तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

नि॒राश्च॑क्राम ( १२ ) । ततो॒ वै
Wait, look at राजनिराश्चक्राम:
Wait, is that राजनिराश्चक्राम or राजनिराश्चक्रतुः or राजनिराश्चक्राम?
Let's look at the letters:
अ॒स्यो: anudatta under अ (अ॒)
ग्र॑: svarita over ग्र (ग्र॑)
दे॒वौ: anudatta under दे (दे॒)
रा॑: svarita over रा (रा॑)
ज: wait, is it ज? Look closely at राजनिराश्चक्राम:
Wait! राजनिराश्चक्राम or राजन्निराश्चक्राम?
Letters: रा॑ then ज then नि॒ (anudatta under नि) then रा then श्च॑ (svarita over श्च) then क्रा then म.
Wait, is there an anudatta under नि? Yes, नि॒.
Svarita over श्च? Yes, श्च॑.
Then ( १२ ) ।: section number 12 in parentheses, then danda.
Then ततो॒ वै:
Wait, is there an anudatta under तो?
Look at ततो॒: yes, horizontal stroke under तो (ततो॒)!
वै: no accent

प्रपा० ४ अनु० ९] -- कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५९
घर्मस्य महावीरस्य प्रियशरीराक्रमणे त्वग्दोषः स्यात् । यः पुमानपेक्षितं प्रद-
क्षिणत्रयं कृत्वा ततश्चतुर्थं प्रदक्षिणमनपेक्षितमपि कुर्यात्, स एव प्रियशरीरमाक्रा-
मतीति त्वग्दोषं प्राप्नुयात् । न चैतद्वार्तामात्रं किंतु कश्चिद्राजनि नामकः पुरुष उग्रदेव
उग्राणामृत्विजां शाखामभ्युल्लंघ्यतां स्वामी सन्कदाचिदेतां प्रियतनूमाचक्राम ।
ततोऽपराधात्कुष्ठरोगवानभूत् । अतः स्वदेहरक्षार्थं चतुर्थीवृत्तिं न कुर्यात् ।
धवित्राणि प्रशंसति--
प्राणा वै ध॒वित्रा॑णि, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३९ )
यदुक्तं सूत्रकारेण--“ तमभिमुखाः पर्युपविशन्ति पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतः प्रतिप्र-
स्थातोत्तरत आग्नीध्रोऽव्यतिषङ्गमूर्ध्वं धून्वन्तः ” इति । तत्र धवित्रदण्डानां यः परस्प-
रसंश्लेषाभावस्तमिमं विधत्ते--
अ॒न्यति॑षङ्गं धून्वन्ति । प्रा॒णानामन्यतिषङ्गाय॑ क्लृप्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४० )
प्राणादिवृत्तीनां सांकर्यपरिहारेण स्वव्यापारसामर्थ्यार्थो धवित्राणामयमव्यतिषङ्गः ।
तमभिमुखाः पर्युपविशन्तीति यदुक्तं तद्विधत्ते--
वि॒निष्ष॑धं धून्वन्ति । दि॒क्ष्वेव प्रति॑तिष्ठन्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४१ )
पुरस्तादध्वर्युरित्याद्यभिधानाद्दिक्षु प्रतिष्ठा ।
ऊर्ध्वाभिमुखत्वेन वायुत्पादनं विधत्ते--
ऊ॒र्ध्वं धू॑न्वन्ति । सु॒वर्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४२ )
स्वर्गस्योर्ध्ववर्तित्वादूर्ध्वधूननेन तत्प्राप्तिः ।
सर्वासु दिक्षु धूननं विधत्ते--
सर्व॑तो धून्वन्ति । तस्मा॒दयꣳ सर्व॑तः पवते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४३ )
दधातीवान्वाह यज्ञस्याऽऽहैष उपरिष्टादाशीरन्यो व्यास्थापयन्ति रश्मयो भवन्ति
धन्वेत्याह यज्ञश्चक्राम समष्ट्यै द्वे च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
१ ग. 'षं न प्रा' । २ क. ख. 'र्थ्यार्थे थ' ।

२६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०४अनु०६]
यस्मान्महावीरस्य सर्वासु दिक्षु वायुमुत्पादयन्ति तस्माल्लोकेऽप्ययं वायुः सर्वासु
दिक्षु संचरति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
अथ चतुर्थे षष्ठोऽनुवाकः ।
पञ्चमे महावीरस्थापनमुक्तम् । षष्ठे तस्याभिमन्त्रणमुच्यते । कल्पः—“ अध्वर्युर्महा-
वीरमभिमन्त्रयते दश प्राचीर्दश भासि दक्षिणेत्यनुवाकेन” इति । तत्राऽऽदावेकामृचमाह-
दश॒ प्राची॒र्दश॑ भासि दक्षि॒णा । दश॑ प्र॒तीची॒-
र्दश॒ भास्युदी॑चीः । द॒शोर्ध्वा भा॑सि सुम॒नस्य॒-
मानः॑ । स नो॒ रुचं॑ धे॒ह्यहृ॑णीयमानः, इति ।
हे महावीर प्राचीः प्राग्दिग्वर्तिन्यो ज्वाला दशसंख्याका यथा भवन्ति तथा
भासि त्वं दीप्यसे । एवं दक्षिणादिषु योज्यम् । ताभिरेताभिः सर्वाभिर्ज्वालाभिः
सौमनस्यं प्राप्तं(प्तः), स त्वमहृणीयमानः केनाप्यहिंस्यमानः सन्नोऽस्मदर्थं रुचं धेहि
तेजो धारय ।
अथ दिग्भेदेन देवताविशेषप्रतिपादकानि पञ्च यजूंषि तत्र प्रथमं यजुराह--
अ॒ग्निष्ट्वा वसु॑भिः पुर॒स्ता॒द्रोच॑यतु गाय॒त्रेण॑
छन्द॑सा । स मा॒ रु॑चितो रो॑चय, इति ।
हे महावीर त्वां पूर्वस्यां दिशि वसुभिर्देवैर्गायत्रीच्छन्दोदेवतया च सहाग्निर्दै
रोचयतु दीपयतु । पुरतो रुचितो दीपितः स त्वं मां रोचय प्रकाशय ।
अस्मिन्मन्त्रे यदग्नेर्दीपकत्वं तन्मुख्यमेव न तूपचारितमित्येवकारेण दर्शयति--
अग्निष्ट्वा वसुभिः पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण
छन्दसेत्याह । अग्निर्वेनं वसुभिः पुर-
स्ताद्रोचयति गायत्रेण छन्दसा, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० १ )
रोचयेत्ययं लोट्प्रत्ययो न विध्यर्थः किंत्त्वाशीरर्थ इत्येतद्दर्शयति--
स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० १ )
१ ग. ˚चयत्वित्य˚ ।

प्र० ५ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६१
अथ दक्षिणादिदिग्देवताविषयाणि चत्वारि यजूंष्याह—
इन्द्र॑स्त्वा रु॒द्रैर्द॑क्षिण॒तो रो॑चयतु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑सा ।
स मां रु॑चितो रो॑चय । वरु॑णस्त्वाऽऽदि॒त्यैः प॒श्चा-
द्रो॑चयतु॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो
रो॑चय ( १ ) । द्यु॒तान॑स्त्वा मारु॒तो म॒रुद्भिरु॑त्तर॒तो
रो॑चयत्वानु॒ष्टुभे॑न॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो
रो॑चय । बृह॒स्पति॑स्त्वा वि॒श्वैर्दे॒वैरुप॑रि॒ष्टाद्रो॑चयतु॒
पाङ्क्ते॑न॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो रो॑चय, इति ।
पूर्वोक्ताग्निविषययजुरिन्द्रादिविषयाणि चत्वारि यजूंषि व्याख्येयानि ।
तेषु चतुर्ष्वपि यजुःषूच्चारण्यावृत्तिमेवकारेण लोट्प्रत्ययस्याऽऽशीरर्थत्वं च पूर्ववद्दर्शयति
इन्द्रस्त्वा रुद्रैर्दक्षिणतो रोचयतु । त्रैष्टुभेन छन्दसेत्याह । इन्द्र एवैनग्ं
रुद्रैर्दक्षिणतो रोचयति त्रैष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह ।
आशिषमेवैतामाशास्ते । वरुणस्त्वाऽऽदित्यैः पश्चाद्रोचयतु जागतेन छन्द-
सेत्याह । वरुण एवैनमादित्यैः पश्चाद्रोचयति जागतेन छन्दसा ( १ )।
स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । द्युतानस्त्वा मारुतो
मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वानुष्टुभेन छन्दसेत्याह । द्युतान एवैनं मारुतो
मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्यानुष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह ।

is ५.
Wait, let's look at line 25:
( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ )
Wait, look at the second number in line 25: अनु ० ९!
Wait, in line 25: ( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ ) - wait, between अनु ० and विभा is ९!
And between विभा ० and ) is ६!
Wait, then in line 18, between विभा ० and ) is ५!
So Vibhaga 5, then Vibhaga 6!
YES! Vibhaga 5 and Vibhaga 6!
And the Anuvaka is अनु ० ९!
Wait, is Prapathaka 5? Yes, प्रपा ० ५!
Wait, look at ( प्रपा ० ५: the digit after ० has a loop?
Wait, let's look at प्रपा ० ५: in प्रपा ०, is it ५ or ९?
Wait! In Prapathaka 5, there are Anuvakas. Pravargya Brahmana is Prapathaka 5!
Wait, why does line 25 have:
( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ )?
Wait, look at the first digit: `

[प्र० ४ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६३
न॑ः स॒म्राडि॒षमूर्जं॑ धे॒हि । वा॒जी वा॒जिने॑ पवस्व ।
रोचि॒तो घ॒र्मो रु॑चीय ( २१ ), इति ॥
रोच॒य धे॒हि नव॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अनुवाकादौ दश प्राचीरिति योऽर्थ उक्तः सोऽत्रोपसंह्रियते । हे महावीर पुर-
[स्ता]त्पूर्व्यां दिशि दश दीप्तयो यथा भवन्ति तथा त्वं रोचसे दीप्यसे । एवं दक्षि-
णेषु दिक्षु द्रष्टव्यम् । अतः सुमनस्यमानः सौमनस्यं प्राप्तः सम्राट्साम्राज्यं प्राप्तः
त्वं नोऽस्माकमिषमूर्जं च धेहि संपादय । वाजी समृद्धान्नस्त्वं वाजिने
ऽन्नाय मह्यं पवस्व सर्वं३ भोग्यं शोधय । एवमनेन प्रकारेण घर्मो महा-
ो रोचितोऽस्माभिः प्रकाशितः, अतस्त्वत्प्रसादादहमपि रुचीय प्रकाशवा-
न्त्स्याम् ।
यदुक्तं सूत्रकारेणोपोत्तिष्ठन्नध्वर्युराह रुचितो घर्म इति तदिदं कालसहितं
ते—
तं यदैतैैर्यजुर्भीररोचयित्वा । रुचितो घर्म इति प्रब्रूयात् ।
अरोचुकोऽध्वर्युः स्यात् । अरोचुको यजमानः । अथ
यदेनमेतैैर्यजुर्भी रोचयित्वा । रुचितो घर्म इति प्राह ।
रोचुकोऽध्वर्युर्भवति । रोचुको यजमानः ( ३ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० ७ )
पश्चाद्रोचयति जागतेन छन्दसा स मा रुचितो रोचयेत्याहाऽऽ-
शिषमेवैतामाशास्ते शास्तेऽष्टौ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥२
तं महावीरं यद्येतैरनुवाकोक्तैर्यजुर्मन्त्रैररोचयित्वा प्रकाशितमकृत्वा प्रथमत
घर्मो महावीरो रुचितः प्रकाशित इति प्रब्रूयात्तदाऽध्वर्युयजमानौ दीप्तिरहितौ
स्यात् । यजुष्पाठादूर्ध्वं तु नायं दोषः, तस्मादुत्तरकाल एव रुचितो घर्म इति
मध्वर्युर्ब्रूयात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
══════════════════════════════════════════════════════════════════════
१ घ. ( ३ ) । २ घ. ॥ ५ ॥ । ३ क. ख. सर्वभो°

स्य... विभा० १"!
Yes! The Brahmana portion is in Prapathaka 5!
So ( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १ ) is definitely 5 (५)!

Line 21:
प्रवर्ग्यस्य यज्ञशिरोरूपत्वादुपसदां च यज्ञग्रीवारूपत्वादुभयोः सामीप्यायो-
Wait: सामीप्यायो-?
Line 22:
दनुष्ठानात्प्रागेव प्रर्वग्यकर्मानुतिष्ठेत् ।
Wait, सामीप्यायो- / दनुष्ठानात्प्रागेव?
Wait, look at line 21 end and 22 start:
सामीप्यायो-
दनुष्ठानात्प्रागेव -> Wait, सामीप्याय उपसदनुष्ठानात्!
Wait: सामीप्याय + उपसदनुष्ठानात् = सामीप्यायोपसदनुष्ठानात्!
Yes! सामीप्यायो- / पसदनुष्ठानात्!
Wait, does line 22 say पसदनुष्ठानात् or दनुष्ठानात्?
Look at line 22 start:
दनुष्ठानात्प्रागेव... wait, look at footnote 4!
Footnote 4: `४ ... ॰सदोऽ

सदां दिनत्रयेऽनुष्ठेयत्वात्तत्समीपवर्ती प्रवर्ग्योऽपि दिनत्रयेऽनुष्ठेयः । तथा सति

Line 3:
लोकत्रयार्थं यज्ञशिरः प्रतिहितं भवति ।
लोकत्रयार्थं यज्ञशिरः प्रतिहितं भवति ।

Line 4:
सायं प्रातश्चेति कालद्वयानुष्ठानं प्रशंसति-
सायं प्रातश्चेति कालद्वयानुष्ठानं प्रशंसति—

Line 5:
षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।
Wait, look at षट् in line 5: षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।
षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।

Line 6:
ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे, इति ।
ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे, इति ।

Line 7:
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३ )
Wait, look at the number after प्रपा०:
Is it ५ or ४ or ९ or ७?
Look at: ( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३ ) - wait, is it ५?
In line 1: `

२६६ \qquad श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— \qquad [ प्रपा० ४ अनु० ७ ]
प्रवर्ग्यस्याग्निष्टोमसंबंधं विधत्ते—
\qquad अग्निष्टोमे॑ प्रवृ॒णक्ति॑ । ए॒तावा॒न्वै य॒ज्ञः । यावा॑नग्निष्टोमः॑ ।
\qquad यावा॑नेव य॒ज्ञः । तस्य॒ शिरः॑ प्रति॒दधा॑ति, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ७)
यावन्तः सोमयागाः सन्ति तेषु सर्वेष्वप्यग्निष्टोमः संचार्यतः सर्वयज्ञात्मकः, तन्ना-
नुष्ठिते सति कृत्स्नेऽपि यज्ञे शिरः प्रतिष्ठितं भवति । अनारभ्याधीतस्य प्रवर्ग्यस्य यद्यपि
पुरस्तादुपसदामितिवाक्येनैव प्रकृतिभूताग्निष्टोमसंबन्धः प्राप्तः, तथाऽपि शाखान्तरगतं न
प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति निषेधमपोद्य प्रतिप्रसवार्थं पुनर्विधानम् । निषेधस्त्वतिरात्रेऽपि
चरितार्थो भविष्यति, तस्यापि विकल्पितः प्रथमयज्ञत्वात् । तथाचाऽऽपस्तम्ब आह—
“अग्निष्टोमः प्रथमयज्ञोऽतिरात्रमेके पूर्वं समामनन्ति” इति ।
पुरस्तादुपसदामितिवाक्येनोक्थ्येऽप्युपसद्भावात्पूर्वं प्रवर्ग्यस्यापि प्राप्तौ निषेधयति—
\qquad नो॒क्थ्ये प्र॑वृञ्ज्यात् । प्र॒जा वै प॒शव॑ उ॒क्थानि॑ ।
\qquad यदु॒क्थ्ये प्र॑वृ॒ञ्ज्यात् । प्र॒जां प॒शून्स्य निर्द॑हेत्, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ८)
एहू षु ब्रवाणीत्यादीनि शस्त्राण्यत्रोक्थशब्दैनावि(भि)धीयन्ते तान्यर्हतीत्युक्थ्य
क्रतुः, तत्र प्रवृञ्जनेनोक्थशस्त्रसाध्याः प्रजाः पशवश्च दह्येयुः (रन्), तस्मान्न तत्र
प्रवृञ्ज्यात् ।
उक्थ्यविशेषे प्रतिप्रसवं विधत्ते—
\qquad वि॒श्वजि॑ति सर्वपृ॒ष्ठे प्र॑वृणक्ति ( ३ ) । पृ॒ष्ठानि॒ वा अच्यु॑तं
\qquad च्या॒वय॑न्ति । पृ॒ष्ठैरे॒वास्मा॒ अच्यु॑तं च्यावयित्वाऽवरुन्धे, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ९)
रथंतरबृहद्रूपवैराजशाक्कररैवतसामसाध्यानि पृष्ठस्तोत्राणि सर्वाण्यपि यस्मिं-
श्चिज्ज्यागे विद्यन्ते सोऽयं सर्वपृष्ठः । यद्यपि विश्वजिदुक्थ्यसंस्थो नात्र प्रसिद्धः, तथा-
शाखान्तरे तत्सद्भावमभिप्रेत्य नोक्थ्ये प्रवृञ्ज्यादिति निषेधं वारयितुं पुनर्विधि
सर्वत्र पृष्ठस्तोत्राणि अच्युतं४ न च्युतमपि दोषं च्यावयन्ति विनाशयन्ति । अत्र
पृष्ठस्तोत्रैरेवाच्युतं निषेधप्रयुक्तं प्रबलमपि दोषं च्यावयित्वा प्रवर्ग्यफलमपि प्राप्नोति
तदेवं बुद्धिस्थं प्रवर्ग्यविधिविचारं परिसमाप्य प्रकृतस्यैव मन्त्रस्य प्रथमपादे
भागं व्याचष्टे—
\qquad अप॑श्यं गो॒पामित्य॑ाह । प्रा॒णो वै गो॒पाः ।
१ ग. ॰नोत्तोऽप्यु॰ । २ क. निषेधति ३ क. ख. ॰ध्येत वि॰ । ४ क. ख. ॰तं प्रच्यु॰

प्राणमेव प्रजासु वियात॑यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १० )
प्राणो हि स्वावस्थानेन शरीराणि गोपायतीति गोपाः । मन्त्रे च प्राणत्वेन स्तुति-
[अ]भिप्रेत्य महावीरे गोपाशब्दः प्रयुक्तः । अतो गोपामपश्यमित्युक्ते सति सर्वासु प्रजासु
[प्रा]णमेव प्रसारितवान्भवति ।
आदित्यरूपेण स्तुतिमभिप्रेत्य पुनरपि व्याचष्टे—
अपश्यं गोपा॒मित्याह । असौ वा आदित्यो गोपाः । स हीमाः
प्रजा गोपायति । तमेव प्रजानां गोप्तारं कुरुते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ११ )
आदित्यो ह्युदयेन प्रकाशं कृत्वा सर्वाः प्रजा गोपायतीति गोपाः, तद्रूपत्वेन
[स्]तुतत्वान्महावीरो गोपाः । एतत्पाठेन यजमानमेव प्रजानां गोप्तारं करोति ।
प्रथमपादस्योत्तरभागोक्तादित्यरूपेणावस्थितस्य महावीरस्य भूमौ पतनाभावः

अथ वसन्तर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह—
अत्र॑ प्रा॒वीः । मधु॑म॒ध्वीभ्यां॒ मधु॑माधूची॑-
भ्याम् । अनु॑ वां दे॒ववी॑तये, इति ।
हे महावीरात्राऽस्मिन्कर्मणि मधुमाध्वीभ्यां सहितस्त्वं प्रावीरस्मान्प्रकर्षेण रक्षित-
वानासि । मधुशब्दो वसन्तावयवचैत्रमासाभिमानिदेवमाचष्टे, माध्वीशब्दस्तत्पत्नीम्।
तथा द्वितीयो मधुशब्दो वसन्तावयववैशाखमासाभिमानिदेव॑माचष्टे, माधूचीशब्द-
स्तत्पत्नीम् । ताभ्यां सहितस्त्वं प्रावीरित्यन्वयः । वां बसन्तदेवौ युवामनुसृत्य देववी-
तये देवप्राप्त्यर्थम्, महावीरमवेक्ष³ इति शेषः ।
मन्त्रस्य वसन्तर्तुपरतां दर्शयति--
अत्र प्रावीर्मधुमाध्वीभ्यां मधुमाधूचीभ्यामित्याह ।
वासन्तिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १६ )
अस्मै यजमानार्थं वसन्तसंबन्धिनावृत्ववयवौ चैत्रवैशाखमासौ स्वोचितभोगप्रदान-
समर्थौ करोति ।
अथ ग्रीष्मर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
सम॒ग्निर॒ग्निना॑ गत । सं दे॒वेन॑ सवि॒त्रा ।
सꣳ सूर्ये॑ण रोचते ( १ ), इति ।
अग्निशब्दाभ्यामत्युष्णौ ग्रीष्मावयवौ ज्येष्ठाषाढमासौ विवक्षितौ । तत्रैकोऽग्निज्ये-
ष्ठमासरूपो द्वितीयेनाग्निनाऽऽषाढमासरूपेण संगतोऽभूत् । तदुभयमासवर्तिनावादित्यं
सवितृसूर्यशब्दाभ्यां विवक्ष्येते । अयं महावीराख्यो देवो ज्येष्ठमासे सवित्रा संगतः
आषाढमासे सूर्येण संगत्य रोचते ।
अस्य मन्त्रस्य ग्रीष्मर्तुपरतां दर्शयति--
समग्निरग्निना गतेत्याह ( ५ ) । ग्रैष्मावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १७ )
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
त॑स्यैव मन्त्रस्यार्थान्तरं दर्शयति--
समग्निरग्निना गतेत्याह । अग्निह्यैवैषोऽग्निना संगच्छते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १८ )
१ क. ख. ॰यवार्धवै॑ । २ क. ख. ॰वतामा॑ । ३ क. 'म्, अवे॑। ४ ग. ॰क्षत।॑
५ ग. गतः । ६ क. ॰मासरूपेण वि॑। ७ ख. तत्रैव । ८ ख. ॰स्यार्थं द॑।

प्रपा०४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६९
: एष महावीररूपोऽग्निरादित्यरूपेणाग्निना संगच्छत इत्ययमर्थः प्रसिद्धः ।
पुनरपि ग्रीष्मर्तुरूपेणैव स्तावकं मन्त्रान्तरमाह--'
स्वाहा॒ सम॑ग्निस्तप॑सा गत । सं दे॒वेन॑
सवि॒त्रा । स५ सूर्ये॑णारोचिष्ट, इति ।
स्वाहाशब्दो निपातत्वादनेकार्थः । अग्निवदुष्णरूपो ज्येष्ठमासस्तपसा तापयुक्ते-
ऽऽषाढमासेन स्वाहा सुष्ठु समागतः संगतोऽभूत् । सं देवेनेत्यादि पूर्ववत् ।
अस्य मन्त्रस्य पूर्वमन्त्रेण सह समानार्थतां दर्शयति--
स्वाहा समग्निस्तपसा गतेत्याह । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १९ । )
ग्रीष्मविषयत्वं पूर्वस्मिन्मन्त्रेऽभिहितमेव ग्रीष्ममुत्त(मेवोत्त)रमन्त्रेणापि श्रुतिर्ब्रूते ।
अथ वर्षर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
ध॒र्ता दि॒वो वि॒भासि॑ रज॑सः । पृ॒थि॒व्या ध॒र्ता । उ॒रोर॒न्तरि॑क्षस्य
ध॒र्ता । ध॒र्ता दे॒वो दे॒वाना॑म् । अम॑र्त्यस्तपो॒जाः, इति ।
हे महावीर वर्षर्तुरूपेण दिवो द्युलोकस्य रजसो मेघादिरजसोपेतस्य धर्ता
[धा]रको विभासि प्रकाशसे । तथौषधीजननेन पृथिव्या अपि धर्ता, स्वकीयवृष्टिप्र-
[सा]रणेनोरोर्विस्तीर्णस्यान्तरिक्षस्यापि धर्ता, हविर्द्वारेणोपकारकत्वाद्देवानामापि धर्ता
[पोष]को देवः । अत एवामर्त्यो मरणरहितः, दीक्षादिरूपेण तपसा जायते सिध्यतीति
[त]पो॒जाः ।
अस्य मन्त्रस्य वर्षर्तुपरतां दर्शयति--
धर्ता दिवो विभासि रजसः पृथिव्या
इत्याह । वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
वसन्तमन्त्रवद्व्याख्येयम् ।
( प्रपा० ५ अनु० ६ । विभा० २० )
शारदर्तु(शरदृतु)रूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
हृ॒दे त्वा॒ मन॑से त्वा । दि॒वे त्वा॒ सूर्या॑य त्वा ( २ ) ।
ऊ॒र्ध्वमि॒ममध्व॒रं कृ॑धि । दि॒वि दे॒वेषु॒ होत्रा॑ यच्छ, इति ।
हे महावीर त्वां हृदे हृदयार्थमवेक्ष इति शेषः । मनसे मनोरथं त्वामवेक्षे । अत्र
मनःशब्दाभ्यामनुकूलभोगार्थत्वेन चिन्त्यमानावश्वयुजकार्तिकमासावुपलक्ष्येते । तन्मा-
ग. गतः ।

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text in Markdown format with complete Devanagari Unicode, Vedic svara accents, and original punctuation:

२७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ४ अनु० ५
सङ्गोचितभोगसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । तथा दिवे द्युलोकप्राप्त्यर्थं, सूर्याय सूर्यप्राप्त्यर्थं
त्वामवेक्षे । इममस्मदीयमध्वरं यागमूर्ध्वं कृधि, उन्नत करो । होत्रा इमा होमक्रि-
दिवि द्युलोके देवेषु मध्ये यच्छ देहि कथयेत्यर्थः ।
अस्य मन्त्रस्य शारदर्तु(शरदृत्तु)परतां दर्शयति--
हृदे त्वा मनसे त्वेत्याह । शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति ( ६ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २१ )
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
मन्त्रचरमभागेन(ण)सर्वेषां लोकानां होमक्रियाभिसंबन्धं दर्शयति--
दिवि देवेषु होत्रा यच्छेत्याह । होत्राभिरेवैमाँल्लोकान्संदधाति, इति ।
[

[१०४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७१
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
अथ बहूनि वाक्यानि नानाविधैः स्तावकान्युच्यन्ते । तत्रैकवाक्यतामाह—
त॒पो॒जां वाच॑म॒स्मे निय॑च्छ दे॒वायुव॑म् ( ३ ), इति ।
हे महावीरास्मेऽस्मभ्यं तपोजां तपस उत्पन्नां देवायुवं देवानिच्छन्तीं वाचं मन्त्र-
रूपां नियच्छ नितरां देहि ।
तपोजामित्यनेन यज्ञयोग्या मन्त्ररूपा वाग्विवक्ष्यते तस्यास्तपस्विना पुरुषेण लभ्य-
मानत्वादित्येतद्दर्शयति—
तपोजां वाचमस्मे नियच्छ देवायुवमित्याह । या वै मेध्या
वाक् । सा तपोजाः । तामेवावरुन्धे, ( ७ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २५ )
वाक्यान्तरमाह--
गर्भो॑ दे॒वाना॑म्, इति ।
अयं महावीरो देवानां संबन्धी गर्भरूपः, देवैरपेक्षितस्य हविषोऽत्र गर्भरूपेणाव-
स्थानात् ।
मन्त्रार्थस्य प्रसिद्धिं दर्शयति—
गर्भो देवानामित्याह । गर्भो ह्येष देवानाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २६ )
वाक्यान्तरमाह—
पि॒ता म॑ती॒नाम्, इति ।
देवैर्हविःप्रदानार्थं तदा तदा मन्यन्त इति मतयः प्रजास्तासां प्रजानां महावीरः
प्रदानेन पालकत्वात्पिता ।
मतिशब्देन प्रजाविवक्षां दर्शयति—
पिता मतीनामित्याह । प्रजा वै मतयः । तासामेष
एव पिता । यत्प्रवर्ग्यः । तस्मादेवमाह, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २७ )
वाक्यान्तरमाह--
पतिः॑ प्र॒जाना॑म्, इति ।
अयं महावीरः पूर्वोक्तरीत्या पालकत्वात्प्रजानां स्वामी ।
१ क. ॰म् । मन्त्रान्तरमा॰ । २ ख. ॰नां पातः म॰ । ग. ॰नां मातुं म॰ ।

१७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु०
अस्य वाक्यस्या१र्थप्रसिद्धिं दर्शयति—
पतिः प्रजानामित्याह । पतिर्ह्येष प्रजानाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २८ )
वाक्यान्तरमाह—
म॒तिः क॒वी॒नाम्, इति ।
ये कवयः शास्त्रार्थाभिज्ञाः, तेषामभिज्ञानसाधनबुद्धिरूपोऽयं महावीरः । अने
क२र्मण्यनुष्ठिते तेन सुकृतेन प्रज्ञोदयात् ।
अस्मिन्नर्थे प्रसिद्धिं दर्शयति—
मतिः कवीनामित्याह ( ८ ) । मतिर्ह्येष कवीनाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २९ )
वाक्यान्तरमाह—
सं दे॒वो दे॒वेन॑ सवि॒त्राऽय॑तिष्ट । स५ सूर्य्येणारुक्त, इति ।
अयं महावीरो देवो देवेन सवित्रा संयुज्यायातिष्ठ यजमानमनुग्रहीतुं प्र-
कृतवान् । तथा सूर्येण संयुज्यारुक्त दीप्तवान् ।
अत्र देवशब्दद्वयेनाऽऽदित्यमहावीरौ विवक्षिताविति दर्शयति—
सं देवो देवेन सवित्राऽयतिष्ट स५ सूर्येणारुक्तेत्याह ।
अमुं चैवाऽऽदित्यं प्रवर्ग्यं च स५शास्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३० )
सम्यक्कथयतीत्यर्थः ।
वाक्यान्तरमाह—
आयु॒र्दास्त्वम॒स्मभ्यं॑ घर्म व॒र्चोदा अ॑सि, इति ।
हे घर्म महावीर त्वमस्मभ्यमायुस्तेजसोः प्रदाताऽसि ।
अस्य वाक्यस्याऽऽयुष्परतां दर्शयति—
आयुर्दास्त्वमस्मभ्यं घर्म वर्चोदा असी-
त्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३१ )
वाक्यान्तरमाह—
पि॒ता नो॑ऽसि पि॒ता नो॑ बोध, इति ।
१ ख. ग. ॰स्यार्थे प्र° । २ क. ॰र्मेणाऽनु° ।

॥ प्रपा० ४ अनु० ७ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७३

हे महावीर नोऽस्माकं पालकत्वात्पिताऽसि अतः पिता जनक एव भूत्वा नोऽस्मा-
न्बोध, इदं कुर्विति सन्मार्गं बोधय ।
महावीरे प्रवृत्तस्योत्तरकर्तव्यताया बुध्यमानत्वाद्बोधकत्वमस्यावश्यमस्तीत्येतद्द-
र्शयति—
पिता नोऽसि पिता नो बोधेत्याह । बोधयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३२ )
वाक्यान्तराण्याह—
आयुर्धास्तनू॒धाः । पयो॒धाः । वर्चो॒दा वरिवो॒दा
द्रवि॑णो॒दाः ( ४ ) । अन्तरि॑क्ष॒प्र उ॑रो॒र्वरी॑यान् ।
अ॒शी॒महि॑ त्वा॒ मा मा॑ हिग्ं॑सीः, इति ।
अयं महावीरो दीर्घमायुः शरीरपाटवं क्षीरसमृद्धिं च संपादयति । तथा कान्तिं
मूर्जां धनं च प्रयच्छति । अन्तरिक्षं

२७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०७]
कल्पः—“अनुवाकशेषं तु परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीं वाचयति त्वष्ट्रीमती ते
सपेय” इति । पाठस्तु—
त्वष्ट्री॑मती ते सपेय॒ । सु॒रेता॒ रेतो॒ दधा॑ना । वीरं॑ विदेय॒
तव॑ सं॒दृशि॑ । माऽहꣳ रा॒यस्पोषे॑ण॒ वि यौ॑षम् (५), इति ॥
रोच॑ते॒ सूर्या॑य त्वा दे॒वायुवं॑ द्रविणो॒दा दधा॑ना॒ द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
हे महावीर ते तव प्रसादादहं पत्नी त्वष्ट्रीमती सिक्ते रेतसि रूपाणां विकर्त्रा
*त्वष्टृशब्देन युक्ता सती सपेय पत्या संगच्छेय । ततः संगमादूर्ध्वं सुरेताः शोभनेन
पुत्रोत्पादने(के)न रेतसा युक्ता सती रेतो दधाना तादृशमेव पतिसंबद्धं रेतो धारयन्ती
तव संदृशि त्वदीय कटाक्षे सति वीरं विदेय कर्मणि शूरं पुत्रं लभेय । अहं त्वत्प्रसा-
दाद्रायस्पोषेण धनपुष्ट्या मा वियोषं वियुक्ता मा भूवम् ।
अस्मिन्ननुवाके मन्त्रसंख्यां दर्शयति—
नवैतेऽवकाशा भवन्ति । पत्नियै दशमः । नव वै पुरुषे प्राणाः
(९) । नाभिर्दशमी । प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो
दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३३ )
अवकाशयन्तेऽर्थं प्रकाशयन्त इत्यवकाशा मन्त्राः । ते चात्र नवसंख्याका भवन्ति
अपश्यं गोपामित्येको मन्त्रः, अत्र प्रावीरित्याद्या ऋतुविषयाः षण्मन्त्राः, तपोजाभि-
त्यादि मा मा हिꣳसीरित्यन्तं वाक्यजातमेको मन्त्रः, त्वमग्न इत्यादिको रातयः सन्त्वि-
त्यन्त एको मन्त्रः । एवं नवसंख्याकाः । त्वष्ट्रीमतीत्यादिकः पत्न्या दशमो मन्त्रः
पुरुषशरीरेऽपि च्छिद्रगताः प्राणा नवसंख्याकास्तदपेक्षया नाभिर्दशमी, अतो मन्त्र-
गतसंख्यासाम्याद्यजमाने प्राणानेव सुस्थितान्करोति । अपि च विराड्द्वाराऽन्नमपि
प्राप्नोति ।
एतैर्मन्त्रैः साध्यं महावीरावेक्षणं विधत्ते—
यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत । तद्देवा होत्राभिः प्रत्यदधुः । ऋत्विजोऽवेक्षन्ते ।

• “त्वष्ट्रा देवेन” इति तै पु० पाठः, इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
  १ ग. त्वष्ट्रीम॑ । २ ग. त्वष्ट्री॑म॑ । ३ ग. त्वष्ट्रीम॑ । ४ ग. ˚का ऋत्विजां भ˚ । ५ ˚
  ˚न्वित्वत्यन्तिको मन्त्र एकः । ए˚ । ६ ग ˚स्थितान्क˚ ।

[प्रपा० ४ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७५
ए॒ता वै होत्रा॑ः । होत्रा॑भिरेव य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति ( १० ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३४ )
यदा धनुष्कोट्या यज्ञपुरुषस्य शिरश्छिन्नं तदा देवास्तच्छिरो होत्राभिर्यज्ञशरीरे
प्रतिहितवन्तः । होमनिष्पादिका ऋत्विजां याः प्रत्यवेक्षणादिक्रिया एता एव होत्रा-
स्तस्मादृविजामवेक्षणेन होत्राभिरेव यज्ञस्यः शिरः प्रतिहितं भवति ।
अश्लिष्टेत्यादिमन्त्रैरुपस्थानादूर्ध्वकालीनत्वमवेक्षणस्य विधत्ते—
रुचितमवेक्षन्ते । रुचि॒ताद्वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा
असृजत । प्र॒जानाँ॑ सृष्ट्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३५ )
रुचिधातवर्थप्रतिपादकैरश्लिष्टेत्यादिकैर्मन्त्रैरभिमन्त्रितो महावीरो रुचितः, तादृशं
पश्चादवेक्षेरन् । पुरा प्रजापतिः प्रवर्याद्रुचितादेव प्रजाः सृष्टवान्, अतोऽत्रापि
सृष्ट्यै तद्भवति ।
पूर्वोक्तमेवानूद्य पुनः प्रशंसति—
रुचितमवेक्षन्ते । रुचि॒ताद्वै पर्जन्यो वर्षति ।
वर्षु॑कः पर्जन्यो भवति । सं प्र॒जा ए॑धन्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३६ )
पूर्वोक्ताद्रुचितात्प्रवर्यादेव कर्मानुष्ठानद्वाराऽऽदित्यप्राप्त्या मेघो वर्षति, अतोऽ-
त्रापि रुचितावेक्षणे पर्जन्यो वर्षणशीलो भवति, प्रजाश्च सम्यग्वर्धन्ते ।
पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
रुचितमवेक्षन्ते । रुचितं॑ वै ब्र॒ह्मव॑र्चसम् ।
ब्र॒ह्मव॑र्चसिनो भवन्ति ( ११ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३७ )
ब्रह्मवर्चसं श्रुताध्ययनसंपत्ती रुचितं विद्वत्सभायां प्रकाशितं भवति । अतो रुचि-
तावेक्षणेन ब्रह्मवर्चसयुक्ता भवन्ति ।
अवेक्षणे पूर्वोक्तमन्त्रान्विधत्ते—
अधीयन्तोऽवेक्षन्ते । सर्व॒मायु॑र्यन्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३८ )
अधीयन्तोऽपश्यं गोपामित्यादिमन्त्रान्पठन्त ऋत्विजोऽवेक्षेरन्, ततो मन्त्रसामर्थ्या-
त्सर्वायुःप्राप्तिः ।
क. ख. ॰ति प्रत्यवे॰ । २ ग. वर्धन्ते ।

२७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४अनु०७]|
पत्न्याः कांचिद्विशेषं विधत्ते—
न प॒त्न्यवे॑क्षेत । यत्पत्न्यवेक्षेत॑ । प्र॒जाये॑त । प्र॒जां
त्वस्यै॒ निर्द॑हेत् । यन्नावेक्षेत॑ । न प्र॒जाये॑त ।
नास्यै॑ प्र॒जां निर्द॑हेत् । ति॒रस्कृ॒त्य॑ यजु॒र्वाच॑यति ।
प्र॒जाये॑त । नास्यै॑ प्र॒जां निर्द॑हति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३९ )
अत्रायं विचारः, किं पत्न्यवेक्षेत न वेति । अवेक्षणपक्षे प्रजोत्पत्तिलक्षणे गुणे
सत्यपि तदीयां प्रजां महावीरो निर्दहेदित्येष महान्दोषः, . अतो नावेक्षेतेत्येकः पक्षः।
अनवेक्षणपक्षे निर्दाहाभावेऽपि प्रजोत्पत्तिर्न स्यादित्यन्यो दोषः, अतो दोषद्व-
यनिवृत्तये पत्नीं केनचिद्व्यवधानेन तिरस्कृत्य त्वष्ट्रीमतीति मन्त्रं पठेत्(पाठयेत्) ।
तस्मिन्मन्त्रे सपेयेत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति—
त्वष्ट्रीमती ते सपेयेत्याह । सपाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते ( १२ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ४० )
ऋतवो हि शिरः सर्वपृष्ठे प्रवृणक्त्यनिपद्यमानमित्याह गतेत्याह शारदावेवास्मा
ऋतू कल्पयति रुन्धे कवीनामित्याह प्राणाः प्रतिदधाति भवन्ति
वाचयति चत्वारि च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
स्त्रीपुरुषयोः समवायात्प्रजोत्पत्तिः प्रसिद्धा तस्मात्सपेयेत्युच्यते ।
अत्र मीमांसा । तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्—
“न प्रवृञ्ज्यादाद्ययज्ञे क्रतौ सोऽनुष्ठितावुत ।
प्रतिषेधः क्रतौ युक्त उक्ता ह्यस्याऽऽद्ययज्ञता ॥
प्रवृणक्त्युपसद्भ्यः प्रागिति वाक्यात्क्रतौ* विधेः ।
आद्यप्रयोगे प्राथम्यान्निषेधः क्वचिदेव सः” ॥
ज्योतिष्टोमे प्रवर्ग्याख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते—न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति । सोऽ[यं]
निषेधो ज्योतिष्टोमक्रतौ द्रष्टव्यो न तु तदीयप्रथमप्रयोगे । कुतः । एष वाव प्रथ-
यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोम इति तस्य प्रथमयज्ञत्वाभिधानादिति चेत् । मैवम्
पुरस्तादुपसदां प्रवर्ग्यं प्रवृणक्तीति वाक्ये क्रतौ प्रवर्ग्यस्य विहितत्वात् । न

• न्यायमालाऽनुरोधेनायं पाठः । अत्र तु भाष्यपुस्तकेषु क्रतोर्विधेरित्येव पाठ उपलभ्यते
  स नातीव समञ्जसः ।
  १ ग. °णक्तिवेति ।

प्रपा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७७
[वि]धिनिषेधवाक्ययोः समानबलत्वाद्दानिर्णयैः, प्रतिषेधवाक्ये प्रथमशब्देन ❊ निषेधस्य
योगपरत्वनिर्णयात् । प्रथमद्वितीयादिशब्दाः क्रियाया आवृत्तौ मुख्याः, तत्संबन्धाद्ग-
तुषूपचर्यन्ते । प्रथममध्येतव्यत्वात्प्रथम(मं) काण्डं तदनन्तरमध्येतव्यत्वाद्द्वितीय(य)-
[का]ण्डम् । एवमादावुत्पन्नत्वात्प्रथमः पुत्रः, तदनन्तरमुत्पन्नत्वाद्द्वितीयैः पुत्रः । तथाऽपि
तथा सति) ५प्रयोगक्रियाया आवृत्तिविशेषे प्रथमशब्दो मुख्यः, तदावृत्तिविशेष(षय,तया
ज्ञशब्दो(यज्ञे) लाक्षणिकः । त्वत्पक्षे क्रतौ मुख्यो यज्ञशब्दः ६प्रयोगे लाक्षणिकः
[स्]यादिति चेत् । बाढम् । तथाऽप्यसंजातविरोधिनि लाक्षणिकत्वकल्पनात्काम(दूर)मुत्त-
[र]पदे तत्कल्पनं, तस्माज्ज्योतिष्टोमस्य प्रथमप्रयोगे ७प्रवर्ग्यस्य निषेधः । नतु सप्तसंस्था-
कस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थारूपोऽग्निष्टोमः, तत्रायं निषेधः पर्यवस्यति । विधिश्च
प्र श्रूयते—अग्निष्टोमे ९प्रवृञ्जन्तीति । एवं तर्ह्य१०धिकारिभेदेन विधिनिषेधयोर्व्यवस्थाऽ-
स्तु, तथा च श्रूयते--कामं तु योऽनूचानः स्यात्तस्य प्रवृञ्ज्यादिति । तस्मादनूचान-
व्यतिरिक्त[=कर्तृके] प्रथमप्रयोग एवायं निषेधः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
अथ चतुर्थेऽष्टमोऽनुवाकः ।
सप्तमे महावीरवेक्षणमुक्तम् । अष्टम ११आज्ययुक्ते महावीरे+ पयःप्रक्षेपणं प्रवृञ्जनमु-
[च्य]ते । कल्पः— “सावित्रेण रशनामादाय" इति । पाठस्तु—
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे । अ॒श्विनो॑र्बा॒-
हुभ्या॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्यामाद॑दे, इति ।
द्वितीयानुवाके (प्रपा० ४ अनु० २ पृ० २२४) व्याख्यातोऽयं मन्त्रः ।
अनेन मन्त्रेण साध्यमादानं १२विधत्ते—
देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादत्ते प्रसूत्यै ।
❊ निषेधस्येति पदं न्यायमालाविस्तारानुसारेण स्थापितमादर्शपुस्तकेषु तु नास्ति ।
[ ] एतच्चिह्नान्तर्गतं न्यायमालाविस्तारानुरोधेन स्थापितमादर्शपुस्तकेषु तु नोपलभ्यते ।
+पयःप्रक्षेपणमुच्यत इति तै० पु० पाठ इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
१ क. ख. ग. 'दर्थं नि' । २ क. ख. ग. °यः । तथा सति प्र० । ३ क. ख. °यः । त० ।
४. यागक्रियाया । ५ क. ख. ग. °षेऽपि प्र० । ६ ख. ग. प्रयोगो । ७ ख. °र्ग्यनि° । ८ ग.
सं० । ९ ग. °णक्तित्वेति । १० ख. °कारभे° । ११ ख. ग. आज्ये म० । १२ ग °णं विधीयते प्र० ।