तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ४ अनु० १]
पूर्वमाम्नाते मन्त्रे प्रवर्ग्येणेति शब्दोऽस्ति । अस्मिंस्त्वसौ नास्तीत्येतावान्या-
विशेषः ।
ब्रह्मन्निति संबोधनस्य तात्पर्यं दर्शयति--
ब्रह्मन्प्रचरिष्यामो होतर्घर्ममभिष्टुहीत्याह । एष
वा एतर्हि बृहस्पतिः । यद्ब्रह्मा । तस्मा एव
प्रतिप्रोच्य प्रचरति । आत्मनोऽनार्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १ )
एतर्हि कर्मकाले यो ब्रह्माऽस्ति एष एव बृहस्पतिस्थानीयः । तस्मै बृहस्पतये
कथयित्वा प्रचारे सति स्वस्याऽऽर्तिवैकल्यनिमित्तापराधो न भवति ।
कल्पः-“ यमाय त्वा मखाय त्वेति सर्वं परिघर्म्यमभिपूर्वं त्रिः प्रोक्षति ” इति
पाठस्तु-
य॒माय॑ त्वा म॒खाय॑ त्वा । सूर्य॑स्य॒ हर॑से त्वा, इति ।
हे घर्म पात्रसमूह यमाय नियमार्थं त्वां प्रोक्षामीति शेषः । तथा मखाय यज्ञा-
त्वां प्रोक्षामि । सूर्यस्य हरसे सूर्यसंबन्धिनोऽर्थे सूर्यमण्डलपर्यन्तं ज्वालोद्गमार्थं त्[वां]
प्रोक्षामि ।
यममखसूर्यशब्दैः सूचिताभिः प्रवर्ग्यदेवताभिः सर्वाभिः संपादितां प्रवर्ग्यसमृ[द्धिं]
दर्शयति--
यमाय त्वा मखाय त्वेत्याह । एता वा एतस्य
देवताः । ताभिरेवैन सम्अर्धयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २ )
प्रोक्षणद्रव्यं विधत्ते-
मदन्तीभिः प्रोक्षति । तेज एवास्मिन्दधाति ( १ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३ )
तप्ता आपो मदन्त्यः, ताभिः प्रोक्षणे यजमाने कान्तिः संपद्यते ।
तत्रानुक्रमं विधत्ते —
अभिपूर्वं प्रोक्षति । अभिपूर्वमेवास्मिन्तेजो दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४ )
पूर्वं प्रथमं महावीरमभिलक्ष्याभिपूर्वं तदादिकमेव प्रोक्षेत्, न तु विपर्ययेण ।
सति यजमाने पितृपुत्रादिक्रमेणैव तेजः संपद्यते ।
१ ग. घर्म्यं ।

?
Wait, look at the letters after अभि:
"ष्टु" or "हु" or "द्रु"?
"होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!!
YES! "अभिष्टुहीति"!
अ-भि-ष्टु-ही-ति!
"होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!!
Look at the ligature: ष्ट + ु = ष्टु!
And before घर्म:
Is it "होत्र" or "होत्रे"?
It is "होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!
Wait, is there a repha: "होत्रेर्घर्ममभिष्टुहीति"?
Look above "त्रे": there is an 'े' and no repha?
Wait, look above 'घ': there is a repha: "घर्म".
Wait, between 'त्रे' and 'घ':
"होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"
Let's check the letters:
हो त् र े घ र् म म भ ि ष्टु ह ी त ि
Yes! "होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!
Then:
"प्रैषस्योक्तत्वाद्धोतृकृत्यमनुवचनं विधत्ते—"
प्रैषस्योक्तत्वात् + होतृकृत्यम् + अनुवचनं = प्रैषस्योक्तत्वाद्धोतृकृत्यमनुवचनं विधत्ते—
Perfect!

होता

२४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०४]
एकागृचमुक्त्वा१ प्राणानामवसानं कृत्वाऽपि पुनरप्यन्यामृचमेव ब्रूयात्, न त्वन्यं
वाग्व्यापारं कुर्यात् । तदिदं सांतत्यम् । एतेन प्राणा अविच्छिन्ना भवन्ति, अन्नं च न
विच्छिद्यते, रक्षांसि चापह्न्यन्ते ।
ऋचां बहुत्वं विधत्ते—
यत्परिम॑ता अनु॒ब्रूयात्॑ । प॒रिम॑तमवरुन्धीत । अप॑-
रिमता अन्वाह॑ । अप॑रिमितस्याव॒रुद्ध्यै॑, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १० )
ऋचामल्पत्वे फलमप्यल्पं स्यात् । अतः फलबाहुल्याय बह्वीरनुब्रूयात् ।
यदुक्तं सूत्रकारेण—“अथैतं प्रचरणीयं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्या॑विच्छिन्नाग्रे
वेदे॑नोपरिष्टात्संमार्ष्टि” इति । तत्र वेदस्य दर्भमयत्वं वारयितुं मौञ्जत्वं विधत्ते—
शिरो वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य ( ३ ) । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ ऊर्ङ्मुञ्जाः॑ । यन्मौ॒ञ्जो
वेदो भव॑ति । ऊर्जै॑व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ समर्ध॑यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ११ )
प्रवर्ग्यस्यै यज्ञशिरस्त्वं प्रथमानुवाके प्रपञ्चितम् । मुञ्जास्तृणविशेषाः, तेषां च
निर्मज्यत्वादूर्ग्रूपत्वम् । अतो वेदस्य मौञ्जत्वे सत्यूर्ग्रूपेण वेदेन यज्ञस्य शि
समृद्धं करोति ।
कल्पः—“प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति स्रुवेणाऽऽहवनीये सप्तैकादश
प्राणाहुतीर्हुत्वा” इति । पाठस्तु—
प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ऽपा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्रा॑य॒ स्वाहा॑ । मन॑से॒ स्वाहा॑
वा॒चे सर॑स्वत्यै॒ स्वाहा॑ । दक्षाय॒ स्वाहा॒ क्रत॑वे
स्वाहा॑ । ओज॑से॒ स्वाहा॒ बला॑य॒ स्वाहा॑, इति ।
प्राणादिदेवेभ्यः स्वाहुतमिदमस्तु । वाच इत्यनेन सरस्वती विशेष्यते, शब्दा-
त्मिकाया वाग्देवताया इत्यर्थः । दक्ष उत्साहः । क्रतुः संकल्पः । ओजोऽष्टमो धा-
तुस्तत्कार्यं बलम् ।
एतैर्मन्त्रैः साध्यान्होमान्विधत्ते—
प्रा॒णा॒हु॒तीर्जु॑होति । प्रा॒णाने॒व यज॑माने दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १२ )
१ ख. ॰क्त्वा प्रणवेनाव० । २ ग. प्राणनाव० । ३ क ह्यप्रपञ्चि० । ४ क. ख. ॰स्य ।

[प्रपा० ४ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३४९
तत्र सप्तसंख्यापक्षं विधत्ते—
सप्त जुहोति । सप्त वै शी॒र्षण्याः॑ प्रा॒णाः । प्रा॒णाने॒वास्मि॑न्दधाति, इति ।
( प्र० ५ । अ० ४ । वि० १३ )
शिरोगतसप्तच्छिद्रवर्तिप्राणानां सप्तत्वात्संख्यया तत्प्राप्तिः ।
दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता मध्वा॑ऽन॒क्तु ( १ ) ।
कल्पः—"देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्विति स्रुवेणोपर्याहवनीये महावीरमङ्क्त्वा”
इति । हे महावीर त्वां सविता देवो मध्वा मधुरेण घृतेनानक्तु अक्तं करोतु ।
मध्वेति प्रयोगाद्यजमानस्य तेजोन्याप्तिं दर्शयति—
देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्वित्याह ( ४ ) । तेजसैवेनमनक्ति, इति ।
( प्र० ५ । अ० ४ वि० १४ )
पृथि॒वीं त॑पस॒स्त्रायस्व ।
[L1

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari, faithfully preserving Vedic accents, punctuation, and layout:

२५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०४]
प्रदीप्तमुञ्जस्थापने कंचिद्विशेषं विधत्ते—
अप्रतिशीर्णं भवति । एतद्वर्हिर्ह्येषः ( ५ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १७ )
दीप्तमुञ्जानामग्रं प्रतिशीर्णमितस्ततो विप्रसृतं यथा न भवति तथा समुह्यैव स्थाप-
येत् । यस्मादयं प्रवर्ग्य एतद्वर्हिर्मुञ्जरूपबर्हिर्युक्तः, तस्माद्वेद्यास्तरणबर्हिष इवाप्रति-
शीर्णत्वं युक्तम् ।
अर्चिर॑सि॒ शोचिर॑सि॒ ज्योति॑रसि॒ तपो॑ऽसि ।
कल्पः—“तान्यत्यस्तानुपरि रुक्मे निदधाति, अर्चिरसि शोचिरसि ज्योतिरसि
तपोऽसि” इति । हे दक्षिणमुञ्जाग्रभाग त्वमर्चिर्जवालारूपोऽसि । हे उत्तरमु

of L23:
[संपा]दय । or [आ]धत्स्व?
Wait, look at the characters:
[ ]ादय । -> could it be [संपा]दय ।?
Wait! In Sanskrit, धाः (aorist of धा) = धेहि (imperative) / संपादय.
Wait, look at the letter before द: it has an ा matra: ादय ।.
Could it be [संपा]दय ।? Yes! संपादय fits धाः perfectly (एतत्सर्वं धाः संपादय ।)!
Wait, or [उत्ता]दय? No, संपादय = grant/accomplish/provide!
Wait, look at L22: एतत्सर्वं धाः
L23: [संपा]दय । (with संपा cut off, leaving ादय ।).
Wait, is ादय preceded by something?
In the image: ादय । is visible!
Wait, look at the margin of L23:
ादय ।
Yes, ा followed by द followed by य followed by ।!
So it is [संपा]दय । or [विश]ादय? संपादय is the standard gloss for धाः in this context

' (ā)!
Wait, why did I think there was? Because of looking at it quickly.
It is definitely: पुरस्तादाशीरुपारिष्टादाशीश्चेति? NO, it is पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टा... wait:
Why does the transliteration keep writing 'प' as 'पा'?
Because in Sanskrit:
पुरस्तात् + आशिस् = पुरस्तादाशीः
उपरिष्टात् + आशिस् = उपरिष्टादाशीः
पुरस्तादाशीः + उपरिष्टादाशीः = पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीः (with विसर्ग -> रु).
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति (Sandhi: पुरस्तादाशीः + उपरिष्टादाशीः + च + इति).
Yes! In Sanskrit it is:
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति!
Wait, without the accent:
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति -> wait, why is there an accent mark in my text?
Wait! In line 8, is there an accent? NO, it's commentary prose!
Prose: "द्विविधो हि यज्ञः पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति ।" - NO accent!
It is simply:
द्विविधो हि यज्ञः पुरस्तादाशीरुपारिष्टादाशीश्चेति । <- wait, WHY did you type पा again?
Because

विनाशकारणेभ्यः सर्वेभ्यो मां पाहि, मे मम सूपसदा सुखेन सेवितुं योग्या भूयाः,
मा हिꣳसीः, हिंसितं मा कुरु ।
अनेन मन्त्रेण साध्यं भूमिस्पर्शं विधत्ते--
ईश्वरो वा एष दिशोऽनुन्मदितोः । यं दिशोऽनु-
व्याख्यापयन्ति (७) । मनोरश्वाऽसि भूरिपुत्रेती-
मामभिमृशति । इयं वै मनोरश्वा भूरिपुत्रा ।
अस्यामेव प्रतिष्ठित्त्यनुन्मादाय, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २३ )
लोके यं पुरुषं मनुष्या दिशो व्याख्यापयन्ति बर्हिर्दिशोऽनुक्रमेण विविधं संचा-
रयन्ति, एष संचारी पुरुषो दिशोऽनुलक्ष्योन्मदितोरीश्वर उन्मत्तो भवितुं समर्थो
भवति, दिग्भ्रमं प्राप्नोतीत्यर्थः । तस्यानेन मन्त्रेण भूमिस्पर्शे सत्युन्मादो न भवति ।
मा हिꣳसीरित्यस्य तात्पर्यं दर्शयति--
सूपसदा मे भूया मा मा हिꣳसीरित्याहाहिꣳसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २४ )
कल्पः- - “तपो ष्त्वग्ने अन्तराꣵ अमित्रानिति गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान्निरुह्य” इति ।
पाठस्तु--
तपो॑ ष्त्वग्ने॒ अन्त॑रा॒ꣵ अमि॑त्रान् । तपा॒ शꣵस॒मर॑-
रुषः॒ पर॑स्य । तपा॑ वसो चिकिता॒नो अ॑चि॒-
त्तान् । वि ते॑ तिष्ठन्ताम॒जरा॑ अया॒सः॑ इति ।
हे ऽग्नेऽन्तरान्देवयजनमध्ये गूढत्वेन वर्तमानानमित्रान्रक्षोरूपाञ्शत्रून्सुतपः(पो)
सुष्ठु तपꣳस्तान्कुरु( र्वेव ) । अररुषः, अररुर्वै नामासुर आसीदिति श्रुत्यस्त्याररुनाम-
कस्य परस्य शत्रोः शꣵसं संस्तवं तप विनाशय । हे वसो वासहेतो वह्ने चिकि-
तानोऽभिज्ञस्त्वमचित्तानस्मासु चित्तरहितान्विरोधिनस्तप । ते सर्वेऽप्यमित्रा विति-
ष्ठन्तां परस्परमेलनं परित्यज्य विक्षिप्तं यथा भवति तथा तिष्ठन्तु । ततो वयमजरा
वयोहानिरहिताः, अयास आयासरहिताश्च भूयास्मेति शेषः ।
चि॒तः स्थ॒ परि॑ चि॒तः । स्वाहा॑ म॒रुद्भिः॒ परि॑श्रयस्व ।
कल्पः--“ चितः स्थ परिचित इति प्रदक्षिणमङ्गारैः पर्यू(र्यु)ह्य ” इति । स्वाहा
मरुद्भिः परिश्रयस्वेति मन्त्रशेषः ।
हेऽङ्गारा यूयं गार्हपत्यात्पृथक्कृताः सन्तश्चितो महावीरसमीपे संचिताः परिचितः

स्थ परितः समूहरूपा भवथ । हे महावीर मरुद्भिरङ्गाररूपैर्देवैः स्वाहा परिश्रयस्व
सुष्ठु परितो व्याप्तो भव । स्वाहाशब्दो निपातत्वादनेकार्थवाचीं ।
मन्त्रे पूर्वभागस्य तात्पर्यं दर्शयति—
चितः स्थ परि चित इत्याह । अपचितिमेवास्मिन्दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २९ )
अङ्गारेषु परितः सेवकवत्स्थितेषु मध्ये स्थितस्य महावीरस्य राज्ञ इव पूजा संपद्यते ।
उत्तरभागे मरुच्छब्देन विवक्षितमर्थं दर्शयति—
शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्ग्यः । असौ खलु वा आदित्यः
प्रवर्ग्यः । तस्य मरुतो रश्मयः ( ८ ) । स्वाहा मरुद्भिः
परिश्रयस्वेत्याह । अमुमेवाऽऽदित्यँ रश्मिभिः पर्यूति ।
तस्मादसावादित्योऽमुष्मिँल्लोके रश्मिभिः पर्यूढः । तस्मा-
द्राजा विशा पर्यूढः । तस्माद्ग्रामणीः सजातैः पर्यूढः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभाँ० २६ )
यज्ञशिरोरूपः प्रवर्ग्य आदित्यस्थानीयः, देवतात्वेन भाविता अङ्गारा रश्मिस्थ-
नीया अतो महावीरस्याङ्गारैः पर्यूहेनात्राऽऽदित्यमेव रश्मिभिः परितो व्यापयति
यस्मादेवं तस्मात्स्वर्गे लोकेऽप्यादित्यो रश्मिभिर्व्याप्तो दृश्यते । तथा भू-
केऽपि महावीरवन्मुख्यो राजाऽङ्गारवदुपसर्जनभूतया प्रजया व्याप्तो भवति
एकस्मिन्ग्रामे ग्रामणीर्मुख्यः पुरुषः सजातैः सहोत्पन्नैरुपसर्जनैः पुरुषैः परि
व्याप्तो दृश्यते ।
कल्पः—“ वैकङ्कतैः परिधिभिः परिधत्तो मा असीति प्राञ्चावध्वर्युर्निदधाति ऽ
असीत्युदञ्चौ प्रतिप्रस्थाता । एवमवशिष्टानां पूर्वेण पूर्वेण मन्त्रेणाध्वर्युस्तरो-
त्तरेण प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युरेव दक्षिणतस्त्रयोदशं निदधात्यन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसि ” इति
पाठस्तु—
मा असि॑ । प्र॒मा असि॑ । प्र॒तिमा असि॑
( ५ ) । सं॒मा असि॑ । वि॒मा असि॑ ।
उन्मा॒ असि॑ । अ॒न्तरि॑क्षस्यान्त॒र्धिर॑सि, इति ।
हे परिधे प्रागग्रत्वेन दक्षिणदिग्वर्ती, उत्तरदिग्वर्ती वा त्वं मा असि महा-
स्थानं मातुमियत्तया परिच्छेतुं समर्थोऽसि । तथा हे परिधे, उदगग्रत्वेन प्राग्दि-
१ ग. ‘चीति । म’ । २ क. ख. महच्छ° । ३ ग. ‘धातीति । ४ ख. ग. पूर्वं पूं ।
°ग्वत्युत्तरदि° ।

second कदाचित्). Exactly!

Footnote 2:
वृक्षं² प्रति प्राविशत् -> २ ग. ˚क्षं प्रा˚ । (manuscript ग has variant). Exactly!

Footnote 1:
Where is footnote 1?
Look at line 4:
...प्रागग्रान्षट्परिधीन्¹परिदधाति ।
Wait, footnote 1 says: १ क. ख. एवं ।
Wait, in line 3-4:
एवं त्रिभिर्मन्त्रैर्विषमसं-
ख्योपेतैरध्वर्युर्दिग्द्वये प्रागग्रान्षट्परिधीन्¹परिदधाति ।
Wait, where is १ in line 4?
Look at line 4: above न् in परिधीन् there is a little superscript १!
Yes, exactly above न्!

Everything matches the printed page precisely.[प्रपा० ४ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५५
पश्चिमदिग्वर्ती वा त्वं प्रमा आसि प्रकर्षेण मातुं समर्थोऽसि । तृतीयपञ्चममन्त्रौ प्रथ-
ममन्त्रवद्व्याख्येयौ । चतुर्थषष्ठमन्त्रौ द्वितीयमन्त्रवद्व्याख्येयौ । एवं त्रिभिर्मन्त्रैर्विष

२५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०
एतन्मन्त्रसाध्यं रुक्मस्थापनं विधत्ते—
दिवं॒ तप॑सस्त्रायस्वेत्युपरिष्टाद्धिरण्म॒यधि॑ निदधाति । अमुष्या अनति-
दाहाय । अथो आभ्यामेवैनमुभयतः परिगृह्णाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३१ )
उपरितनरुक्मव्यवधानेन द्युलोकस्यातिदाहो न भवति । अपि चोर्ध्वाधोगताभ्यां
रुक्माभ्यामेनं महावीरमुभयतो दृढं परिगृह्णाति ।
कल्पः—“आभिर्गीर्भिरिति तिसृभिरभिमन्त्र्य” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ॒भिर्गी॒र्भिर्यदतो॒ न ऊ॒नम् । आप्या॑यय हरिवो
वर्ध॑मानः । य॒दा स्तो॒तृभ्यो॒ महि॑गोत्रा रु॒जासि॑ ।
भूयि॑ष्ठभाजो॒ अध॑ ते स्याम, इति ।
हे हरिवोऽश्वयुक्तेन्द्रत्वेन स्तूयमान महावीराऽऽभिर्गीर्भिरस्मदीयास्तुतिभिर्वर्धम-
नस्त्वमतोऽस्मात्कर्मण ऊनं यदङ्गं नोऽ(तन्नोऽ)स्मदर्थमाप्याययाभिवर्धय । य-
यस्मिन्काले स्तोतृभ्यः स्तोत्रनुग्रहार्थं महिगोत्रा महतो मेघान्रुजासि भङ्गान्करोषि
अध तदा वयं ते तवानुग्रहाद्भूयिष्ठभाजः स्याम प्रभूतधनानां लब्धारो भूयास्म ।
अथ द्वितीयामाह—
शुक्रं ते॑ अ॒न्यद्य॑ज॒तं ते॑ अ॒न्यत् ( ६ ) । विषु॑रूपे
अह॑नी॒ द्यौरि॑वासि । विश्वा॒ हि मा॒या अव॑सि
स्वधावः । भ॒द्रा ते॑ पूषन्नि॒ह रा॒तिर॑स्तु, इति ।
हे पूषन्पोषक महावीराऽऽदित्यत्वेन स्तूयमान ते तव शुक्रं शुद्धं स्वरूपम-
नेकप्रकारम् । उदयकाले रक्तवर्णं रूपमन्यत्, मध्याह्नकाले श्वेतवर्णं रूपमन्य-
दित्येवमनेकप्रकारत्वम् । तथा ते तव यजतं पूजनमप्यन्यत् । प्रातःकाले मि-
त्रश्चर्षणी धृत इत्यादिभिर्मन्त्रैः पूज्यसे, मध्याह्न आ सत्येनेत्यादिभिः । तथाविधया ि-
दिते अहनी अपि विषुरूपे नानारूपे । अहःशब्दश्छत्रिन्यायेन रात्रिमप्युपलक्षय-
अहः प्रकाशोपेतं रात्रिस्तमोयुक्तेति नानारूपत्वम् । एवं विचित्रकार्यकृदपि त्वं द्यौ-
र्वासि, आकाशं यथैकरूपं तद्वत्त्वमपि सर्वत्र पक्षपातराहित्येदेकरूपोऽसि ! (१
प्रमीयन्ते पदार्था आभिश्चिंत्ववृत्तिभिस्ताश्चित्तवृत्तयो मायाः । कव्यदानवाचिना
शब्देन कृत्स्नमप्यन्नमुपलक्ष्यते । हे स्वधावोऽन्नवन्विश्वा हि मायाः सर्वा अप्य-
यचित्तवृत्तिरवसि रक्षसि । हे पूषंस्ते तव रातिर्भद्राऽस्तु फलप्रदानं समीचीनं
१ क. °कार्ये कदाऽपि ।

. So "जगद्दयसे".

Wait, look at line 16:
The start of line 16 has:
[तृ]तीयम्” इति । - in the image, the first letter is slightly cut on the left margin, showing तीयम्” इति । (or तियम्). I will transcribe तृतीयम्” इति ।.

Look at line 24:
अ॒न॒क्त्व॒सा॒दीदुत्त॑रतः पा॒हि प्रति॑मा अ॑सि य॒जतं॑
Wait, under 'अनक्त्वसादीदुत्तरतः', are those separate anudatta marks?
Look at line 24:
Under अ: _
Under न: _
Under क्त्व: _
Under सा: _
Under दी: _
Under दु: _
Under त्त: _
Under र: _
Under तः: _
Wait, it's literally a broken line _ _ _ _ _ _ _ _ _! Why? Because it's an omission mark or a pratika that spans multiple words!
In many texts, a long pratika is indicated by a dashed underline under the whole phrase: _ _ _ _ _ _ _ _ _!
Wait, or are they anudattas? Let's look: all of them have a horizontal stroke below, exactly like anudatta.
Let's render them as anudattas if appropriate, or standard svara:
Wait, the mantras referenced are

नि॒राश्च॑क्राम ( १२ ) । ततो॒ वै
Wait, look at राजनिराश्चक्राम:
Wait, is that राजनिराश्चक्राम or राजनिराश्चक्रतुः or राजनिराश्चक्राम?
Let's look at the letters:
अ॒स्यो: anudatta under अ (अ॒)
ग्र॑: svarita over ग्र (ग्र॑)
दे॒वौ: anudatta under दे (दे॒)
रा॑: svarita over रा (रा॑)
ज: wait, is it ज? Look closely at राजनिराश्चक्राम:
Wait! राजनिराश्चक्राम or राजन्निराश्चक्राम?
Letters: रा॑ then ज then नि॒ (anudatta under नि) then रा then श्च॑ (svarita over श्च) then क्रा then म.
Wait, is there an anudatta under नि? Yes, नि॒.
Svarita over श्च? Yes, श्च॑.
Then ( १२ ) ।: section number 12 in parentheses, then danda.
Then ततो॒ वै:
Wait, is there an anudatta under तो?
Look at ततो॒: yes, horizontal stroke under तो (ततो॒)!
वै: no accent

प्रपा० ४ अनु० ९] -- कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५९
घर्मस्य महावीरस्य प्रियशरीराक्रमणे त्वग्दोषः स्यात् । यः पुमानपेक्षितं प्रद-
क्षिणत्रयं कृत्वा ततश्चतुर्थं प्रदक्षिणमनपेक्षितमपि कुर्यात्, स एव प्रियशरीरमाक्रा-
मतीति त्वग्दोषं प्राप्नुयात् । न चैतद्वार्तामात्रं किंतु कश्चिद्राजनि नामकः पुरुष उग्रदेव
उग्राणामृत्विजां शाखामभ्युल्लंघ्यतां स्वामी सन्कदाचिदेतां प्रियतनूमाचक्राम ।
ततोऽपराधात्कुष्ठरोगवानभूत् । अतः स्वदेहरक्षार्थं चतुर्थीवृत्तिं न कुर्यात् ।
धवित्राणि प्रशंसति--
प्राणा वै ध॒वित्रा॑णि, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३९ )
यदुक्तं सूत्रकारेण--“ तमभिमुखाः पर्युपविशन्ति पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतः प्रतिप्र-
स्थातोत्तरत आग्नीध्रोऽव्यतिषङ्गमूर्ध्वं धून्वन्तः ” इति । तत्र धवित्रदण्डानां यः परस्प-
रसंश्लेषाभावस्तमिमं विधत्ते--
अ॒न्यति॑षङ्गं धून्वन्ति । प्रा॒णानामन्यतिषङ्गाय॑ क्लृप्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४० )
प्राणादिवृत्तीनां सांकर्यपरिहारेण स्वव्यापारसामर्थ्यार्थो धवित्राणामयमव्यतिषङ्गः ।
तमभिमुखाः पर्युपविशन्तीति यदुक्तं तद्विधत्ते--
वि॒निष्ष॑धं धून्वन्ति । दि॒क्ष्वेव प्रति॑तिष्ठन्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४१ )
पुरस्तादध्वर्युरित्याद्यभिधानाद्दिक्षु प्रतिष्ठा ।
ऊर्ध्वाभिमुखत्वेन वायुत्पादनं विधत्ते--
ऊ॒र्ध्वं धू॑न्वन्ति । सु॒वर्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४२ )
स्वर्गस्योर्ध्ववर्तित्वादूर्ध्वधूननेन तत्प्राप्तिः ।
सर्वासु दिक्षु धूननं विधत्ते--
सर्व॑तो धून्वन्ति । तस्मा॒दयꣳ सर्व॑तः पवते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४३ )
दधातीवान्वाह यज्ञस्याऽऽहैष उपरिष्टादाशीरन्यो व्यास्थापयन्ति रश्मयो भवन्ति
धन्वेत्याह यज्ञश्चक्राम समष्ट्यै द्वे च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
१ ग. 'षं न प्रा' । २ क. ख. 'र्थ्यार्थे थ' ।

२६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०४अनु०६]
यस्मान्महावीरस्य सर्वासु दिक्षु वायुमुत्पादयन्ति तस्माल्लोकेऽप्ययं वायुः सर्वासु
दिक्षु संचरति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
अथ चतुर्थे षष्ठोऽनुवाकः ।
पञ्चमे महावीरस्थापनमुक्तम् । षष्ठे तस्याभिमन्त्रणमुच्यते । कल्पः—“ अध्वर्युर्महा-
वीरमभिमन्त्रयते दश प्राचीर्दश भासि दक्षिणेत्यनुवाकेन” इति । तत्राऽऽदावेकामृचमाह-
दश॒ प्राची॒र्दश॑ भासि दक्षि॒णा । दश॑ प्र॒तीची॒-
र्दश॒ भास्युदी॑चीः । द॒शोर्ध्वा भा॑सि सुम॒नस्य॒-
मानः॑ । स नो॒ रुचं॑ धे॒ह्यहृ॑णीयमानः, इति ।
हे महावीर प्राचीः प्राग्दिग्वर्तिन्यो ज्वाला दशसंख्याका यथा भवन्ति तथा
भासि त्वं दीप्यसे । एवं दक्षिणादिषु योज्यम् । ताभिरेताभिः सर्वाभिर्ज्वालाभिः
सौमनस्यं प्राप्तं(प्तः), स त्वमहृणीयमानः केनाप्यहिंस्यमानः सन्नोऽस्मदर्थं रुचं धेहि
तेजो धारय ।
अथ दिग्भेदेन देवताविशेषप्रतिपादकानि पञ्च यजूंषि तत्र प्रथमं यजुराह--
अ॒ग्निष्ट्वा वसु॑भिः पुर॒स्ता॒द्रोच॑यतु गाय॒त्रेण॑
छन्द॑सा । स मा॒ रु॑चितो रो॑चय, इति ।
हे महावीर त्वां पूर्वस्यां दिशि वसुभिर्देवैर्गायत्रीच्छन्दोदेवतया च सहाग्निर्दै
रोचयतु दीपयतु । पुरतो रुचितो दीपितः स त्वं मां रोचय प्रकाशय ।
अस्मिन्मन्त्रे यदग्नेर्दीपकत्वं तन्मुख्यमेव न तूपचारितमित्येवकारेण दर्शयति--
अग्निष्ट्वा वसुभिः पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण
छन्दसेत्याह । अग्निर्वेनं वसुभिः पुर-
स्ताद्रोचयति गायत्रेण छन्दसा, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० १ )
रोचयेत्ययं लोट्प्रत्ययो न विध्यर्थः किंत्त्वाशीरर्थ इत्येतद्दर्शयति--
स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० १ )
१ ग. ˚चयत्वित्य˚ ।

प्र० ५ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६१
अथ दक्षिणादिदिग्देवताविषयाणि चत्वारि यजूंष्याह—
इन्द्र॑स्त्वा रु॒द्रैर्द॑क्षिण॒तो रो॑चयतु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑सा ।
स मां रु॑चितो रो॑चय । वरु॑णस्त्वाऽऽदि॒त्यैः प॒श्चा-
द्रो॑चयतु॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो
रो॑चय ( १ ) । द्यु॒तान॑स्त्वा मारु॒तो म॒रुद्भिरु॑त्तर॒तो
रो॑चयत्वानु॒ष्टुभे॑न॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो
रो॑चय । बृह॒स्पति॑स्त्वा वि॒श्वैर्दे॒वैरुप॑रि॒ष्टाद्रो॑चयतु॒
पाङ्क्ते॑न॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो रो॑चय, इति ।
पूर्वोक्ताग्निविषययजुरिन्द्रादिविषयाणि चत्वारि यजूंषि व्याख्येयानि ।
तेषु चतुर्ष्वपि यजुःषूच्चारण्यावृत्तिमेवकारेण लोट्प्रत्ययस्याऽऽशीरर्थत्वं च पूर्ववद्दर्शयति
इन्द्रस्त्वा रुद्रैर्दक्षिणतो रोचयतु । त्रैष्टुभेन छन्दसेत्याह । इन्द्र एवैनग्ं
रुद्रैर्दक्षिणतो रोचयति त्रैष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह ।
आशिषमेवैतामाशास्ते । वरुणस्त्वाऽऽदित्यैः पश्चाद्रोचयतु जागतेन छन्द-
सेत्याह । वरुण एवैनमादित्यैः पश्चाद्रोचयति जागतेन छन्दसा ( १ )।
स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । द्युतानस्त्वा मारुतो
मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वानुष्टुभेन छन्दसेत्याह । द्युतान एवैनं मारुतो
मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्यानुष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह ।

is ५.
Wait, let's look at line 25:
( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ )
Wait, look at the second number in line 25: अनु ० ९!
Wait, in line 25: ( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ ) - wait, between अनु ० and विभा is ९!
And between विभा ० and ) is ६!
Wait, then in line 18, between विभा ० and ) is ५!
So Vibhaga 5, then Vibhaga 6!
YES! Vibhaga 5 and Vibhaga 6!
And the Anuvaka is अनु ० ९!
Wait, is Prapathaka 5? Yes, प्रपा ० ५!
Wait, look at ( प्रपा ० ५: the digit after ० has a loop?
Wait, let's look at प्रपा ० ५: in प्रपा ०, is it ५ or ९?
Wait! In Prapathaka 5, there are Anuvakas. Pravargya Brahmana is Prapathaka 5!
Wait, why does line 25 have:
( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ )?
Wait, look at the first digit: `

[प्र० ४ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६३
न॑ः स॒म्राडि॒षमूर्जं॑ धे॒हि । वा॒जी वा॒जिने॑ पवस्व ।
रोचि॒तो घ॒र्मो रु॑चीय ( २१ ), इति ॥
रोच॒य धे॒हि नव॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अनुवाकादौ दश प्राचीरिति योऽर्थ उक्तः सोऽत्रोपसंह्रियते । हे महावीर पुर-
[स्ता]त्पूर्व्यां दिशि दश दीप्तयो यथा भवन्ति तथा त्वं रोचसे दीप्यसे । एवं दक्षि-
णेषु दिक्षु द्रष्टव्यम् । अतः सुमनस्यमानः सौमनस्यं प्राप्तः सम्राट्साम्राज्यं प्राप्तः
त्वं नोऽस्माकमिषमूर्जं च धेहि संपादय । वाजी समृद्धान्नस्त्वं वाजिने
ऽन्नाय मह्यं पवस्व सर्वं३ भोग्यं शोधय । एवमनेन प्रकारेण घर्मो महा-
ो रोचितोऽस्माभिः प्रकाशितः, अतस्त्वत्प्रसादादहमपि रुचीय प्रकाशवा-
न्त्स्याम् ।
यदुक्तं सूत्रकारेणोपोत्तिष्ठन्नध्वर्युराह रुचितो घर्म इति तदिदं कालसहितं
ते—
तं यदैतैैर्यजुर्भीररोचयित्वा । रुचितो घर्म इति प्रब्रूयात् ।
अरोचुकोऽध्वर्युः स्यात् । अरोचुको यजमानः । अथ
यदेनमेतैैर्यजुर्भी रोचयित्वा । रुचितो घर्म इति प्राह ।
रोचुकोऽध्वर्युर्भवति । रोचुको यजमानः ( ३ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० ७ )
पश्चाद्रोचयति जागतेन छन्दसा स मा रुचितो रोचयेत्याहाऽऽ-
शिषमेवैतामाशास्ते शास्तेऽष्टौ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥२
तं महावीरं यद्येतैरनुवाकोक्तैर्यजुर्मन्त्रैररोचयित्वा प्रकाशितमकृत्वा प्रथमत
घर्मो महावीरो रुचितः प्रकाशित इति प्रब्रूयात्तदाऽध्वर्युयजमानौ दीप्तिरहितौ
स्यात् । यजुष्पाठादूर्ध्वं तु नायं दोषः, तस्मादुत्तरकाल एव रुचितो घर्म इति
मध्वर्युर्ब्रूयात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
══════════════════════════════════════════════════════════════════════
१ घ. ( ३ ) । २ घ. ॥ ५ ॥ । ३ क. ख. सर्वभो°

स्य... विभा० १"!
Yes! The Brahmana portion is in Prapathaka 5!
So ( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १ ) is definitely 5 (५)!

Line 21:
प्रवर्ग्यस्य यज्ञशिरोरूपत्वादुपसदां च यज्ञग्रीवारूपत्वादुभयोः सामीप्यायो-
Wait: सामीप्यायो-?
Line 22:
दनुष्ठानात्प्रागेव प्रर्वग्यकर्मानुतिष्ठेत् ।
Wait, सामीप्यायो- / दनुष्ठानात्प्रागेव?
Wait, look at line 21 end and 22 start:
सामीप्यायो-
दनुष्ठानात्प्रागेव -> Wait, सामीप्याय उपसदनुष्ठानात्!
Wait: सामीप्याय + उपसदनुष्ठानात् = सामीप्यायोपसदनुष्ठानात्!
Yes! सामीप्यायो- / पसदनुष्ठानात्!
Wait, does line 22 say पसदनुष्ठानात् or दनुष्ठानात्?
Look at line 22 start:
दनुष्ठानात्प्रागेव... wait, look at footnote 4!
Footnote 4: `४ ... ॰सदोऽ

सदां दिनत्रयेऽनुष्ठेयत्वात्तत्समीपवर्ती प्रवर्ग्योऽपि दिनत्रयेऽनुष्ठेयः । तथा सति

Line 3:
लोकत्रयार्थं यज्ञशिरः प्रतिहितं भवति ।
लोकत्रयार्थं यज्ञशिरः प्रतिहितं भवति ।

Line 4:
सायं प्रातश्चेति कालद्वयानुष्ठानं प्रशंसति-
सायं प्रातश्चेति कालद्वयानुष्ठानं प्रशंसति—

Line 5:
षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।
Wait, look at षट् in line 5: षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।
षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।

Line 6:
ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे, इति ।
ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे, इति ।

Line 7:
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३ )
Wait, look at the number after प्रपा०:
Is it ५ or ४ or ९ or ७?
Look at: ( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३ ) - wait, is it ५?
In line 1: `