तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

' (ā)!
Wait, why did I think there was? Because of looking at it quickly.
It is definitely: पुरस्तादाशीरुपारिष्टादाशीश्चेति? NO, it is पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टा... wait:
Why does the transliteration keep writing 'प' as 'पा'?
Because in Sanskrit:
पुरस्तात् + आशिस् = पुरस्तादाशीः
उपरिष्टात् + आशिस् = उपरिष्टादाशीः
पुरस्तादाशीः + उपरिष्टादाशीः = पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीः (with विसर्ग -> रु).
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति (Sandhi: पुरस्तादाशीः + उपरिष्टादाशीः + च + इति).
Yes! In Sanskrit it is:
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति!
Wait, without the accent:
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति -> wait, why is there an accent mark in my text?
Wait! In line 8, is there an accent? NO, it's commentary prose!
Prose: "द्विविधो हि यज्ञः पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति ।" - NO accent!
It is simply:
द्विविधो हि यज्ञः पुरस्तादाशीरुपारिष्टादाशीश्चेति । <- wait, WHY did you type पा again?
Because

विनाशकारणेभ्यः सर्वेभ्यो मां पाहि, मे मम सूपसदा सुखेन सेवितुं योग्या भूयाः,
मा हिꣳसीः, हिंसितं मा कुरु ।
अनेन मन्त्रेण साध्यं भूमिस्पर्शं विधत्ते--
ईश्वरो वा एष दिशोऽनुन्मदितोः । यं दिशोऽनु-
व्याख्यापयन्ति (७) । मनोरश्वाऽसि भूरिपुत्रेती-
मामभिमृशति । इयं वै मनोरश्वा भूरिपुत्रा ।
अस्यामेव प्रतिष्ठित्त्यनुन्मादाय, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २३ )
लोके यं पुरुषं मनुष्या दिशो व्याख्यापयन्ति बर्हिर्दिशोऽनुक्रमेण विविधं संचा-
रयन्ति, एष संचारी पुरुषो दिशोऽनुलक्ष्योन्मदितोरीश्वर उन्मत्तो भवितुं समर्थो
भवति, दिग्भ्रमं प्राप्नोतीत्यर्थः । तस्यानेन मन्त्रेण भूमिस्पर्शे सत्युन्मादो न भवति ।
मा हिꣳसीरित्यस्य तात्पर्यं दर्शयति--
सूपसदा मे भूया मा मा हिꣳसीरित्याहाहिꣳसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २४ )
कल्पः- - “तपो ष्त्वग्ने अन्तराꣵ अमित्रानिति गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान्निरुह्य” इति ।
पाठस्तु--
तपो॑ ष्त्वग्ने॒ अन्त॑रा॒ꣵ अमि॑त्रान् । तपा॒ शꣵस॒मर॑-
रुषः॒ पर॑स्य । तपा॑ वसो चिकिता॒नो अ॑चि॒-
त्तान् । वि ते॑ तिष्ठन्ताम॒जरा॑ अया॒सः॑ इति ।
हे ऽग्नेऽन्तरान्देवयजनमध्ये गूढत्वेन वर्तमानानमित्रान्रक्षोरूपाञ्शत्रून्सुतपः(पो)
सुष्ठु तपꣳस्तान्कुरु( र्वेव ) । अररुषः, अररुर्वै नामासुर आसीदिति श्रुत्यस्त्याररुनाम-
कस्य परस्य शत्रोः शꣵसं संस्तवं तप विनाशय । हे वसो वासहेतो वह्ने चिकि-
तानोऽभिज्ञस्त्वमचित्तानस्मासु चित्तरहितान्विरोधिनस्तप । ते सर्वेऽप्यमित्रा विति-
ष्ठन्तां परस्परमेलनं परित्यज्य विक्षिप्तं यथा भवति तथा तिष्ठन्तु । ततो वयमजरा
वयोहानिरहिताः, अयास आयासरहिताश्च भूयास्मेति शेषः ।
चि॒तः स्थ॒ परि॑ चि॒तः । स्वाहा॑ म॒रुद्भिः॒ परि॑श्रयस्व ।
कल्पः--“ चितः स्थ परिचित इति प्रदक्षिणमङ्गारैः पर्यू(र्यु)ह्य ” इति । स्वाहा
मरुद्भिः परिश्रयस्वेति मन्त्रशेषः ।
हेऽङ्गारा यूयं गार्हपत्यात्पृथक्कृताः सन्तश्चितो महावीरसमीपे संचिताः परिचितः

स्थ परितः समूहरूपा भवथ । हे महावीर मरुद्भिरङ्गाररूपैर्देवैः स्वाहा परिश्रयस्व
सुष्ठु परितो व्याप्तो भव । स्वाहाशब्दो निपातत्वादनेकार्थवाचीं ।
मन्त्रे पूर्वभागस्य तात्पर्यं दर्शयति—
चितः स्थ परि चित इत्याह । अपचितिमेवास्मिन्दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २९ )
अङ्गारेषु परितः सेवकवत्स्थितेषु मध्ये स्थितस्य महावीरस्य राज्ञ इव पूजा संपद्यते ।
उत्तरभागे मरुच्छब्देन विवक्षितमर्थं दर्शयति—
शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्ग्यः । असौ खलु वा आदित्यः
प्रवर्ग्यः । तस्य मरुतो रश्मयः ( ८ ) । स्वाहा मरुद्भिः
परिश्रयस्वेत्याह । अमुमेवाऽऽदित्यँ रश्मिभिः पर्यूति ।
तस्मादसावादित्योऽमुष्मिँल्लोके रश्मिभिः पर्यूढः । तस्मा-
द्राजा विशा पर्यूढः । तस्माद्ग्रामणीः सजातैः पर्यूढः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभाँ० २६ )
यज्ञशिरोरूपः प्रवर्ग्य आदित्यस्थानीयः, देवतात्वेन भाविता अङ्गारा रश्मिस्थ-
नीया अतो महावीरस्याङ्गारैः पर्यूहेनात्राऽऽदित्यमेव रश्मिभिः परितो व्यापयति
यस्मादेवं तस्मात्स्वर्गे लोकेऽप्यादित्यो रश्मिभिर्व्याप्तो दृश्यते । तथा भू-
केऽपि महावीरवन्मुख्यो राजाऽङ्गारवदुपसर्जनभूतया प्रजया व्याप्तो भवति
एकस्मिन्ग्रामे ग्रामणीर्मुख्यः पुरुषः सजातैः सहोत्पन्नैरुपसर्जनैः पुरुषैः परि
व्याप्तो दृश्यते ।
कल्पः—“ वैकङ्कतैः परिधिभिः परिधत्तो मा असीति प्राञ्चावध्वर्युर्निदधाति ऽ
असीत्युदञ्चौ प्रतिप्रस्थाता । एवमवशिष्टानां पूर्वेण पूर्वेण मन्त्रेणाध्वर्युस्तरो-
त्तरेण प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युरेव दक्षिणतस्त्रयोदशं निदधात्यन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसि ” इति
पाठस्तु—
मा असि॑ । प्र॒मा असि॑ । प्र॒तिमा असि॑
( ५ ) । सं॒मा असि॑ । वि॒मा असि॑ ।
उन्मा॒ असि॑ । अ॒न्तरि॑क्षस्यान्त॒र्धिर॑सि, इति ।
हे परिधे प्रागग्रत्वेन दक्षिणदिग्वर्ती, उत्तरदिग्वर्ती वा त्वं मा असि महा-
स्थानं मातुमियत्तया परिच्छेतुं समर्थोऽसि । तथा हे परिधे, उदगग्रत्वेन प्राग्दि-
१ ग. ‘चीति । म’ । २ क. ख. महच्छ° । ३ ग. ‘धातीति । ४ ख. ग. पूर्वं पूं ।
°ग्वत्युत्तरदि° ।

second कदाचित्). Exactly!

Footnote 2:
वृक्षं² प्रति प्राविशत् -> २ ग. ˚क्षं प्रा˚ । (manuscript ग has variant). Exactly!

Footnote 1:
Where is footnote 1?
Look at line 4:
...प्रागग्रान्षट्परिधीन्¹परिदधाति ।
Wait, footnote 1 says: १ क. ख. एवं ।
Wait, in line 3-4:
एवं त्रिभिर्मन्त्रैर्विषमसं-
ख्योपेतैरध्वर्युर्दिग्द्वये प्रागग्रान्षट्परिधीन्¹परिदधाति ।
Wait, where is १ in line 4?
Look at line 4: above न् in परिधीन् there is a little superscript १!
Yes, exactly above न्!

Everything matches the printed page precisely.[प्रपा० ४ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५५
पश्चिमदिग्वर्ती वा त्वं प्रमा आसि प्रकर्षेण मातुं समर्थोऽसि । तृतीयपञ्चममन्त्रौ प्रथ-
ममन्त्रवद्व्याख्येयौ । चतुर्थषष्ठमन्त्रौ द्वितीयमन्त्रवद्व्याख्येयौ । एवं त्रिभिर्मन्त्रैर्विष

२५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०
एतन्मन्त्रसाध्यं रुक्मस्थापनं विधत्ते—
दिवं॒ तप॑सस्त्रायस्वेत्युपरिष्टाद्धिरण्म॒यधि॑ निदधाति । अमुष्या अनति-
दाहाय । अथो आभ्यामेवैनमुभयतः परिगृह्णाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३१ )
उपरितनरुक्मव्यवधानेन द्युलोकस्यातिदाहो न भवति । अपि चोर्ध्वाधोगताभ्यां
रुक्माभ्यामेनं महावीरमुभयतो दृढं परिगृह्णाति ।
कल्पः—“आभिर्गीर्भिरिति तिसृभिरभिमन्त्र्य” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ॒भिर्गी॒र्भिर्यदतो॒ न ऊ॒नम् । आप्या॑यय हरिवो
वर्ध॑मानः । य॒दा स्तो॒तृभ्यो॒ महि॑गोत्रा रु॒जासि॑ ।
भूयि॑ष्ठभाजो॒ अध॑ ते स्याम, इति ।
हे हरिवोऽश्वयुक्तेन्द्रत्वेन स्तूयमान महावीराऽऽभिर्गीर्भिरस्मदीयास्तुतिभिर्वर्धम-
नस्त्वमतोऽस्मात्कर्मण ऊनं यदङ्गं नोऽ(तन्नोऽ)स्मदर्थमाप्याययाभिवर्धय । य-
यस्मिन्काले स्तोतृभ्यः स्तोत्रनुग्रहार्थं महिगोत्रा महतो मेघान्रुजासि भङ्गान्करोषि
अध तदा वयं ते तवानुग्रहाद्भूयिष्ठभाजः स्याम प्रभूतधनानां लब्धारो भूयास्म ।
अथ द्वितीयामाह—
शुक्रं ते॑ अ॒न्यद्य॑ज॒तं ते॑ अ॒न्यत् ( ६ ) । विषु॑रूपे
अह॑नी॒ द्यौरि॑वासि । विश्वा॒ हि मा॒या अव॑सि
स्वधावः । भ॒द्रा ते॑ पूषन्नि॒ह रा॒तिर॑स्तु, इति ।
हे पूषन्पोषक महावीराऽऽदित्यत्वेन स्तूयमान ते तव शुक्रं शुद्धं स्वरूपम-
नेकप्रकारम् । उदयकाले रक्तवर्णं रूपमन्यत्, मध्याह्नकाले श्वेतवर्णं रूपमन्य-
दित्येवमनेकप्रकारत्वम् । तथा ते तव यजतं पूजनमप्यन्यत् । प्रातःकाले मि-
त्रश्चर्षणी धृत इत्यादिभिर्मन्त्रैः पूज्यसे, मध्याह्न आ सत्येनेत्यादिभिः । तथाविधया ि-
दिते अहनी अपि विषुरूपे नानारूपे । अहःशब्दश्छत्रिन्यायेन रात्रिमप्युपलक्षय-
अहः प्रकाशोपेतं रात्रिस्तमोयुक्तेति नानारूपत्वम् । एवं विचित्रकार्यकृदपि त्वं द्यौ-
र्वासि, आकाशं यथैकरूपं तद्वत्त्वमपि सर्वत्र पक्षपातराहित्येदेकरूपोऽसि ! (१
प्रमीयन्ते पदार्था आभिश्चिंत्ववृत्तिभिस्ताश्चित्तवृत्तयो मायाः । कव्यदानवाचिना
शब्देन कृत्स्नमप्यन्नमुपलक्ष्यते । हे स्वधावोऽन्नवन्विश्वा हि मायाः सर्वा अप्य-
यचित्तवृत्तिरवसि रक्षसि । हे पूषंस्ते तव रातिर्भद्राऽस्तु फलप्रदानं समीचीनं
१ क. °कार्ये कदाऽपि ।

. So "जगद्दयसे".

Wait, look at line 16:
The start of line 16 has:
[तृ]तीयम्” इति । - in the image, the first letter is slightly cut on the left margin, showing तीयम्” इति । (or तियम्). I will transcribe तृतीयम्” इति ।.

Look at line 24:
अ॒न॒क्त्व॒सा॒दीदुत्त॑रतः पा॒हि प्रति॑मा अ॑सि य॒जतं॑
Wait, under 'अनक्त्वसादीदुत्तरतः', are those separate anudatta marks?
Look at line 24:
Under अ: _
Under न: _
Under क्त्व: _
Under सा: _
Under दी: _
Under दु: _
Under त्त: _
Under र: _
Under तः: _
Wait, it's literally a broken line _ _ _ _ _ _ _ _ _! Why? Because it's an omission mark or a pratika that spans multiple words!
In many texts, a long pratika is indicated by a dashed underline under the whole phrase: _ _ _ _ _ _ _ _ _!
Wait, or are they anudattas? Let's look: all of them have a horizontal stroke below, exactly like anudatta.
Let's render them as anudattas if appropriate, or standard svara:
Wait, the mantras referenced are

नि॒राश्च॑क्राम ( १२ ) । ततो॒ वै
Wait, look at राजनिराश्चक्राम:
Wait, is that राजनिराश्चक्राम or राजनिराश्चक्रतुः or राजनिराश्चक्राम?
Let's look at the letters:
अ॒स्यो: anudatta under अ (अ॒)
ग्र॑: svarita over ग्र (ग्र॑)
दे॒वौ: anudatta under दे (दे॒)
रा॑: svarita over रा (रा॑)
ज: wait, is it ज? Look closely at राजनिराश्चक्राम:
Wait! राजनिराश्चक्राम or राजन्निराश्चक्राम?
Letters: रा॑ then ज then नि॒ (anudatta under नि) then रा then श्च॑ (svarita over श्च) then क्रा then म.
Wait, is there an anudatta under नि? Yes, नि॒.
Svarita over श्च? Yes, श्च॑.
Then ( १२ ) ।: section number 12 in parentheses, then danda.
Then ततो॒ वै:
Wait, is there an anudatta under तो?
Look at ततो॒: yes, horizontal stroke under तो (ततो॒)!
वै: no accent

प्रपा० ४ अनु० ९] -- कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५९
घर्मस्य महावीरस्य प्रियशरीराक्रमणे त्वग्दोषः स्यात् । यः पुमानपेक्षितं प्रद-
क्षिणत्रयं कृत्वा ततश्चतुर्थं प्रदक्षिणमनपेक्षितमपि कुर्यात्, स एव प्रियशरीरमाक्रा-
मतीति त्वग्दोषं प्राप्नुयात् । न चैतद्वार्तामात्रं किंतु कश्चिद्राजनि नामकः पुरुष उग्रदेव
उग्राणामृत्विजां शाखामभ्युल्लंघ्यतां स्वामी सन्कदाचिदेतां प्रियतनूमाचक्राम ।
ततोऽपराधात्कुष्ठरोगवानभूत् । अतः स्वदेहरक्षार्थं चतुर्थीवृत्तिं न कुर्यात् ।
धवित्राणि प्रशंसति--
प्राणा वै ध॒वित्रा॑णि, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३९ )
यदुक्तं सूत्रकारेण--“ तमभिमुखाः पर्युपविशन्ति पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतः प्रतिप्र-
स्थातोत्तरत आग्नीध्रोऽव्यतिषङ्गमूर्ध्वं धून्वन्तः ” इति । तत्र धवित्रदण्डानां यः परस्प-
रसंश्लेषाभावस्तमिमं विधत्ते--
अ॒न्यति॑षङ्गं धून्वन्ति । प्रा॒णानामन्यतिषङ्गाय॑ क्लृप्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४० )
प्राणादिवृत्तीनां सांकर्यपरिहारेण स्वव्यापारसामर्थ्यार्थो धवित्राणामयमव्यतिषङ्गः ।
तमभिमुखाः पर्युपविशन्तीति यदुक्तं तद्विधत्ते--
वि॒निष्ष॑धं धून्वन्ति । दि॒क्ष्वेव प्रति॑तिष्ठन्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४१ )
पुरस्तादध्वर्युरित्याद्यभिधानाद्दिक्षु प्रतिष्ठा ।
ऊर्ध्वाभिमुखत्वेन वायुत्पादनं विधत्ते--
ऊ॒र्ध्वं धू॑न्वन्ति । सु॒वर्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४२ )
स्वर्गस्योर्ध्ववर्तित्वादूर्ध्वधूननेन तत्प्राप्तिः ।
सर्वासु दिक्षु धूननं विधत्ते--
सर्व॑तो धून्वन्ति । तस्मा॒दयꣳ सर्व॑तः पवते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४३ )
दधातीवान्वाह यज्ञस्याऽऽहैष उपरिष्टादाशीरन्यो व्यास्थापयन्ति रश्मयो भवन्ति
धन्वेत्याह यज्ञश्चक्राम समष्ट्यै द्वे च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
१ ग. 'षं न प्रा' । २ क. ख. 'र्थ्यार्थे थ' ।

२६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०४अनु०६]
यस्मान्महावीरस्य सर्वासु दिक्षु वायुमुत्पादयन्ति तस्माल्लोकेऽप्ययं वायुः सर्वासु
दिक्षु संचरति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
अथ चतुर्थे षष्ठोऽनुवाकः ।
पञ्चमे महावीरस्थापनमुक्तम् । षष्ठे तस्याभिमन्त्रणमुच्यते । कल्पः—“ अध्वर्युर्महा-
वीरमभिमन्त्रयते दश प्राचीर्दश भासि दक्षिणेत्यनुवाकेन” इति । तत्राऽऽदावेकामृचमाह-
दश॒ प्राची॒र्दश॑ भासि दक्षि॒णा । दश॑ प्र॒तीची॒-
र्दश॒ भास्युदी॑चीः । द॒शोर्ध्वा भा॑सि सुम॒नस्य॒-
मानः॑ । स नो॒ रुचं॑ धे॒ह्यहृ॑णीयमानः, इति ।
हे महावीर प्राचीः प्राग्दिग्वर्तिन्यो ज्वाला दशसंख्याका यथा भवन्ति तथा
भासि त्वं दीप्यसे । एवं दक्षिणादिषु योज्यम् । ताभिरेताभिः सर्वाभिर्ज्वालाभिः
सौमनस्यं प्राप्तं(प्तः), स त्वमहृणीयमानः केनाप्यहिंस्यमानः सन्नोऽस्मदर्थं रुचं धेहि
तेजो धारय ।
अथ दिग्भेदेन देवताविशेषप्रतिपादकानि पञ्च यजूंषि तत्र प्रथमं यजुराह--
अ॒ग्निष्ट्वा वसु॑भिः पुर॒स्ता॒द्रोच॑यतु गाय॒त्रेण॑
छन्द॑सा । स मा॒ रु॑चितो रो॑चय, इति ।
हे महावीर त्वां पूर्वस्यां दिशि वसुभिर्देवैर्गायत्रीच्छन्दोदेवतया च सहाग्निर्दै
रोचयतु दीपयतु । पुरतो रुचितो दीपितः स त्वं मां रोचय प्रकाशय ।
अस्मिन्मन्त्रे यदग्नेर्दीपकत्वं तन्मुख्यमेव न तूपचारितमित्येवकारेण दर्शयति--
अग्निष्ट्वा वसुभिः पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण
छन्दसेत्याह । अग्निर्वेनं वसुभिः पुर-
स्ताद्रोचयति गायत्रेण छन्दसा, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० १ )
रोचयेत्ययं लोट्प्रत्ययो न विध्यर्थः किंत्त्वाशीरर्थ इत्येतद्दर्शयति--
स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० १ )
१ ग. ˚चयत्वित्य˚ ।

प्र० ५ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६१
अथ दक्षिणादिदिग्देवताविषयाणि चत्वारि यजूंष्याह—
इन्द्र॑स्त्वा रु॒द्रैर्द॑क्षिण॒तो रो॑चयतु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑सा ।
स मां रु॑चितो रो॑चय । वरु॑णस्त्वाऽऽदि॒त्यैः प॒श्चा-
द्रो॑चयतु॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो
रो॑चय ( १ ) । द्यु॒तान॑स्त्वा मारु॒तो म॒रुद्भिरु॑त्तर॒तो
रो॑चयत्वानु॒ष्टुभे॑न॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो
रो॑चय । बृह॒स्पति॑स्त्वा वि॒श्वैर्दे॒वैरुप॑रि॒ष्टाद्रो॑चयतु॒
पाङ्क्ते॑न॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो रो॑चय, इति ।
पूर्वोक्ताग्निविषययजुरिन्द्रादिविषयाणि चत्वारि यजूंषि व्याख्येयानि ।
तेषु चतुर्ष्वपि यजुःषूच्चारण्यावृत्तिमेवकारेण लोट्प्रत्ययस्याऽऽशीरर्थत्वं च पूर्ववद्दर्शयति
इन्द्रस्त्वा रुद्रैर्दक्षिणतो रोचयतु । त्रैष्टुभेन छन्दसेत्याह । इन्द्र एवैनग्ं
रुद्रैर्दक्षिणतो रोचयति त्रैष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह ।
आशिषमेवैतामाशास्ते । वरुणस्त्वाऽऽदित्यैः पश्चाद्रोचयतु जागतेन छन्द-
सेत्याह । वरुण एवैनमादित्यैः पश्चाद्रोचयति जागतेन छन्दसा ( १ )।
स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । द्युतानस्त्वा मारुतो
मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वानुष्टुभेन छन्दसेत्याह । द्युतान एवैनं मारुतो
मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्यानुष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह ।

is ५.
Wait, let's look at line 25:
( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ )
Wait, look at the second number in line 25: अनु ० ९!
Wait, in line 25: ( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ ) - wait, between अनु ० and विभा is ९!
And between विभा ० and ) is ६!
Wait, then in line 18, between विभा ० and ) is ५!
So Vibhaga 5, then Vibhaga 6!
YES! Vibhaga 5 and Vibhaga 6!
And the Anuvaka is अनु ० ९!
Wait, is Prapathaka 5? Yes, प्रपा ० ५!
Wait, look at ( प्रपा ० ५: the digit after ० has a loop?
Wait, let's look at प्रपा ० ५: in प्रपा ०, is it ५ or ९?
Wait! In Prapathaka 5, there are Anuvakas. Pravargya Brahmana is Prapathaka 5!
Wait, why does line 25 have:
( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ )?
Wait, look at the first digit: `

[प्र० ४ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६३
न॑ः स॒म्राडि॒षमूर्जं॑ धे॒हि । वा॒जी वा॒जिने॑ पवस्व ।
रोचि॒तो घ॒र्मो रु॑चीय ( २१ ), इति ॥
रोच॒य धे॒हि नव॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अनुवाकादौ दश प्राचीरिति योऽर्थ उक्तः सोऽत्रोपसंह्रियते । हे महावीर पुर-
[स्ता]त्पूर्व्यां दिशि दश दीप्तयो यथा भवन्ति तथा त्वं रोचसे दीप्यसे । एवं दक्षि-
णेषु दिक्षु द्रष्टव्यम् । अतः सुमनस्यमानः सौमनस्यं प्राप्तः सम्राट्साम्राज्यं प्राप्तः
त्वं नोऽस्माकमिषमूर्जं च धेहि संपादय । वाजी समृद्धान्नस्त्वं वाजिने
ऽन्नाय मह्यं पवस्व सर्वं३ भोग्यं शोधय । एवमनेन प्रकारेण घर्मो महा-
ो रोचितोऽस्माभिः प्रकाशितः, अतस्त्वत्प्रसादादहमपि रुचीय प्रकाशवा-
न्त्स्याम् ।
यदुक्तं सूत्रकारेणोपोत्तिष्ठन्नध्वर्युराह रुचितो घर्म इति तदिदं कालसहितं
ते—
तं यदैतैैर्यजुर्भीररोचयित्वा । रुचितो घर्म इति प्रब्रूयात् ।
अरोचुकोऽध्वर्युः स्यात् । अरोचुको यजमानः । अथ
यदेनमेतैैर्यजुर्भी रोचयित्वा । रुचितो घर्म इति प्राह ।
रोचुकोऽध्वर्युर्भवति । रोचुको यजमानः ( ३ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० ७ )
पश्चाद्रोचयति जागतेन छन्दसा स मा रुचितो रोचयेत्याहाऽऽ-
शिषमेवैतामाशास्ते शास्तेऽष्टौ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥२
तं महावीरं यद्येतैरनुवाकोक्तैर्यजुर्मन्त्रैररोचयित्वा प्रकाशितमकृत्वा प्रथमत
घर्मो महावीरो रुचितः प्रकाशित इति प्रब्रूयात्तदाऽध्वर्युयजमानौ दीप्तिरहितौ
स्यात् । यजुष्पाठादूर्ध्वं तु नायं दोषः, तस्मादुत्तरकाल एव रुचितो घर्म इति
मध्वर्युर्ब्रूयात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
══════════════════════════════════════════════════════════════════════
१ घ. ( ३ ) । २ घ. ॥ ५ ॥ । ३ क. ख. सर्वभो°

स्य... विभा० १"!
Yes! The Brahmana portion is in Prapathaka 5!
So ( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १ ) is definitely 5 (५)!

Line 21:
प्रवर्ग्यस्य यज्ञशिरोरूपत्वादुपसदां च यज्ञग्रीवारूपत्वादुभयोः सामीप्यायो-
Wait: सामीप्यायो-?
Line 22:
दनुष्ठानात्प्रागेव प्रर्वग्यकर्मानुतिष्ठेत् ।
Wait, सामीप्यायो- / दनुष्ठानात्प्रागेव?
Wait, look at line 21 end and 22 start:
सामीप्यायो-
दनुष्ठानात्प्रागेव -> Wait, सामीप्याय उपसदनुष्ठानात्!
Wait: सामीप्याय + उपसदनुष्ठानात् = सामीप्यायोपसदनुष्ठानात्!
Yes! सामीप्यायो- / पसदनुष्ठानात्!
Wait, does line 22 say पसदनुष्ठानात् or दनुष्ठानात्?
Look at line 22 start:
दनुष्ठानात्प्रागेव... wait, look at footnote 4!
Footnote 4: `४ ... ॰सदोऽ

सदां दिनत्रयेऽनुष्ठेयत्वात्तत्समीपवर्ती प्रवर्ग्योऽपि दिनत्रयेऽनुष्ठेयः । तथा सति

Line 3:
लोकत्रयार्थं यज्ञशिरः प्रतिहितं भवति ।
लोकत्रयार्थं यज्ञशिरः प्रतिहितं भवति ।

Line 4:
सायं प्रातश्चेति कालद्वयानुष्ठानं प्रशंसति-
सायं प्रातश्चेति कालद्वयानुष्ठानं प्रशंसति—

Line 5:
षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।
Wait, look at षट् in line 5: षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।
षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।

Line 6:
ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे, इति ।
ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे, इति ।

Line 7:
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३ )
Wait, look at the number after प्रपा०:
Is it ५ or ४ or ९ or ७?
Look at: ( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३ ) - wait, is it ५?
In line 1: `

२६६ \qquad श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— \qquad [ प्रपा० ४ अनु० ७ ]
प्रवर्ग्यस्याग्निष्टोमसंबंधं विधत्ते—
\qquad अग्निष्टोमे॑ प्रवृ॒णक्ति॑ । ए॒तावा॒न्वै य॒ज्ञः । यावा॑नग्निष्टोमः॑ ।
\qquad यावा॑नेव य॒ज्ञः । तस्य॒ शिरः॑ प्रति॒दधा॑ति, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ७)
यावन्तः सोमयागाः सन्ति तेषु सर्वेष्वप्यग्निष्टोमः संचार्यतः सर्वयज्ञात्मकः, तन्ना-
नुष्ठिते सति कृत्स्नेऽपि यज्ञे शिरः प्रतिष्ठितं भवति । अनारभ्याधीतस्य प्रवर्ग्यस्य यद्यपि
पुरस्तादुपसदामितिवाक्येनैव प्रकृतिभूताग्निष्टोमसंबन्धः प्राप्तः, तथाऽपि शाखान्तरगतं न
प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति निषेधमपोद्य प्रतिप्रसवार्थं पुनर्विधानम् । निषेधस्त्वतिरात्रेऽपि
चरितार्थो भविष्यति, तस्यापि विकल्पितः प्रथमयज्ञत्वात् । तथाचाऽऽपस्तम्ब आह—
“अग्निष्टोमः प्रथमयज्ञोऽतिरात्रमेके पूर्वं समामनन्ति” इति ।
पुरस्तादुपसदामितिवाक्येनोक्थ्येऽप्युपसद्भावात्पूर्वं प्रवर्ग्यस्यापि प्राप्तौ निषेधयति—
\qquad नो॒क्थ्ये प्र॑वृञ्ज्यात् । प्र॒जा वै प॒शव॑ उ॒क्थानि॑ ।
\qquad यदु॒क्थ्ये प्र॑वृ॒ञ्ज्यात् । प्र॒जां प॒शून्स्य निर्द॑हेत्, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ८)
एहू षु ब्रवाणीत्यादीनि शस्त्राण्यत्रोक्थशब्दैनावि(भि)धीयन्ते तान्यर्हतीत्युक्थ्य
क्रतुः, तत्र प्रवृञ्जनेनोक्थशस्त्रसाध्याः प्रजाः पशवश्च दह्येयुः (रन्), तस्मान्न तत्र
प्रवृञ्ज्यात् ।
उक्थ्यविशेषे प्रतिप्रसवं विधत्ते—
\qquad वि॒श्वजि॑ति सर्वपृ॒ष्ठे प्र॑वृणक्ति ( ३ ) । पृ॒ष्ठानि॒ वा अच्यु॑तं
\qquad च्या॒वय॑न्ति । पृ॒ष्ठैरे॒वास्मा॒ अच्यु॑तं च्यावयित्वाऽवरुन्धे, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ९)
रथंतरबृहद्रूपवैराजशाक्कररैवतसामसाध्यानि पृष्ठस्तोत्राणि सर्वाण्यपि यस्मिं-
श्चिज्ज्यागे विद्यन्ते सोऽयं सर्वपृष्ठः । यद्यपि विश्वजिदुक्थ्यसंस्थो नात्र प्रसिद्धः, तथा-
शाखान्तरे तत्सद्भावमभिप्रेत्य नोक्थ्ये प्रवृञ्ज्यादिति निषेधं वारयितुं पुनर्विधि
सर्वत्र पृष्ठस्तोत्राणि अच्युतं४ न च्युतमपि दोषं च्यावयन्ति विनाशयन्ति । अत्र
पृष्ठस्तोत्रैरेवाच्युतं निषेधप्रयुक्तं प्रबलमपि दोषं च्यावयित्वा प्रवर्ग्यफलमपि प्राप्नोति
तदेवं बुद्धिस्थं प्रवर्ग्यविधिविचारं परिसमाप्य प्रकृतस्यैव मन्त्रस्य प्रथमपादे
भागं व्याचष्टे—
\qquad अप॑श्यं गो॒पामित्य॑ाह । प्रा॒णो वै गो॒पाः ।
१ ग. ॰नोत्तोऽप्यु॰ । २ क. निषेधति ३ क. ख. ॰ध्येत वि॰ । ४ क. ख. ॰तं प्रच्यु॰

प्राणमेव प्रजासु वियात॑यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १० )
प्राणो हि स्वावस्थानेन शरीराणि गोपायतीति गोपाः । मन्त्रे च प्राणत्वेन स्तुति-
[अ]भिप्रेत्य महावीरे गोपाशब्दः प्रयुक्तः । अतो गोपामपश्यमित्युक्ते सति सर्वासु प्रजासु
[प्रा]णमेव प्रसारितवान्भवति ।
आदित्यरूपेण स्तुतिमभिप्रेत्य पुनरपि व्याचष्टे—
अपश्यं गोपा॒मित्याह । असौ वा आदित्यो गोपाः । स हीमाः
प्रजा गोपायति । तमेव प्रजानां गोप्तारं कुरुते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ११ )
आदित्यो ह्युदयेन प्रकाशं कृत्वा सर्वाः प्रजा गोपायतीति गोपाः, तद्रूपत्वेन
[स्]तुतत्वान्महावीरो गोपाः । एतत्पाठेन यजमानमेव प्रजानां गोप्तारं करोति ।
प्रथमपादस्योत्तरभागोक्तादित्यरूपेणावस्थितस्य महावीरस्य भूमौ पतनाभावः

अथ वसन्तर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह—
अत्र॑ प्रा॒वीः । मधु॑म॒ध्वीभ्यां॒ मधु॑माधूची॑-
भ्याम् । अनु॑ वां दे॒ववी॑तये, इति ।
हे महावीरात्राऽस्मिन्कर्मणि मधुमाध्वीभ्यां सहितस्त्वं प्रावीरस्मान्प्रकर्षेण रक्षित-
वानासि । मधुशब्दो वसन्तावयवचैत्रमासाभिमानिदेवमाचष्टे, माध्वीशब्दस्तत्पत्नीम्।
तथा द्वितीयो मधुशब्दो वसन्तावयववैशाखमासाभिमानिदेव॑माचष्टे, माधूचीशब्द-
स्तत्पत्नीम् । ताभ्यां सहितस्त्वं प्रावीरित्यन्वयः । वां बसन्तदेवौ युवामनुसृत्य देववी-
तये देवप्राप्त्यर्थम्, महावीरमवेक्ष³ इति शेषः ।
मन्त्रस्य वसन्तर्तुपरतां दर्शयति--
अत्र प्रावीर्मधुमाध्वीभ्यां मधुमाधूचीभ्यामित्याह ।
वासन्तिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १६ )
अस्मै यजमानार्थं वसन्तसंबन्धिनावृत्ववयवौ चैत्रवैशाखमासौ स्वोचितभोगप्रदान-
समर्थौ करोति ।
अथ ग्रीष्मर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
सम॒ग्निर॒ग्निना॑ गत । सं दे॒वेन॑ सवि॒त्रा ।
सꣳ सूर्ये॑ण रोचते ( १ ), इति ।
अग्निशब्दाभ्यामत्युष्णौ ग्रीष्मावयवौ ज्येष्ठाषाढमासौ विवक्षितौ । तत्रैकोऽग्निज्ये-
ष्ठमासरूपो द्वितीयेनाग्निनाऽऽषाढमासरूपेण संगतोऽभूत् । तदुभयमासवर्तिनावादित्यं
सवितृसूर्यशब्दाभ्यां विवक्ष्येते । अयं महावीराख्यो देवो ज्येष्ठमासे सवित्रा संगतः
आषाढमासे सूर्येण संगत्य रोचते ।
अस्य मन्त्रस्य ग्रीष्मर्तुपरतां दर्शयति--
समग्निरग्निना गतेत्याह ( ५ ) । ग्रैष्मावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १७ )
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
त॑स्यैव मन्त्रस्यार्थान्तरं दर्शयति--
समग्निरग्निना गतेत्याह । अग्निह्यैवैषोऽग्निना संगच्छते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १८ )
१ क. ख. ॰यवार्धवै॑ । २ क. ख. ॰वतामा॑ । ३ क. 'म्, अवे॑। ४ ग. ॰क्षत।॑
५ ग. गतः । ६ क. ॰मासरूपेण वि॑। ७ ख. तत्रैव । ८ ख. ॰स्यार्थं द॑।

प्रपा०४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६९
: एष महावीररूपोऽग्निरादित्यरूपेणाग्निना संगच्छत इत्ययमर्थः प्रसिद्धः ।
पुनरपि ग्रीष्मर्तुरूपेणैव स्तावकं मन्त्रान्तरमाह--'
स्वाहा॒ सम॑ग्निस्तप॑सा गत । सं दे॒वेन॑
सवि॒त्रा । स५ सूर्ये॑णारोचिष्ट, इति ।
स्वाहाशब्दो निपातत्वादनेकार्थः । अग्निवदुष्णरूपो ज्येष्ठमासस्तपसा तापयुक्ते-
ऽऽषाढमासेन स्वाहा सुष्ठु समागतः संगतोऽभूत् । सं देवेनेत्यादि पूर्ववत् ।
अस्य मन्त्रस्य पूर्वमन्त्रेण सह समानार्थतां दर्शयति--
स्वाहा समग्निस्तपसा गतेत्याह । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १९ । )
ग्रीष्मविषयत्वं पूर्वस्मिन्मन्त्रेऽभिहितमेव ग्रीष्ममुत्त(मेवोत्त)रमन्त्रेणापि श्रुतिर्ब्रूते ।
अथ वर्षर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
ध॒र्ता दि॒वो वि॒भासि॑ रज॑सः । पृ॒थि॒व्या ध॒र्ता । उ॒रोर॒न्तरि॑क्षस्य
ध॒र्ता । ध॒र्ता दे॒वो दे॒वाना॑म् । अम॑र्त्यस्तपो॒जाः, इति ।
हे महावीर वर्षर्तुरूपेण दिवो द्युलोकस्य रजसो मेघादिरजसोपेतस्य धर्ता
[धा]रको विभासि प्रकाशसे । तथौषधीजननेन पृथिव्या अपि धर्ता, स्वकीयवृष्टिप्र-
[सा]रणेनोरोर्विस्तीर्णस्यान्तरिक्षस्यापि धर्ता, हविर्द्वारेणोपकारकत्वाद्देवानामापि धर्ता
[पोष]को देवः । अत एवामर्त्यो मरणरहितः, दीक्षादिरूपेण तपसा जायते सिध्यतीति
[त]पो॒जाः ।
अस्य मन्त्रस्य वर्षर्तुपरतां दर्शयति--
धर्ता दिवो विभासि रजसः पृथिव्या
इत्याह । वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
वसन्तमन्त्रवद्व्याख्येयम् ।
( प्रपा० ५ अनु० ६ । विभा० २० )
शारदर्तु(शरदृतु)रूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
हृ॒दे त्वा॒ मन॑से त्वा । दि॒वे त्वा॒ सूर्या॑य त्वा ( २ ) ।
ऊ॒र्ध्वमि॒ममध्व॒रं कृ॑धि । दि॒वि दे॒वेषु॒ होत्रा॑ यच्छ, इति ।
हे महावीर त्वां हृदे हृदयार्थमवेक्ष इति शेषः । मनसे मनोरथं त्वामवेक्षे । अत्र
मनःशब्दाभ्यामनुकूलभोगार्थत्वेन चिन्त्यमानावश्वयुजकार्तिकमासावुपलक्ष्येते । तन्मा-
ग. गतः ।

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text in Markdown format with complete Devanagari Unicode, Vedic svara accents, and original punctuation:

२७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ४ अनु० ५
सङ्गोचितभोगसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । तथा दिवे द्युलोकप्राप्त्यर्थं, सूर्याय सूर्यप्राप्त्यर्थं
त्वामवेक्षे । इममस्मदीयमध्वरं यागमूर्ध्वं कृधि, उन्नत करो । होत्रा इमा होमक्रि-
दिवि द्युलोके देवेषु मध्ये यच्छ देहि कथयेत्यर्थः ।
अस्य मन्त्रस्य शारदर्तु(शरदृत्तु)परतां दर्शयति--
हृदे त्वा मनसे त्वेत्याह । शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति ( ६ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २१ )
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
मन्त्रचरमभागेन(ण)सर्वेषां लोकानां होमक्रियाभिसंबन्धं दर्शयति--
दिवि देवेषु होत्रा यच्छेत्याह । होत्राभिरेवैमाँल्लोकान्संदधाति, इति ।
[

[१०४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७१
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
अथ बहूनि वाक्यानि नानाविधैः स्तावकान्युच्यन्ते । तत्रैकवाक्यतामाह—
त॒पो॒जां वाच॑म॒स्मे निय॑च्छ दे॒वायुव॑म् ( ३ ), इति ।
हे महावीरास्मेऽस्मभ्यं तपोजां तपस उत्पन्नां देवायुवं देवानिच्छन्तीं वाचं मन्त्र-
रूपां नियच्छ नितरां देहि ।
तपोजामित्यनेन यज्ञयोग्या मन्त्ररूपा वाग्विवक्ष्यते तस्यास्तपस्विना पुरुषेण लभ्य-
मानत्वादित्येतद्दर्शयति—
तपोजां वाचमस्मे नियच्छ देवायुवमित्याह । या वै मेध्या
वाक् । सा तपोजाः । तामेवावरुन्धे, ( ७ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २५ )
वाक्यान्तरमाह--
गर्भो॑ दे॒वाना॑म्, इति ।
अयं महावीरो देवानां संबन्धी गर्भरूपः, देवैरपेक्षितस्य हविषोऽत्र गर्भरूपेणाव-
स्थानात् ।
मन्त्रार्थस्य प्रसिद्धिं दर्शयति—
गर्भो देवानामित्याह । गर्भो ह्येष देवानाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २६ )
वाक्यान्तरमाह—
पि॒ता म॑ती॒नाम्, इति ।
देवैर्हविःप्रदानार्थं तदा तदा मन्यन्त इति मतयः प्रजास्तासां प्रजानां महावीरः
प्रदानेन पालकत्वात्पिता ।
मतिशब्देन प्रजाविवक्षां दर्शयति—
पिता मतीनामित्याह । प्रजा वै मतयः । तासामेष
एव पिता । यत्प्रवर्ग्यः । तस्मादेवमाह, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २७ )
वाक्यान्तरमाह--
पतिः॑ प्र॒जाना॑म्, इति ।
अयं महावीरः पूर्वोक्तरीत्या पालकत्वात्प्रजानां स्वामी ।
१ क. ॰म् । मन्त्रान्तरमा॰ । २ ख. ॰नां पातः म॰ । ग. ॰नां मातुं म॰ ।