इति ।"
The Brahmana text is:
"एताभ्य एवैनं देवताभ्यो जुहोति" (Taittiriya Aranyaka 5.7.6 or similar).
In Sayana's commentary on this sentence:
"... मन्त्रानुपसंहरति" or "... मन्त्राणामुपसंहरति"
What is the exact text of Sayana?
"उक्तानां मन्त्रानुपसंहरति" ? Wait! Could Char 1 be उ with the shirorekha connecting from the next letter?
Wait! Look at line 11: शिरो नामपञ्चकेन...
Look at line 31 again carefully:
Wait, is Char 1:
Look at the characters:
Letter 1: It has a left loop, then a vertical bar. Wait, that's वा!
Wait, why वा? Look at line 31:
Could it be वा ता नां?
Wait, why would it be वातानां?
Is there ANY word वातानां?
Wait! Could it be आ हु ती नां?

[प्र० ४। अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २८९
समुद्रादिभ्यो यमान्तेभ्यस्त्रयोदशमन्त्रोक्ताभ्यो देवताभ्यो होमः कृतो भवति ।
अनुष्ठेयमन्त्रसंख्यां प्रशंसति—
दश संपद्यन्ते । दशाक्षरा विरा॑ट् । अन्नं॒ विरा॑ट् । वि॒राजे॒वान्नाद्य॒मव॑रुन्धे, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४० )
*त्रयोदशसु त्रयाणां विकल्पार्थत्वेन पूर्वपञ्चकमुत्तरपञ्चकं चेत्येवमनुष्ठेयमन्त्राणां
१दशत्वसंपत्तिः, अतो विरा²जाऽन्नप्राप्तिः ।
अथ रौहिणपुरोडाशौ विधत्ते—
रौ॒हि॒णाभ्यां॒ वै दे॒वाः सु॑व॒र्गं लो॒कम॑यन् । तद्रौ॑हिणयो रौहिण॒त्वम् । यद्रौ-
हि॒णौ भवत॑तः । रौ॒हि॒णाभ्या॑मे॒व तद्यज॑मानः सुव॒र्गं लो॒कमे॑ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४१ )
स्वर्गं(र्गे) रोहे³त्याभ्यां पुरोडाशाभ्यामिति रौहिणौ ताभ्यां स्वर्गप्राप्तिः ।
रौहिणपुरोडाशय्योर्दक्षिणोत्तरयोरपि होममन्त्रावुत्तरानुवाक आम्नास्यमानावपि पुरो-
डाशविधिप्रसङ्गादिहैवोपहृत्य ४व्याख्यास्ये(ये)ते —
अह॒र्ज्योतिः॑ के॒तुना॑ जुष॒ताꣳ सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा॒ स्वाहा॒ रात्रि॒-
र्ज्योतिः॑ के॒तुना॑ जुषताꣳ सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा॒ स्वाहेत्या॑ह । आ॒दि॒-
त्यमे॒व तद॒मुष्मिं॑ल्लो॒केऽह्ना॑ पुर॒स्ताद्दा॑धार । रात्र्या॑ अ॒वस्ता॑त् ।
तस्मा॑दसावादि॒त्योऽमुष्मिँ॑ल्लो॒केऽहो॑रा॒त्राभ्यां॒ धृतः (१२), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४२ )
मनुष्यनामानि पशवः सीदत्वित्याहेन्द्रायेत्याहार्धयति घ्नन्ति गृह्णात्याहिꣳसावै
पद्माऽऽहऽऽदित्यवते स्वाहेत्याह पितृमानेति चत्वारि च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
अहर्देवता केतुनाऽध्यक्षरूपेणाऽऽदित्यमण्डलेन सह ज्योतिर्जुषतां प्रकाशं सेव-
तां । ज्योतिषां मध्ये सुज्योतिः शोभनज्योतीरूपमहरुद्दिश्य स्वाहुतमिदमस्तु ।
रात्रिदेवतामन्त्रोऽपि व्याख्येयः । तत्तेन मन्त्रद्वयेन स्वर्गलोकात्परस्तादुपरिभागेऽ-
ह्ना सहितमादित्यं धारयति । अवस्तादधोभागे रात्रिदेवतया सहितमादित्यं
यति । यस्मादेवं तस्मात्स्वर्गेऽसावादित्यो देवताद्वयेन धृतो वर्तते ।
वि॒श्वा आशा॒ दक्षि॑णसत् ।
कल्पः—‘‘अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणा

२९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०१]
ब्रह्माणमीक्षते” इति । दक्षिणदेशे सीदतीति दक्षिणसद्ब्रह्मा सोऽयं विश्वा आशाः
सर्वदिग्वर्तिनो देवान्प्रीणात्विति शेषः ।
उक्तार्थपरत्वं मन्त्रस्य दर्शयति—
विश्वा आशा दक्षिणसदित्याह । विश्वानैव देवान्प्री-
णाति । अथो दुरिष्ट्या एवैनं पाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० १ )
अनेन मन्त्रेण देवप्रीतिर्भवति । यागे संभावितदोषाच्च यजमानं पालयति ।
विश्वा॑न्दे॒वान्या॑डि॒ह ।
कल्पः—“ विश्वान्देवानयाडिहेति होतारम्” इति । ईक्षत इत्यनुवर्तते । इ
कर्मणि होता विश्वान्देवानयाडिष्टवान् ।
अयाट्शब्देन सर्वदेवानां भागसमृद्धिं दर्शयति—
विश्वान्देवानयाडिहेत्याह । विश्वानैव
देवान्भागधेयेन समर्धयति

प्रपा०४अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९१
अह॑र्दि॒वाभि॑रू॒तिभि॑ः । अनु॑ वां॒ द्यावा॑-
पृथि॒वी मं॒ᳵसाताम् । स्वाहेन्द्रा॑य, इति ।
हेऽश्विनौ घर्मं प्रवर्यहविः पातं पिबतम् । कीदृशम् । हार्दिवांनं हृदयप्रिया-
तिशयो हार्दी सोऽस्यास्तीति हार्दिवा तादृशम् । अहरहश्चास्मिन्दिने दिवाभिद्योत-
मानाभिरूतिभिरस्मद्विषयल( र ? )क्षणाक्रियाभिर्निमित्तभूताभिः पातमिति पूर्वत्रा-
न्वयः । हेऽश्विनौ वां युवां द्यावापृथिव्यौ देवते अनुमंसातामनुमतौ कुरुताम् । इन्द्रा-
येदं स्वाहुतमस्तु ।
स्वाहेन्द्रा वद् ।
कल्पः—" स्वाहेन्द्राँ वदित्यनुवषट्कृते " इति । जुहोतीत्यनुवर्तते । ऐन्द्रेत्ययं
शब्दः परमैश्वर्ययोगात्स्विष्टकृ

"
Ah! Footnote 5 is indeed attached to "दत्तवत्यौ" or "प्राठ्यं"!
Wait, look at line 18: "हेतुं तं प्राठ्यं [प्रवर्ग्यद्रव्यं?]"
Wait, where is the marker '५'?
Ah, footnote 5: "५ ग. ॰त्यौ । प्राठ्यं प्र॰ ।"
It says that manuscript 'ग' has "॰त्यौ । प्राठ्यं प्र॰" instead of something.

Let's read lines 17-26 very carefully:
द्रव्यमपातं युवां पीतवन्तौ । द्यावापृथिव्यौ च युवयोरनुमतिं दत्तवत्यौ । प्रकृष्टरस-
हेतुं तं प्राठ्यं [प्रवर्ग्यद्रव्यं?] यथावद् स्विष्टकृद्देवतायै यथावद्दत्तवानस्मि । द्यावा-
पृथिव्योः प्रसादादस्य कर्मणो निष्पत्तेस्ताभ्यां नमोऽस्तु । हेऽश्वीन्द्ररूप प्रवर्ग्यदेव
Wait, is there a danda after प्रवर्ग्यदेव?
No, line 19 ends with: "प्रवर्ग्यदे-"
Wait! Look at the end of line 19:
"प्रवर्ग्यदे-" with a hyphen/dash, or just "प्रवर्ग्यदे"?
Yes, it's split across lines: "प्र

। दशमे तदङ्गद्रव्यशेषेणाग्निहोत्रहो-
[मः क्रि]यते । तत्राऽऽदौ किंचिदनुमन्त्रणमुच्यते ।"
Wait, let's look at what is visible in line 24:
At the very left edge, there is ...ियते or [मः क्रि]यते.
Let's see: [मः क्रि]यते or [क्रि]यते or ियते.

Wait, what about line 25?
Line 25 starts with:
तेप्रख्याता?
Wait, in line 24: कल्पः--“उपर्याहवनीये धार्य-
Note footnote 3 on धार्य-:
३ ग. °ये धार्यं° ।
Then line 25:
तेप्रख्याता? No, if line 24 ends with धार्य-, line 25 must be:
[माणे] प्रख्याता?
Look at line 25:
[माणे] प्रख्याताच्छृतदध्ना!
Wait, look at the image at the start of line 25:
What is the first word of line 25?
In the image:
तेप्रख्याता?
Wait, look at the letters:
ते? No, it's माणे?
Wait, line 2

२९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०१०]
द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॒ पीपि॑हि । सु॒भूता॑य॒ पीपि॑हि । ब्रह्म॑वर्च॒साय॑
पीपिहि(१)। यज॑मानाय॒ पीपि॑हि । मह्यं॒ ज्यैष्ठ्या॑य॒ पीपि॑हि, इति ।
आहवनीयस्योपरि महावीरं धारयित्वा तत्रत्ये तप्ते घृते तप्तस्य दध्नः प्रक्षेपे सति
प्रवर्ग्यो विक्षरति विशेषेण पात्रस्योर्ध्वं यदोद्गच्छति तदानीमुद्गच्छन्तं प्रवर्ग्यं संबोध्येद-
मुच्यते—हे प्रवर्ग्य, इषेऽन्नार्थं पीपिहि त्वं प्रवृद्धो भव । तयोर्जे रसार्थं ब्राह्मणार्थं
च प्रवृद्धो भव । सुभूतं शोभनं प्राणिजातम् । मह्यं ज्यैष्ठ्यायाध्वर्योर्मम प्रशस्तत्वाय
प्रवर्ग्यस्याभिवृद्ध्या सर्वमिदमाभिवर्धत इत्यर्थः ।
एतस्याभिवृद्धेर्मन्त्रोक्ताया वृष्टिहेतुत्वं दर्शय

[प्र० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९५
परिधीनामन्तरेव यथा पतति तथाऽभिवर्धयेत् । तथा सत्यविनाशितं तेजो भवति ।
[ते]षु चतुर्थिविभक्तेस्तात्पर्यं दर्शयति--
इ॒षे पी॑पि॒ह्यू¹र्जे पी॑पिहीत्याह । इषमेवोर्जं॒ यज॑माने दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २० )
उत्तरमन्त्रेष्वप्येतदनुसंधेयम् ।
सर्वेषां यजमानार्थत्वे समाने सति पुनर्यजमानायेत्युक्तेस्तात्पर्यमाह--
यज॑मानाय पीपिहीत्याह । यज॑मानायै॒वैतामाशिष॒माशा॑स्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २१ )
यजमानस्य फलान्तरानुशासनायेयमुक्तिरित्यर्थः ।
अध्वर्योः स्वार्थे मह्यमित्युक्तिरिति दर्शयति--
मह्यं॑ ज्यैष्ठ्याय पीपिहीत्याह । आत्मन ए॒वैतामाशिषमाशा॑स्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २२ )
त्विष्यै॑ त्वा । द्यु॒म्नाय॑ त्वा । इ॒न्द्रि॒याय॑ त्वा॒ भूत्यै॑ त्वा ।
कल्पः--‘‘अथैनं दिशोऽनुप्र³हावयति त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वेन्द्रियाय त्वा
[भू]त्या’’ इति । हे प्रवर्ग्य त्विष्यै दीप्तिसिद्धये त्वां प्राच्यां दिशि हुतं करोमि ।
[द्युम्ना]य धै⁴र्यासिद्धये त्वां दक्षिणस्यां दिशि हुतं करोमि । इन्द्रिया⁵याभिवृद्धये त्वां
[प्रती]च्यां दिशि हुतं करोमि । भूत्या ऐश्वर्यसिद्धयर्थमुदीच्यां दिशि हुतं करोमि ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति--
त्विष्यै॑ त्वा द्यु॒म्नाय॑ त्वेन्द्रियाय त्वा
भू॒त्यै त्वेत्या॑ह । यथाय॒जुरे॒वैतत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २३ )
घ॒र्माँऽसि॑ सु॒धर्मा॒ मे न्य॑स्मे । ब्रह्मा॑णि धारय । क्ष॒त्राणि॑
धारय । विशं॑ धारय । नेत्त्वा॒ वातः॑ स्क॒न्दया॑त् ( २ ) ।
कल्पः--‘‘प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयन्तर्वेद्युपयमनं नि⁶धाय पूर्वस्मिन्खरे रजतं
निधाय तस्मिन्महावीरं प्रतिष्ठापयति धर्माऽसि सुधर्मा मे न्यस्मे ब्रह्माणि धारयेति
[ब्रा]ह्मणस्य? ] क्षत्राणि धारयेति राजन्यस्य विशं धारयेति वैश्यस्य’’ इति⁷ । नेत्त्वा वातः
१ ग. 'पिह्यूर्जे । २ घ. ०मानमेवै० । ३ ग. ०प्रजाव० । ४ ख. ग. धनासिं० । ५ ग.
। वीर्यवृ० । ६ क. ख. विधाय । ७ क. °नि । हे ।

? No, it looks like ष्टा!
Wait, look at the two characters:
First character: द्वे
Second character: ष्टा?
Wait, is the second character ष्टा?
Let's compare ष्टा in L17:
In L17: द्वेष्टा: द्वे then ष्टा. The ष्टा in L17 has a loop for ष, subscript ट, and an ा matra with a horizontal connector.
In L25: after द्वे, the character has:
Wait, it has an ा matra!
Yes, it has a vertical line on the right!
And the body has ष + ट?
Wait, or is it द्वौ?
Wait, if it were द्वौ: द् + वौ. But here we have द्वे first!
Wait, is the first one द्वे?
Yes, द् with व and top slant stroke े: that is unmistakably द्वे.
Then the next akshara:
Wait, is it ष्टा?
Yes, it looks like ष्टा! But wait, why is it द्वेष्टा?
In Sanskrit, द्वेष्टा द्वेष्यश्च इति उभयविधं is a dvandva compound or mentioning the two words:
"द्वेष्यं द्वेष्टा चेत्युभयविधं शत्रुं" -

प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९७
स्वाहा॑ । पि॒तृभ्यो॑ घ॒र्मपे॑भ्य॒ः स्वाहा॑, इति ।
अनिष्टस्य हिंसकः शराः, तादृशाय शरसे पूष्णे पोषकाय देवाय स्वाहुतमिद-
मस्तु । ग्रावभ्यः पाषाणजन्यध्वनिरूपाभ्यो वाग्देवताभ्यः । प्रतिरेभ्योऽभिवृद्धिहेतुभ्यः
प्राणदेवेभ्यः ।
प्रथममन्त्रे पूषञ्छ(श)ब्देन बहुदेवताविवक्षां दर्शयति—
पूष्णे शरसे स्वाहेत्याह । या एव देवता
हुतभागाः । ताभ्य एवैनं जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २७ )
द्विविधा हि देवता हुतभागा अहुतभागाश्चेति। तथा चान्यत्राऽऽम्नातम्—“हुतादो
वा अन्ये देवा अहुतादोऽन्ये” इति । तासु हुतभागाः सर्वा अप्यत्रोपलक्षितास्ताभ्यः
सर्वाभ्य एन

: udatta above ति॑, visarga. के॒: anudatta under के॒. तुना॑: udatta above ना॑`.

Line 29:
जुषताम् । सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षाꣳ स्वाहा॑ ।
Wait, let's look at सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा:
सु॒: anudatta under सु॒.
ज्यो: no mark.
ति॒: anudatta under ति॒.
र्ज्यो: no mark.
ति॑: udatta above ति॑.
षा: wait, is there an anudatta under षा? In line 29, under षा there is no line! Wait, look under सु॒ (line), under ति॒ (line), then र्ज्योति॑षा - wait, is there a line under ति or षा?
Ah, look at line 29:
There is a line under सु॒, a line under ति॒ (of सुज्योति), NO line under र्ज्योति॑षा, but wait, is there a line under षा? No, wait! There is a line under ति of सुज्योति॒? Yes.
Wait, what about स्वाहा॑? There is an udatta above हा॑.
Wait, look between षा

[प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३९९
जुषतां सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा५ स्वाहा॑ । रात्रि॒र्ज्योति॑:, केतुना जुषतां सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा५
स्वाहा॑ '' इति । तावेतौ मन्त्रौ पूर्वस्मिन्ननुवाके ब्राह्मणोदाहरणप्रसङ्गेन व्याख्यातौ ।
अपी॑परो माऽह्नो॒ रात्र्यै॑ मा पाहि । ए॒षा ते॑
अग्ने॒ समि॒त् । तया॒ समि॑ध्यस्व । आयु॑र्मे दाः ।
वर्च॑सा माऽऽङ्क्षीः । अपी॑परो मा॒ रात्रि॑या॒ अह्नो॑ मा
पाहि ( ४ ) । ए॒षा ते॑'अग्ने समि॒त् । तया॒
समि॑ध्यस्व । आयु॑र्मे दाः । वर्च॑सा माऽऽङ्क्षीः ।
कल्प:--‘‘ अपीपरो माऽह्नो रात्रियै मा पाह्येषा ते अग्ने समित्तया समिध्यस्वाऽऽयुर्मे
दा वर्चसा माऽऽङ्क्षीरिति सायं समिधमादधाति, अपीपरो मा रात्र

क. ख. द्विती" and then "य"? No, it's cut off?
Wait, look at line 29:
"१ ग. ॰यमेना॰ । २ ग. ॰होतीति । ३ क. ख. ॰व सोम्ये' । ४ क. ख. द्विती" - wait, after द्विती there is:
"य" or something? No, it's: "४ क. ख. द्विती" - wait, look closely:
"४ क. ख. द्विती" - the letter after ती is... wait, look at line 30:
"५ क. ख. ग. ॰तीर्जुहु॰ । ६ ग. ॰तीर्जुहो॰ । ७ क. ख. ॰देवायमिमा ।"
In line 29, at the very end: "४ क. ख. द्विती" -> wait, is it "द्विती-" or "द्वितीय"?
Wait, look at the end of line 29:
"द्विती" then it's cut off at the edge! "द्विती..." or "द्विती-"?
Wait, let's look at the letters:
द्, वि, त, ी. There is a little dot or stroke after ी?
It looks like "द्विती" and then nothing or cut off.

Wait, where was footnote 4 in the main text?
Let's search the text around line 20-22:
"अत्र प्रथम