तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा०३ अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १७७
भ्या॑म् । आपः॑ प्रोक्ष॑णीभिः । ओष॑धयो ब॒र्हिषा॑ । अदि॑ति-
र्वेद्या॑ । सोमो॑ दी॒क्षया॑ ( १ ) । त्वष्टे॒ध्मेन॑ । विष्णु॑र्य॒ज्ञेन॑ ।
वस॑व॒ आज्ये॑न । आ॒दि॒त्या दक्षि॑णाभिः । विश्वे॑ दे॒वा ऊर्जा ।
पू॒षा स्व॑गा॒कारे॑ण । बृह॒स्पतिः॑ पुरो॒धया॑ । प्र॒जाप॑तिरु॒द्गीथेन॑ ।
अ॒न्तरि॑क्षं प॒वित्रे॑ण । वा॒युः पात्रैः॑ । अह॒श् श्र॒द्धया॑ ( २ ), इति ।
दी॒क्षया पात्रैरेकं॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठकेऽ
ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
अत्राग्निसवित्रादयो देवा यजुःस्तोमादीनि यज्ञे संभरणीयान्यङ्गानि। ऐते देवाैस्तैः संभ-
रणीयैः सहास्मिन्कर्मण्यागच्छेन्विति वाक्यार्थः । उक्थामैदशब्दः शस्त्रवाची । यज्ञ-
शब्दो हविष्प्रक्षेपवाची । स्वगाकारः शंयुवाकमन्त्रः । पुरोधा ग्रहणकाले पठनीया
ऋत्पुरोवाक् । पवित्रशब्दो दशापवित्रवाची । अहं यजमानः श्रद्धया सहाऽऽगच्छा-
। । स्पष्टमन्यत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये तृतीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
अथ तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ।
अथ देवपत्न्यरूपा मन्त्रा उच्यन्ते । तेषां च विनियोगः पूर्ववद्द्रष्टव्यः । पत्न्य-
वस्येवं तत्र पत्नीष्टकानाामभिधानात् । पाठस्तु—
सेनेन्द्र॑स्य । धेना॒ बृह॒स्पतेः॑ । प॒थ्या॑ पू॒ष्णः । वाग्वा॒योः ।
दी॒क्षा सोम॑स्य । पृथि॒व्य॑ग्नेः । वसू॑नां गाय॒त्री । रु॒द्राणां॑
त्रि॒ष्टुक्* । आ॒दि॒त्यानां॒ जग॑ती । विष्णो॑रनु॒ष्टुक्* ( १ ) ।
वरु॑णस्य वि॒राट् । य॒ज्ञस्य॑ प॒ङ्क्तिः । प्र॒जाप॑तेरनु॑मतिः ।

• अत्राग्रे चानुष्टुगित्युभ ग. पुस्तके त्रिष्टुबनुष्टुचित्यनुक्रमेण शोधितः पाठः । स च न वेदि-
  प्रसिद्धः ।
  १ ख. ग. संबर॑ । २ ख. ग. एतैर्देवा॑ । ३ क. ॰वास्तैर्भर॑ ४ ग ॑च्छन्तांति । ५ ख.
  ॰मदः शं॑ । ६ क. ॰त् । तत्पाठ॑ ।
  २३

atta under स्रो॒)
दिश॑ः (udatta on श॑)
चत॑स्रोऽवान्तरदिश॑ः (udatta on त॑, udatta on श॑)
अह॑श्च॒ (udatta on ह॑, anudatta on श्च॒)
रात्रि॑श्च (udatta on त्रि॑)

कृ॒षिश्च॑ वृ॒ष्टिश्च॑ । त्विषि॑श्चाप॑चितिश्च । आप॒श्चौष॑धयश्च ।
कृ॒षिश्च॑ (anudatta on कृ॒, udatta on श्च॑)
वृ॒ष्टिश्च॑ (anudatta on वृ॒, udatta on श्च॑)
त्विषि॑श्चाप॑चितिश्च (udatta on षि॑, udatta on प॑)
आप॒श्चौष॑धयश्च (anudatta on प॒, udatta on ष॑)

ऊर्क च॑ सू॒नृता॑ च दे॒वानां॒ पत्न॑यः ( २ ), इति ।
ऊर्क च॑ (udatta on च॑)
सू॒नृता॑ च (anudatta on सू॒, udatta on ता॑)
दे॒वानां॒ (anudatta on दे॒, anudatta on नां॒)
पत्न॑यः (udatta on त्न॑)
( २ ), इति ।

अनु॑ष्टुग् दिश॑ः षट् च॑ ॥

[प्रपा० ३ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ८७९

न्दिभ्यां हस्ताभ्यां त्वां प्रतिगृह्णामि । हे दक्षिणे देवि वरुणो राजा हिरण्यरूपाम्
त्वामग्नये प्रापयतु । तेनाग्निप्रापणेन प्रतिग्रहदोषाभावादहममृतत्वं नरकाभावरूपं प्राप्नु-
याम् । इयं च दक्षिणा दात्रे वयोऽस्तु प॑क्षिरूपिणी भूत्वा दातारं स्वर्गं नयत्वित्यर्थः ।
प्रतिग्रहीत्रे मह्यं मयः सुखमस्तु । इदं द्रव्यं कः प्रजापतिः कस्मै प्रजापतयेऽदाद्द-
त्तवान्, अन्तर्यामिरूपेण दातृप्रतिग्रहीत्रोः प्रेरकत्वात् । तथा कामः कामाय दत्त-
वान् । यथा प्रजापतिरदृष्टप्रेरकस्तथा कामस्य दृष्टप्रेरकत्वात् । तस्मात्काम एव दाता
प्रतिग्रहीता च । स्वर्गादिफलविषयः कामो दाता, ऐहिकसुखविषयः कामः प्रति-
ग्रहीता । ततो हे दक्षिणे समुद्रसमं कामं प्रविश । कामेन निमित्तेन त्वां प्रतिगृ-
ह्णामि । हे रुद्रहृदयवर्तिकाम तदेतद्द्रव्यं तुभ्यं भवति । हे काम ते त्वत्प्रीतय एवैषा
दक्षिणा प्रवृत्ता । अङ्गिरोगोत्रे समुत्पन्न उत्तानाख्यो महर्षिरत्वां प्रतिगृह्णातु ।
अथ वस्त्रादिद्रव्यविषयान्षोडश मन्त्रानाह—
सोमा॑य॒ वास॑ः । रु॒द्राय॒ गाम् । वरु॑णायाश्व॑म् । प्र॒जाप॑-
तये॒ पुरु॑षम् ( २ ) । मन॑वे॒ तल्प॑म् । त्वष्ट्रे॒ऽजाम् । पू॒ष्णेऽ-
वि॑म् । निऋ॑त्या॒ अश्व॑तरगर्द॒भौ । हि॒मव॑तो ह॒स्तिन॑म् ।
ग॒न्ध॒र्वाप्स॒राभ्य॑ः स्रगलंक॒रणे । विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्यो॒ धान्य॑म् ।
वा॒चेऽन्न॑म् । ब्रह्म॑ण ओ॒दन॑म् । स॒मु॒द्रायाप॑ः ( ३ ) ।
उ॒त्ता॒नाया॑ऽऽङ्गीर॒सायो॑नः । वैश्वान॒राय॒ रथ॑म्, इति ।
एतेषु सर्वेषु मन्त्रेषु देवि दक्षिण इत्यन्तः पूर्वानुषङ्गः । तेनामृतत्वादिकमित्युत्तरा-
नुषङ्गः ।
तस्य रथप्रतिग्रहमन्त्रस्य शेषभूतामुत्तरानुषङ्गात्पूर्वभाविनीं कांचिदृचमाह—
वै॒श्वा॒न॒रः प्र॒त्नथा॒ नाक॑मारुहत् । दि॒वः पृ॒ष्ठं भन्द॑-
मानः सु॒मन्म॑भिः । स पूर्व॑वज्जनय॑ञ्ज॒न्तवे॒
धन॑म् । स॒मा॒नम॑ज्म॒ा पर्ये॑ति जा॒गवि॑ः, इति ।
वैश्वानराख्यो देवः प्रत्नथा पुरातनशरीरधारी सन्स्वर्गमारूढवान् । स च दिवः
पृष्ठं द्युलोकस्योपरिभागे मन्मभिर्मननविशेषैर्भन्दमानः कल्याणं कुर्वन्वर्त्तते । अयं
यजमान इमां दक्षिणां दत्तवानित्येवं वदन्देवानामग्रे स्मारयतीत्यर्थः । स वैश्वानरो

१ क. पक्षी भू° । २ ग. स्वर्गं । ३ ख. ग. °व्यं प्र° । ४ ख. ग. °तिः प्र° । , ग. ये दत्त° । ६ क. ख. त्वदर्थमेवै° । ७ क. ग. °भागं म° ।

१८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा०३अनु०११]
जन्तवे प्राणिरूपाय यजमानाय धनं पूर्ववज्जनयन्, यजमानः पूर्वं यथा दक्षिणां
दत्तवांस्तथैव तदनुरूपं फलं जनयति । स वैश्वानरो जागृविः सावधानः सन्नज्मा
स्वर्गगमनशीलः समानं परियाति, यावद्दक्षिणार्थं द्रव्यं तेन सदृशं तद्योग्यं फलं
परिप्रापयति ।
अस्या ऋच उपरितनं रथप्रतिग्रहमन्त्रशेषमाह—
राजा॑ त्वा वरु॑णो नयतु देवि॒ दक्षि॑णे॒ वैश्वा॑न॒राय॒ रथ॑म् ।
तेना॑मृ॒तत्वम॑श्याम् । वयो॒ दात्रे॑ । मयो॒ मह्य॑मस्तु प्रतिग्र॑-
ही॒त्रे॑ १ ( ४ ) । क इ॒दं कस्मा॑ अदात् । कामः॑ कामा॑य ।
कामो॑ दा॒ता । कामः॑ प्रतिग्रही॒ता । काम॒ꣳ समु॒द्रमावि॑श ।
कामे॑न त्वा प्रति॑गृह्णामि । कामै॒तत्ते॑ । ए॒षा ते॑ काम॒ दक्षि॑णा ।
उ॒त्तान॒स्त्वाऽऽङ्गी॑र॒सः प्रति॑गृह्णातु ( ५^३), इति ॥
दा॒ता पुरु॑षम॒ार्षः प्रति॑ग्रही॒त्रे नव॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
अत्र तेनामृतत्वमश्यामियादिरुत्तरानुषङ्गः सर्वमन्त्रसाधारण^४ इति दर्शयितुं^५ प्रथममन्त्रे
पठितोऽपि पुनराम्नातो राजा त्वेत्यादिर्वैश्वराय रथमित्यन्तः पूर्वोक्त्या ऋच उपरि
रथमन्त्रे पुनः पठनीयः, इत्येतावान्विशेषः । एतैर्मन्त्रैः प्रतिग्रहेष्टका उपदध्यात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
——————————————————————————————
अथ तृतीय एकादशोऽनुवाकः ।
अथ होतृहृदयाख्या मन्त्रा अभिधीयन्ते । तेषां^७, त्विष्टकोपधाने विनियोगश्चातुर्हो-
त्रीब्राह्मण एवमाम्नायते—'हृदयं यजूंꣳषि पत्न्यश्च' इति । तत्र दशहोतृहृदयाख्यं
मन्त्रमाह—
सु॒व॒र्णं घ॒र्मं परि॑वेद वे॒नम् । इन्द्र॑स्याऽऽत्मानं॑ दश॒धा चर॑न्तम् ।
१ ध 'ग्रहित्रे ( ४ ) । २ ग. °त्रे । क० । ३ ग ( ४ ) । ४ ख 'र्वमन्त्रे सा' । ग. °र्वत्र
सा° । ५ ख. ग. दर्शयति । ६ ख. ग. 'क्ता या ऋ' । ७ क. ख. तेषाणिष्ट° । ८ ख. °व स्मा° ।
९ क. ख. °म्नातः । ह° ।

[प्रपा० ३ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १८४
अ॒न्तः स॑मु॒द्रे म॑न॑सा॒ चर॑न्तम् । ब्रह्मा॒ऽन्व॑विन्द॒द्दश॑होतारम॒र्णे ।
अ॒न्तः प्रवि॑ष्टः शा॒स्ता जना॑नाम् । एक॑ः स॒न्बहु॑धा विचा॑रः ।
श॒तꣳ शु॒क्राणि॒ यत्रैकं॑ भव॑न्ति । सर्वे॑ वे॒दा यत्रैकं॑ भव॑न्ति ।
सर्वे॑ होता॑रो॒ यत्रैकं॑ भव॑न्ति । स मान॑सीन॒ आत्मा॒ जना॑-
नाम् ( १ ) । अ॒न्तः प्रवि॑ष्टः शा॒स्ता जना॑नाꣳ सर्वा॑त्मा ।
सर्वा॑: प्र॒जा यत्रैकं॑ भव॑न्ति । च॒तुर्होता॑रो॒ यत्र॑ सं॒पदं॑
गच्छ॑न्ति दे॒वैः । स मान॑सीन॒ आत्मा॒ जना॑नाम्, इति ।
चित्तिः स्रुगित्यादीनां होतृमन्त्राणां हृदयं रहस्यं तत्त्वं परमात्मस्वरूपं प्रतिपाद-
[य]तीत्ययमनुवाको हृदयमित्युच्यते । तत्रानेन मन्त्रेण दशहोतृहृदयं परमात्मतत्त्वमु-
च्यते । अहं मन्त्रद्रष्टा, इन्द्रस्य परमेश्वरस्याऽऽत्मानं निजस्वरूपं परिवेद परितः
सर्वत्रावस्थितं जानामि । कीदृशमात्मानम् । सुवर्णं सुवर्णसदृशं यथा सुवर्णं स्वत एव
प्रकाशमानं भवति तथा स्वयंप्रकाशम् । घर्ममन्यस्य वस्तुनो दीपकम्, ‘तस्य भासा
[स]र्वमिदं विभाति' इति श्रुतेः । वेनं कान्तं सर्वदुःखराहित्येन तस्य कमनीयत्वम् ।
दशधा चित्तिः स्रुगित्यादिदशहोतृमन्त्रे प्रतिपादितैराकारैः । चरन्तं लोके व्यवहरन्तम् ।
[अ]न्तः समुद्रे ब्रह्माण्डसृष्टेः पुरा सर्वत्र व्याप्यावस्थितो योऽयं जलसंघः सोऽयं समु-
[द्र]स्तस्य मध्ये मनसा चरन्तम्, इदं सर्वं जगत्सृजेये

स चान्तर्यामी स्वकीयेनेश्वररूपेणैक एव सन्पुनर्जीवरूपेण बहुधा भूत्वा विचारो
विविधचरणवान्भवति । अत एवान्यत्रोपनिषदि श्रूयते—
“ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।
एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ ” इतिं ।
शतं शुक्राणि शतसंख्ययोपलक्षितान्यनन्तानि सूर्यचन्द्रनक्षैत्ररूपाणि ज्योतींषि यत्र
यस्मिन्परमात्मन्येकं भवन्ति, एकत्वं प्राप्नुवन्ति । तथा सर्वे वेदा ऋग्वेदप्रभृतयश्चत्वारो
वेदा नानाविधशाखोपेतौ विलीय यस्मिन्नेकी भवन्ति॑ । होतारश्च होमकर्तारः सर्वै यज-
माना दशहोत्रादिमन्त्रा वा यस्मिन्परमात्मन्येकत्वं प्राप्नुवन्ति । यथा बुद्बुदा जलमध्ये
समुत्पद्य कंचित्कालमवस्थाय विलीयमाना जल एवैक्यं प्राप्नुवन्ति । तथा सर्वे भावाः
परब्रह्मण एवोत्पद्य तत्रैव स्थित्वा विलीयमाना एकतां गच्छन्ति । अत एवोपनिषदि
[L

प्रपा० ३ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १८३
तः प्रत्यश्रौषीः । त्वयैनानाख्यातार इति । तस्मान्नु हैनाꣳश्चतुर्होतार इत्याचक्षते ”
ति ।
तदेवं दशहोतृहृदयाख्यो मन्त्रोऽभिहितः । अथ चतुर्होतृहृदयाख्यो मन्त्रोऽभिधी-
यते । तत्र तिस्र ऋचस्तासु प्रथमामाह—
ब्रह्मेन्द्र॑म॒ग्निं जग॑तः प्रति॒ष्ठाम् । दि॒व आ॒त्मान॑ꣳ१
स॒वि॒तारं॒ बृह॒स्पति॑म् । चतु॑र्होतारं॒ प्रदि॒शो ऽनु॑कॢप्तम् ।
वा॒चो वी॒र्यं॑ तप॒साऽन्व॑विन्दत् , इति ।
ब्रह्मा चतुर्मुख इन्द्रं परमैश्वर्ययुक्तं परमात्मानं तपसाऽन्वविन्दत्, अन्विष्य लब्ध-
ान् । दर्शपूर्णमाससृष्टिसाधनं किमिति विचार्य चतुर्होतृमन्तरूपेणावस्थितं परमात्मानं
निश्चितवानित्यर्थः । तथा च ब्राह्मण आम्नायते — “ प्रजापतिरकामयत दर्शपूर्ण-
मासौ सृजेयेति । स एतं चतुर्होतारमपश्यत् ” इति । कीदृशमिन्द्रम् । जगतः
प्रतिष्ठां, अग्निं सर्वस्य जगत आधाररूपो योऽयं चातुर्होत्रीयचितिरूपोऽग्निस्त-
त्स्वरूपम्, दिव आत्मानं सवितारं द्युलोकस्य प्रकाशकत्वेनाऽऽत्मैवदवस्थितो२ यः
सविता तद्रूपम्, तथा बृहस्पतिं योऽयं देवगुरुस्तद्रूपेणावास्थितम्, प्रदिशः सर्वान्प्रदे-
ाननुकॢप्तं सर्वेषु प्रदेशेष्ववस्थितम्, चतुर्होतारं पृथिवी होतेत्यादिमन्त्रस्वरूपम्,
वाचो वीर्यं सर्वस्वं देवरूपाया वाचः सारभूतम् ॥
अथ द्वितीयामृचमाह—
अ॒न्तः प्रवि॑ष्टं क॒र्तार॑मे॒तम्३ । त्वष्टा॑रꣳ रू॒पाणि॑ वि॒कुर्व॑न्तं
विप॒श्चिम् ( २ ) । अ॒मृत॑स्य प्रा॒णं य॒ज्ञमे॒तम् । चतु॑-
र्होतृ॑णामा॒त्मानं॑ कव॒यो निचि॑क्यः , इति ।
कवयो विद्वांसो वेदशास्त्रपारंगताश्चतुर्होतॄणां चतुर्होतृशब्देनाभिधीयमानानां
वैषां होतृमन्त्राणामात्मानं स्वरूपभूतं परमेश्वरं निचिक्युः, निश्चितवन्तः । कीदृश-
त्मानम्—अन्तः प्रविष्टं जीवरूपेण शरीरेषु प्रविश्यावस्थितम् । अत एवाऽऽम्नायते४—
अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्य ” इति । कर्तारमेतमित्यनेन मानसप्रत्यक्षेण प्रती-
ायनं लौकिकवैदिकसर्वक्रियानिष्पादकम् । एतच्चौन्यत्राऽऽम्नातम्—“एष हि द्रष्टा५
ष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः ” इति । रूपाणि
कुर्वन्तं६ त्वष्टारं गर्भेषु देवतिर्यङ्मनुष्यादिरूपाणि७ विविधं निष्पादयन्तं त्वष्टृदेवस्वरूप-
१ क. ख. 'णमात्ना' । २ क. 'त्मप्रायो योऽग्नमवस्थि' । ३ ग. 'तमहामि' । ४ क. ऽऽम्नायने । ए° । ५ ग. 'ष्टा श्रोता पुष्टा घ्रा' । ६ ग. 'न्तं विश्वश्चितं त्व' । ७ ग. 'दिरूपं त' ।

१८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ३ अनु० ११]
पम् । एतदप्याम्नातम्- "यावच्छो वै रेतसः सिक्तस्य त्वष्टा रूपाणि विकरोति
तावच्छो वै तत्प्रजायते" इति । विपश्चिं विपश्चितं तत्तद्रूपनिर्माणप्रकाराभिज्ञम्, अमृ-
तस्य प्राणं मरणरहितस्य परमात्मनो व्यवहारहेतुभूतप्राणोपाधिस्वरूपम् । एतदप्याथ-
र्वणिका आमनन्ति- "कस्मिन्नवहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते
प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत" इति । येनं सर्वैरनुष्ठीयमानत्वेन दृश्यमानमेतं दर्श-
पूर्णमासयज्ञस्वरूपं चतुर्होतृमन्त्रस्य तद्यज्ञसृष्टिसाधनत्वात्तद्रूपत्वं युक्तम् । तद्यज्ञसाधनत्वं
ब्राह्मणे समाम्नातम्- 'स एतं चतुर्होतारमपश्यत् । तं मनसाऽनुद्रुत्याऽऽहवनीयेऽजु-
होत् । ततो वै स दर्शपूर्णमासावसृजत " इति ॥
अथ तृतीयामाह-
अ॒न्तः प्रविष्टं॑ क॒र्तार॑मे॒तम् । दे॒वानां॒ बन्धुं॒
निहि॑तं॒ गुहा॑सु । अ॒मृते॑न॒ क्लृप्तं॑ य॒ज्ञमे॒तम् ।
चतु॑र्होतॄणामा॒त्मानं॑ क॒वयो॒ निचि॑क्युरिति॑ ।
योऽयं परमात्मा सोऽयं देवानां बन्धुवत्प्रियस्तादृशम् । तेषु॑ देवेषु पक्षपातेन
विजयहेतुत्वं तलवकारा आमनन्ति- "ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये" इति । गुहासु
बुद्धिषु निहितं साक्षित्वेनावस्थितम् । "यो वेद निहितं गुहायाम्" इत्यादिश्रुतेः ।
अमृतेन स्वर्गफलनिमित्तेन क्लृप्तं संपादितम् । एतं यज्ञमित्यादि पूर्ववत् ।
तदेवंमृक्तत्रयरूपं चतुर्होतृहृदयमुक्तम् । अथ पञ्चहोतृहृदयाख्यो मन्त्रोऽभिधीयते ।
तत्र तिस्र ऋचस्तासु प्रथमामाह--
श॒तं नि॒युतः॒ परि॑वेद॒ विश्वां॑ वि॒श्ववा॑रः । विश्व॑मि॒दं वृ॑णोति ।
इन्द्र॑स्याऽऽत्मा निहि॑तः॒ पञ्च॑होता । अ॒मृतं॑ दे॒वाना॒मायुः॑ प्र॒जाना॑म् (३), इति
पञ्चहोताऽभिहितंइत्यादिपञ्चहोतृमन्त्ररूप आत्मा सं च विश्ववारः सर्वैर्वरणीयं
वायुरूपः सञ्शतं नियुतः शतसंख्याकान्स्वकीयाँन्स्वा (?) न्परिवेद परितः संचारि-
त्वेन जानाति । अत एवेदं विश्वं जगद्वृणोति व्याप्नोति । सोऽयमिन्द्रस्याऽऽत्मा
परमेश्वरस्य स्वरूपभूतः सन्निहितः सर्वत्रावस्थितः । स च देवानाममृतं प्रजानां
चाऽऽयुः प्रयच्छतीति शेषः ।
१ ख. ग यज्ञमेव स° । २ ख. ग. ॰षु प° । ३ ख. ग ॰पातत्वेन । ४ क. ॰वमुक्त उत्त°
५ क. ख. ॰श्च प्र° । ६ ख. ग. स वि° । ७ क. ॰यान्श्वान्व° । ख. ॰यान्विश्वा परि° । ८ क
ग. ॰तं प्रयच्छति । प्र° ।

[प्रपा० ३ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १८५

अथ द्वितीयामाह—
इन्द्र॑ꣳ राजा॑नꣳ सवितारमेतम् । वा॒योरा॒त्मानं॑
क॒वयो॒ निच॑िक्युः । र॒श्मिꣳ र॑श्मी॒नां मध्ये॒
तप॑न्तम् । ऋ॒तस्य॑ प॒दे क॒वयो॒ निपा॑न्ति, इति ।
एवं पञ्चहोतृदेवं कवयः पण्डिता निचिक्युः, विनिश्चितवन्तः । कीदृशम् । इन्द्रं
परमैश्वर्ययुक्तम् । राजानं दीप्यमानम् । सवितारं प्रेरकम् । वायोरात्मानं स्वरू-
पभूतम् । ते कवय एतं पञ्चहोतृदेवमृतस्य पदे ब्रह्मणः स्थाने निपान्ति नितरां
पालयन्ति, तद्रूपत्वेन पश्यन्तीत्यर्थः । कीदृशम् । रश्मीनां दृश्यमानानां किरणानां
मध्ये स्थित्वा तपन्तं जगतस्तापं कुर्वन्तम् । रश्मिं प्रौढरश्मिरूपम् । आदित्यमित्यर्थः।
अथ तृतीयामाह—
य आ॑ण्डको॒शे भुव॑नं बिभर्ति॑ । अनि॑र्भिण्णः सन्न॑थ
लो॒कान्विच॑ष्टे । यस्या॑ऽऽण्डको॒शꣳ शु॒ष्मंमा॒हुः
प्रा॒णमु॒ल्व॑म् । तेन॑ कॢप्तो॒ऽमृते॑ना॒हम॑स्मि, इति ।
यः पञ्चहोतृदेव आण्डकोशे ब्रह्माण्डमध्येऽनिर्भिण्णः सन्नभेदेनावस्थितः सन्भु-
वनं कृत्स्नं भूतजातं बिभर्ति धारयति । अथ ब्रह्माण्डभेदानन्तरं तदन्तःस्थिता-
न्भूरादिरलोकान्विचष्टे विशेषेण प्रख्यापयति । यस्यै पञ्चहोतृरूपस्य परमात्मनः
शुष्ममाण्डकोशं प्रबलं ब्रह्माण्डावकाशस्थं प्राणं वायुविशेषमुल्वमाहुः, गर्भवेष्टनस्था-
नीयमाहुः । यथा लोके गर्भ उल्बेन वेष्टयते तथा सूत्रात्मशरीरं प्राणवायुना ब्रह्माण्ड-
स्येन वेष्टितं भवति । तेनामृतेन पञ्चहोतृरूपेण परमात्मनाऽहं कॢप्तो व्यवहारसमर्थ-
त्वेनोत्पादितोऽस्मि ।
अथ षड्ढोतृहृदयंमन्त्रः । तत्र प्रथमामृचमाह—
सु॒वर्णं॒ कोशं॒ रज॑सा परी॑वृतम् । दे॒वानां॒ वसु॑धानीं॒
वि॒राज॑म् (४) । अ॒मृत॑स्य पू॒र्णां ताꣳ॑ क॒लां
विच॑क्षते । पादꣳ॒ षड्ढोतु॑र्न किला॑ऽऽविवित्से, इति ।
वाग्रोतेति मन्त्रोऽत्र षड्ढोता, स च ब्रह्माण्डकोशमध्ये चन्द्ररूपेणावस्थितः । तं

१ ख. ग. ॰वं चतुर्होतु॰ । २ ख. ग. ॰तं चतुर्होतृ॰ । ३ ग ॰न्नथो लो॰ । ४ क. ॰स्थितो
ऽव॰ । ५ ख. ग. ॰स्य चतुर्होतृ॰ । ६ क. ॰तृदेवस्याऽऽण्डकोशं शुष्मं प्र॰ । ७ क ॰शस्थप्रा॰ ।
: ग. सूक्ष्मशरीरेण प्रा॰ । ९ ख. ॰रीरेण प्रा॰ । १० ख. ग. ॰ह्माण्डं वे॰ । ११ ग. ॰मन्त्राः। त॰ ।
२४

१८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०३अनु०११]
न्द्ररूपं षड्ढोतृत्वदेवं कवयोऽभिज्ञाः सुवर्णत्वादिगुणयुक्तमाचक्षते । सुवर्णं शोभनवर्णो-
पेतं चन्द्रमण्डलं हिरण्मयवर्णोपेतं भासते । कोशं ब्रह्माण्डकोशमध्यगम् । रजसा
रञ्जनात्मकेनामृतेन परीवृतं सर्वतो व्याप्तम् । तथाविधं चन्द्रम् । तामु कलां तादृ-
शीमेव भागरूपां विचक्षत आचक्षते । कीदृशीमिति तदुच्यते—देवानां वसुधानीं
वह्निरव्यादीनां देवतानामपेक्षितं यद्वस्वमृतरूपं तस्य धारयित्रीम् । अत एव स्मर्यते—
“प्रथमां पिबते वह्निर्द्वितीयां पिबते रविः” इत्यादि । विराजं विशेषेण राजमानाम् ।
अमृतस्य पूर्णां पीयूषेण पूरिताम् । एवंरूपं षड्ढोतृत्वदेवमभिज्ञा आचक्षते । प्राकृतस्तु
जनः षड्ढोतुः पादं षड्ढोतृत्वदेवस्यांशभूतं चन्द्रं न किलाऽऽविवित्से नैव जानाति ।
अथ द्वितीयामाह—
येनर्तवः॑ प॒ञ्चधोत क्लृ॒प्ताः । उ॒त वा॑ षड्ढा मन॑-
सोत क्लृ॒प्ताः । तꣳ ष॒ड्ढोतार॑मृ॒तुभिः॒ कल्प॑मा-
नम् । ऋ॒तस्य॑ प॒दे क॒वयो॒ निपा॑न्ति, इति ।
येन चन्द्ररूपेण षड्ढोतृत्वदेवेन वसन्ताद्यृतवः पञ्चप्रकाराः क्लृप्ताः संपादिताः । हेम-
न्तशिशिरयोः समासेन पञ्चत्वम् । उत वा षड्ढाऽ(धाऽ)थवा हेमन्तशिशिरयोर्वि-
भागेन षट्प्रकाराः क्लृप्ताः । उतापि च मनसा क्लृप्ताः, संकल्पमात्रेण संपादिताः । तं
चन्द्ररूपं षड्ढोतृत्वदेवमृतुभिः कल्पमानं पञ्चधा षोढा वा भिन्नैर्वसन्तादिभिः सर्वव्यव-
हारसमर्थममृतस्य पदे सत्यस्य परब्रह्मणः स्थाने कवयो वेदरहस्याभिज्ञा निपान्ति
नितरां पालयन्ति, परब्रह्मैवायं चन्द्ररूपः षड्ढोतेत्येवमुपासत इत्यर्थः ।
अथ तृतीयामाह--
अन्तः॒ प्रवि॑ष्टं क॒र्तार॑मे॒तम् । अन्त॑श्चन्द्र॒मसि॒ मन॑सा
चर॑न्तम् । स॒हैव सन्तं॒ न वि॑जानन्ति दे॒वाः ।
इन्द्र॑स्याऽऽत्मानꣳ शतधा चर॑न्तम् ( ५ ), इति ।
देवाः सर्वे सहैव सन्तं स्वकीयहृदये स्वेन जीवात्मना सहैवावस्थितमेतं षड्ढोतृत्व-
देवं परमात्मानं न विजानन्ति, वेदान्ताभ्यासमन्तरेण हृदयेऽवस्थितोऽयं परमात्मे-
वेति विशेषेण न जानन्ति । कीदृशं परमात्मानम् । अन्तःप्रविष्टमन्तर्यामिरूपेण सर्वेषां
पृथिव्यादिपदार्थानां मध्येऽवस्थितम् । एतच्च वाजसनेयिनोऽन्तर्यामिब्राह्मणे—“यः
पृथिव्यां तिष्ठन्” इत्यादिना बहुप्रपञ्चेनाऽऽमनन्ति । कर्तारं नियामकत्वेन सर्वस्य निष्पा-
१ ग. °वं विराजमभि° । २ ग. °वर्णमेतं । ३ ग. °पेतम् । को° । ४ ख. °रूपामाचक्षते ।
५ ग. षड्ढा । ६ ग. वाऽथ । ७ क. °पञ्चमाम° ।

अन्वविन्दत् -> अविन्दत् = लब्धवान्!
Look at the letters:
अ (a)
वि (vi)
न् (n)
द (da)
त् (t) with virama? Or ल् (l)?
In Sanskrit commentary: "अन्वविन्दत् । अविन्दल्लब्धवान्" (avindat = labdhavān, with sandhi: t + l -> l-l: अविन्दल्लब्धवान्)!
Look at the image line 14:
अ वि न्द ल् ल ब्ध वा न्
Wait, look at the third character:
अ (1)
वि (2)
न्द्य ? No, it has a vertical bar, wait:
Is it "अविन्द्य" or "अविन्दल्"?
Look closely at "अविन्द्य": there is 'अ', 'वि', then 'न्द', then below/after is there a 'य'?
Wait, look at the space:
"अविन्द्य लब्धवान्" -> there is a clear space between the first word and "लब्धवान्"!
Wait, is the first word "अविन्द्य" or "अविन्दत्"?
Look at the end of the first word:
अ, वि, न्, द, then a halanta त? No, there is an under-curve or subscript?
Wait, could it be "अविन्दत् । लब्धवान्"?
Wait

१८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०३अनु०११]
ते च सप्त रश्मयो बहुलां श्रियं प्रभूतां सस्यादिसंपदं मेहन्ति वृष्टिसेचनद्वारेण संपा-
दयन्ति । हे इन्द्र सप्तहोतृदेवरूप परमेश्वर बह्वश्वां बहुभिरश्वैरुपेतरां गोमतीं बहुभि-
र्गोभिरुपेतां तां श्रियं प्रयच्छेति शेषः ।
अथ पञ्चमीमाह--
अच्यु॑तां बहु॒लाꣳ श्रिय॑म् । स ह॒रिर्वसु॑-
वित्त्तमः॑ । पे॒रुरिन्द्रा॑य पिन्वते, इति ।
स देवः सप्तहोतृरूप इन्द्राय कर्मस्वामिने यजमानाय श्रियं पिन्वते सिञ्चति,
प्रयच्छतीत्यर्थः । कीदृशः स देवः, हरिः पापहरणशीलः, वसुवित्तमोऽतिशयेन
धनस्य लब्धा, पेरुः पालकः । कीदृशीं श्रियम्, अच्युतां विनाशरहितां, बहुलां
गवाश्वादिभिः प्रभूताम् ।
अथ षष्ठीमाह--
बह्व॒श्वामिन्द्र॑ गोम॑तीम् । अच्यु॑तां बहु॒लाꣳ
श्रिय॑म् । म॒हामिन्द्रो॒ निय॑च्छतु, इति ।
इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तः सप्तहोतृदेवः । स्पष्टमन्यत् ।
अथ सप्तमीमाह--
श॒तꣳ श॒ता अ॑स्य यु॒क्ता हरी॑णाम् । अर्वा॑ङाया॑तु॒
वसु॑भी र॒श्मिरिन्द्रः॑ । प्रम॑ꣳह मानो बहु॒लाꣳ श्रिय॑म् ।
र॒श्मिरिन्द्रः॑ सवि॒ता मे॒ निय॑च्छतु ( ७ ), इति ।
अस्याऽऽदित्यरूपस्य सप्तहोतृदेवस्य हरीणामन्धकारहरणशीलानां रश्मीनां
शतꣳ शता शतसंख्याकानि शतानि, अयुतसंख्याकानीत्यर्थः । युक्ता युक्तानि संपा-
दितानि । इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तो रश्मिर्बहुविधरश्मियुक्त आदित्यो वसुभिर्धनैः सहा-
र्वाङायातु आभिमुख्येनाऽऽगच्छतु । आगतश्च सविता बहुलां श्रियं प्रभूतां धनादि-
संपदं मे मह्यं नियच्छतु नितरां ददातु । कीदृशः सविता, प्रमꣳहमाणोऽस्मदी-
यस्तुतिभिः प्रकर्षेण वर्धमानः रश्मिर्बहुविधरश्मियुक्तः इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तः ।
अथाष्टमीमाह--
घृ॒तं तेजो॒ मधु॑मादिन्द्रि॒यम् । मय्य॒यम॒ग्निर्द॑धातु, इति ।
१ ख. प्रधानभू० । २ ज ग ०तां धनादि० ।

[प्रपा० ३ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १८९
अयं सप्तहोतृदेवोऽग्न्यात्मकः सन्मयि यजमाने , मधुमद्घृतं मधुररसोपेतं घृतादि-
द्रव्यं तेजः कान्तिमिन्द्रियं चक्षुरादिसामर्थ्यं च दधातु संपादयतु ।
अथ नवमीमाह—
हरिः॑ पत॒ङ्गः प॑ट॒री सु॑प॒र्णः । दि॒विक्ष॑यो नभ॑सा य
एति॑ । स न॒ इन्द्रः॑ कामव॒रं द॑दातु, इति ।
हरिरन्धकारहरणशीलः पतङ्गः सूर्यरूपः पटरी तेजःपटलवान्सुपर्णः पक्षिस-
दृशो दिविक्षयः स्वर्गनिवासी यः सप्तहोतृदेवो नभसाऽऽकाशमार्गेणैति गच्छति ।
स देवो नोऽस्माकं कामवरं कामानां मध्ये श्रेष्ठं ददातु ।
अथ दशमीमाह—
प॒ञ्चारं॑ च॒क्रं परि॑वर्तते पृ॒थु । हिर॑ण्यज्योतिः
स॒रि॒रस्य॒ मध्ये॑ । अज॑स्रं॒ ज्योति॒र्नभ॑सा सर्प॑-
देति॑ । स न॒ इन्द्रः॑ कामव॒रं द॑दातु, इति ।
ऋतुपञ्चकात्मका अरा यस्य कालचक्रस्य तत्पञ्चारं पृथु विस्तृतं चक्रं संवत्स-
रात्मकं कालचक्रं परिवर्तते परितः प्रवर्तते । सरिरस्य मध्ये मेघवर्तिजलस्य मध्ये
रण्यज्योती रश्मिसंचारेण विद्युद्रूपपरिणामे सति सुवर्णसमानं ज्योतिर्यस्य मण्डलस्य
द्धेरण्यज्योतिस्तादृशं ज्योतिरादित्यमण्डलं संवत्सरचक्रनिष्पादकमजस्रं निरन्तरं
भसाऽऽकाशमार्गेण सर्पदेति शनैः संचरन् ग (मार्ण ग) च्छति । स ज्योतिर्मण्डलात्मा
ऽस्माकं कामवरं ददातु ।
अथैकादशीमाह—
स॒प्त यु॑ञ्जन्ति॒ रथ॒मेक॑चक्रम् ( ८ ) । एको॒ अश्वो॑
वह॑ति स॒प्तनामा॑ । त्रि॒नाभि॑ च॒क्रम॒जर॒मन॑र्वम् ।
येने॒मा विश्वा॒ भुव॑नानि॒ तस्थुः, इति ।
सप्तसंख्याकाः साकंजानामित्यत्रोक्ता मुख्यरश्मिविशेषा अश्वसदृशा एकचक्र-
रूपप्रकारपरिवर्ते कालचक्रं युञ्जन्ति प्रवर्तयन्ति । तदेव स्पष्टी क्रियते—सप्तनामा
सप्तसंख्यानि नामानि नमनयोग्यानि वश्यानि रश्मिरूपाणि यस्यासौ सप्तनामा । अश्वो
[व्य]ापक एकः सूर्यस्तत्कालचक्रं वहति । कीदृशं चक्रम्—त्रिनाभि तिस्रः सत्त्वरज-
स्तमोगुणरूपा भूतभविष्यद्वर्तमानरूपा वा नाभयो यस्य तत्रिनाभि । अजरं विनाशरहि-
१ क. ॰षोऽग्निर्मायि । ग. ॰षो द्रव्यात्म॰ । २ ग. ॰नर्वाम् । ये॑ ।

१९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० ३अनु० ११]
तम्, न हि कालः संसारमध्ये कदाचिद्विनश्यति । अनर्वम्, अर्वा विरोधी विनाशको
भ्रातृव्यो वा अवेति श्रुतेः, तद्रहितम्, न हि कालचक्रस्य कश्चिद्विनाशकोऽस्ति । येन
कालचक्रेणेमा विश्वा भुवनानि दृश्यमानानि सर्वाणि भूतजातानि तस्थुस्तिष्ठन्ति सुखेन
वर्तन्ते, तस्य कालचक्रस्य निर्वाहकोऽयं सप्तहोतृदेव आदित्यः ।
अथ द्वादशीमाह—
भ॒द्रं पश्य॑न्त॒ उप॑सेदु॒रग्रे॑ । तपो॑ दी॒क्षामृ-
ष॑यः सुव॒र्विद॑: । तत॑: क्ष॒त्रं बल॒मोज॑श्च
जा॒तम् । तद॒स्मै दे॒वा अ॒भिसंन॑मन्तु, इति ।
सुवर्विदः स्वर्गमार्गाभिज्ञा ऋषयो भद्रं कल्याणं सप्तहोतृरूपमादित्यं पश्यन्तः
प्राप्यत्वेन निश्चिन्वानास्तपोऽनशनादिरूपं दीक्षां नियमविशेषं चोपसेदुरनुष्ठितवन्तः ।
तत आदित्यसकाशात्क्षत्रं क्षतात्राणमनिष्टनिवारणं बलं शरीरशक्तिरोजः कान्तिः
क्षेत्येतत्सर्वं जातं संपन्नम् । तँत्क्षत्रादित्रयमस्मै यजमानाय देवा अभिसंनमन्तु
अभितः संपादयन्तु ।
अथ त्रयोदशीमाह—
श्वे॒तꣳ र॒श्मिं बो॑भुज्यमा॑नम् । अ॒पां ने॒तारं॒ भुव॑नस्य
गो॒पाम् । इन्द्रं॑ निचिक्युः पर॒मे व्यो॑मन् ( ९ ), इति ।
परमे व्योमन्नुत्कृष्टे हृदयाकाश इन्द्रं परमैश्वर्ययुक्तं सप्तहोतृदेवमादित्यं निचिक्युः
निश्चितवन्तः, ध्यातवन्त इत्यर्थः । कीदृशमिन्द्रम्—श्वेतं प्रकाशरूपत्वेन शुक्लवर्णम् ।
रश्मिं रश्मियुक्तम् । बोभुज्यमानं सर्वैः प्राणिभिर्वृष्टिद्वारेण पुनः पुनर्भूज्यमानम् । एत-
देव स्पष्टी क्रियते—अपां नेतारम्, आदित्याज्जायते वृष्टिरिति स्मृत्या सूर्यो जलस्य
नेता तादृशम्, भुवनस्य गोपां भुवनस्य पालकम् ।
अथ चतुर्दशीमाह—
रोहि॑णीः पिङ्ग॒ला एक॑रूपाः । क्षर॑न्तीः पिङ्ग॒ला एक॑-
रूपाः । श॒तꣳ स॒हस्रा॑णि प्र॒युता॑नि ना॒व्या॑नाम्, इति ।
रोहिणी रोहितवर्णाः पिङ्गलाः पिङ्गलवर्णाश्च या आपस्तत्तद्भूमिसंबन्धेन बहु-
विधा दृश्यन्ते, ताः सर्वा अपि सप्तहोतृरूपस्याऽऽदित्यस्य रश्मिसंबन्धे सति मेघे-
१ ग. अनर्वाम् । २ ग. 'श्विनाश° । ३ क. यस्य । ४ क. °र्लोकमार्ग° । ५ ग.
'न्तिस्तिथे' । ६ घ. ग. तच्च क्षत्रा° । ७ क. °तृरूपणा' । ८ क 'पां गोप्तारं भूतजातस्य'
९ ग. °हिणः । १० क. 'तृदेवस्य'ऽऽ' ।

नानारूपत्वं परित्यज्यैकरूपा भवन्ति । तथा क्षरन्तीर्वृष्टिरूपेण भूमौ पतन्त्यस्ताः
पिङ्गलादिवर्णा आप एकरूपा भवन्ति । वृष्टिबाहुल्येन भूमौ नाव्यानां नावा
तरणीयानामपां शतं सहस्राणि प्रयुतानि शतसंख्या बहुविधसहस्रसंख्या बहुवि-
धलक्षसंख्यां च संपद्यते । वृष्टिकाले तत्र तत्रानेकप्रवाहा भवन्ति । तदेतत्सर्वं सप्त-
होतृमाहात्म्यम् ।
अथ पञ्चदशीमाह—
अ॒यं यः श्वे॒तो र॒श्मिः । परि॒ सर्व॑मि॒दं जग॑त् ।
प्र॒जां प॒शून्धना॑नि । अ॒स्माकं॑ ददातु, इति ।
अयमादित्यः श्वेतः श्वेतवर्णो रश्मी रश्मियुक्तोऽस्ति । सोऽयं सर्वमिदं जगत्परि-
व्याप्य वर्तमानोऽस्माकं प्रजादिकं ददातु ।
अथ षोडशीमाह—
श्वे॒तो र॒श्मिः परि॒ सर्वं॑ बभूव । सु॒वन्महां॑ प॒शून्वि॒श्वरू॑पान्, इति ।
श्वेतः शुक्लवर्णो रश्मी रश्मियुक्त आदित्यः सर्वं जगत्परिबभूव परितो व्याप्तवान्,
तादृश आदित्यो महां विश्वरूपान्गोमहिष्यादिरूपेण बहुविधान्पशून्सुवत्सौतु, प्रेर-
यत्वित्यर्थः ।
अथ सप्तदशीमाह—
प॒त॒ङ्ग-म॒क्तमसु॑रस्य मा॒यया॑ ( १० ) । हृ॒दा प॑श्यन्ति
मन॑सा मनी॒षिण॑: । स॒मु॒द्रे अ॒न्तः क॒वयो॒ विच॑-
क्षते । मरी॑चीनां प॒दमि॑च्छन्ति वे॒धस॑:, इति ।
असून्प्राणान्राति ददातीत्यसुरः परमात्मा, तस्य माययाऽचिन्त्यशक्त्याऽक्तंम
व्यक्तं पतङ्कमादित्यं हृदा मनसा हृत्पुण्डरीकगतेन नियमितैनान्तःकरणेन मनी-
षिणो वेदशास्त्राभिज्ञा महर्षयः पश्यन्ति ध्यात्वा साक्षात्कुर्वन्ति । कवयो लौकिकैर्वार्ता-
भिज्ञाः पुरुषाः समुद्रे अन्तः समुद्रसमानेऽन्तरिक्षमध्ये विचक्षते विशेषेण कथयन्ति,
मादित्य उदितो मध्याह्ने समागत इत्यादिव्यवहारं कुर्वन्ति । वेधसो विधातारोऽ-
नेककुशलाः केचिद्यजमाना मरीचीनां पदं रश्मीनां स्थानमादित्यमिच्छन्ति । आदि-
त्यसायुज्यप्राप्त्यर्थमनुतिष्ठन्तीत्यर्थः ।
१ ख. °न नाव्या° । २ क. °मौ नानारूपे(पा)णामेकरूपाणां च नाव्या । ३ ग. °क्षस्रं ।
स्याश्च सं° । ५ क. °हात्म्यामित्यर्थः । अ° । ६ क. ख. °वन्सोतु । ७ क. °कवृत्तान्ताभि° ।

अथाष्टादशीमाह—
पत॒ङ्गो वाचं॒ मन॑सा बिभर्ति । तां ग॑न्ध॒र्वोऽव॑-
द॒द्गर्भे॑ अ॒न्तः । तां द्योत॑मानाꣳ स्वर्यै मनी॒-
षाम् । ऋ॒तस्य॑ प॒दे क॒वयो॒ निपा॑न्ति, इति ।
पतङ्ग आदित्यो मनसा स्वकीयेन प्राणिनां वाचं बिभर्ति धारयति, अन्तर्यामिरू-
पेण वाचं प्रेरयतीत्यर्थः । तथाच पौराणिका आहुः— “योऽन्तः प्रविश्य मम वाच-
मिमां प्रसुप्तां संजीवयत्यखिलशक्तिधरः स्वधाम्ना” इति । तामादित्यप्रेरितां वाचं गर्भे
अन्तः शरीरस्य मध्ये गन्धर्वनामको वायुरवददुच्चारयति । गन्धान्वहतीति व्युत्पत्त्या
गन्धर्वशब्दो वायुमाचष्टे । वायुर्हि ताल्वादिं२संयुक्तो वाचमुच्चारयति । तां वायुनोच्चारितां
द्योतमानां प्रकाशमानां स्वर्यं स्वर्गस्य हेतुभूतां मनीषां मनस ईशित्रीमाह्लादकरी-
मित्यर्थः । तादृशीं वाचं कवयः शास्त्राभिज्ञा ऋतस्य पदे सत्यस्य ३परब्रह्मणः स्थाने
निपान्ति नितरां पालयन्ति । परब्रह्मविषयाणि वेदवाक्यानि सर्वदा पठन्तीत्यर्थः ।
तदेतत्सर्वं वाचः प्रेरकस्याऽऽदित्यस्य माहात्म्यम् ।
अथैकोनविंशीमाह—
ये ग्राम्याः प॒शवो॑ वि॒श्वरू॑पाः । विरू॑पाः सन्तो॑
बहु॒धैक॑रूपाः । अ॒ग्निस्ताꣳ अग्रे॒ प्रमु॑मोक्तु
दे॒वः (११) । प्र॒जाप॑तिः प्र॒जया॑ संविदा॒नः, इति ।
ये पशवो ग्राम्या ग्रामे भवा गवांश्वादयो विश्वरूपा जातिभेदैर्बहुविधा विरू-
वर्णादिभेदेन विविधाकारा एवं बहुधा दृश्यमानाः सन्तोऽपि पुनः पशुत्वाकारेणैक-
रूपास्तान्सर्वानग्निरूपः सप्तहोतृदेवोऽग्रे प्रमुमोक्तु प्रथमं तत्तत्स्थानात्प्रमुञ्चतु, प्रमुच्य
स्मभ्यं ददात्वित्यर्थः । प्रजापतिश्च स्वकीयया प्रजया संविदान ऐकमत्यं गतो
स्मभ्यं पशून्ददात्विति शेषः ।
अथ विंशीमाह—
वीतं॒ स्तुके॑ स्तुके । यु॒वम॒स्मासु॑ निर्य-
च्छतम् । प्र प्र॑

मस्मासु नियच्छतं नियमेन संपादयतम् । यज्ञपतिं यजमानं प्रप्रतिरात्यन्तं प्रकर्षेण
वर्धयतम् ।
अथैकविंशीमाह—
ये ग्रा॒म्याः प॒शवो॑ वि॒श्वरू॑पाः । विरू॑पाः सन्तो॑
बहु॒धैकरू॑पाः । तेषा॑ꣲ स॒प्ताना॑मि॒ह रन्ति॑रस्तु ।
राय॒स्पोषाय सुप्र॒जास्त्वा॑य सु॒वीर्या॑य, इति ।
ग्राम्यादिशब्दाः पूर्ववद्योज्याः । तेषां ग्राम्यपशूनां सप्तानां गोश्वाजाविपुरुषगर्द-
भोष्ट्ररूपाणां सप्तसंख्याकानामिहास्मद्गृहे रन्तिः क्रीडाऽस्तु । तच्च धनपुष्टिशोभनापत्य-
शोभनवीर्यार्थं संपद्यते ।
अथ द्वाविंशीमाह—
य आ॑र॒ण्याः प॒शवो॑ वि॒श्वरू॑पाः । विरू॑पाः
सन्तो॑ बहु॒धैकरू॑पाः । वा॒युस्ताꣲ अग्रे॒ प्रमु॑मोक्तु
दे॒वः । प्र॒जाप॑तिः प्र॒जया॑ संविदानः, इति ।
अरण्ये भवा आरण्या द्विखुराः श्वापदादयस्तानरण्याधिपतिर्वायुः प्रमुमोक्तु । अन्य-
त्पूर्ववत् ।
अथ त्रयोविंशीमाह—
इडा॑यै सृ॒प्तं घृ॒तव॑च्च॒राच॑रम् । दे॒वा अन्व॑विन्दन्गुहा॑हि॒तम् , इति ।
इडायै गोसंपादनार्थं सृप्तं प्राप्तं घृतवद्घृतयुक्तं घृताकारमित्यर्थः । तादृशं चरा-
चरं स्थावरजङ्गमस्वरूपं जगदनुग्रहीतुं गुहाहितं प्राणिनां बुद्धाववस्थितं सप्तहोतृदेवं देवा
अन्वविन्दन्नन्विष्य लब्धवन्तः ।
अथ चतुर्विंशीमाह—
य आ॑र॒ण्याः प॒शवो॑ वि॒श्वरू॑पाः । विरू॑पाः सन्तो॑
बहु॒धैकरू॑पाः । तेषा॑ꣲ स॒प्ताना॑मि॒ह रन्ति॑रस्तु ।
राय॒स्पोषाय सुप्र॒जास्त्वा॑य सु॒वीर्या॑य (१२), इति।
आ॒त्मा जना॑नां वि॒कुर्वन्तं॑ विप॒श्चिं प्र॒जानां॑ वसु॒धानीं॑ वि॒राजं॒ चर॑न्तं
गो॒मती॑ मे॒ निय॑च्छत्वेक॑चक्रं व्यो॑मन्मा॒यया॑ दे॒व एक॑रूपा अ॒ष्टौ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके तृतीयप्रपाठक
एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
१ ग. ॰तिरोऽत्य॰। २ ख. ॰श्वावि॰। ३ ख. ॰ष्ट्रमाहिषरू॰। ४ क. ॰पुष्ट्यर्थं शोभनमप्रजार्थं
शोभन॰ ।
२५

१३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०३अनु०१२]
सप्तानां द्विखुरश्वापदपक्षिसरीसृपहस्तिमर्कटनादेयानाम् । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्याकभाष्ये तृतीयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
अथ तृतीये द्वादशोऽनुवाकः ।
एतैरेकादशभिरनुवाकैश्चातुर्होत्रीयचयनमन्त्रा उक्ताः । नारायणनाम्ना पुरुषसूक्तनाम्ना
च व्यवह्रियमाणोऽनुवाक उच्यते । तस्य विनियोगं महाग्नावापस्तम्ब आह-“पुरस्ता-
त्प्रतीचीं पुरुषाकृतिं चिनोति पुरुषशिरोऽस्याः शिरो भवति, सहस्रशीर्षा पुरुष इत्युप-
हितां पुरुषेण नारायणेन यजमान उपतिष्ठते” इति । ब्रह्ममेधेऽपि प्रेतदाहोपस्थाने विनि-
योगं भरद्वाज आह--“नारायणाभ्यामुपस्थानम् ” इति । अयं चोत्तरश्चेत्युभावानु-
वाकौ नारायणसंज्ञौ नारायणाख्येन केनचिदृषिणा दृष्टत्वात्, जगत्कारणस्य नारायणा-
ख्यस्य पुरुषस्य प्रतिपादकत्वाच्च । तत्रास्मिन्द्वारुशेऽनुवाके प्रथमामृचमाह--
सहस्र॑शीर्षा पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वा । अत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम्, इति ।
सर्वप्राणिसमष्टिरूपो ब्रह्माण्डदेहो विराडाख्यो यः पुरुषः सोऽयं सहस्रशीर्षा,
सहस्रशब्दस्योपलक्षणत्वादनेन्तैः शिरोभिर्युक्त इत्यर्थः । यानि सर्वप्राणिनां शिरांसि
तानि सर्वाणि तद्देहान्तःपातित्वात्तदीयान्येवेति सहस्रशीर्षत्वम् । एवमक्षिषु पादेष्वपि
योजनीयम् । स पुरुषो भूमिं ब्रह्माण्डगोलकरूपां विश्वतो वृत्वा सर्वतः परिवेष्ट्य
दशाङ्गुलपरिमितं देशमत्यतिष्ठदतिक्रम्य स्थितः । दशाङ्गुलमित्युपलक्षणं ब्रह्माण्डाद्व-
हिरपि सर्वतो व्याप्यावस्थित इत्यर्थः ।
अथ द्वितीयामाह--
पुरु॑ष ए॒वेदꣳ सर्वम्॑ । यद्भू॒तं यच्च॒ भव्य॑म् ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नः । यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति, इति ।
यद्भूतमतीतं जगत्, यच्च भव्यं भविष्यज्जगत् । यदपीदं वर्तमानं जगत्, तत्सर्वं
पुरुष एव । यथाऽस्मिन्कल्पे वर्तमानाः प्राणिदेहाः सर्वेऽपि विराट्पुरुषस्यावयवाः,
१ क. ॰हौत्रिय॰ । २ क. ख. अभिहिताः । ३ ख. ग. ॰शिरो भ॰ । ४ ग. ॰तिष्ठेत'
इ॰ । ५ क. ॰गं भार॰ । ६ क. रश्चैतावुभा॰ । ७ क. ॰ख्यो योऽयं पु॰ । ८ क. ॰क्षिपा॰ ।

[प्रपा० ३अनु० १२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १९५
त्र्येवातीतागामिनोरपि कल्पयोर्द्रष्टव्यम् । उतापि चामृतत्वस्य देवत्वस्यायमीशानः
स्वामी । यद्यस्मात्कारणादन्नेन प्राणिनां भोग्येनान्नेन निमित्तभूतेनातिरोहति स्वकीय-
कारणावस्थामतिक्रम्य परिदृश्यमानां जगदवस्थां प्राप्नोति । तस्मात्प्राणिनां कर्मफलभो-
गाय जगदवस्थास्वीकारान्नेदं तस्य वस्तुतत्त्वमित्यर्थः ।
अथ तृतीयामाह—
ए॒तावा॑नस्य महि॒मा । अतो॒ ज्यायाँ॑श्च॒
पूरु॑षः ( १ ) । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑
भू॒तानि॑ । त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि, इति ।
अतीतानागतवर्तमानरूपं जगद्यावदस्त्येतावान्सर्वोऽप्यस्य पुरुषस्य महिमा स्वकी-
यसामर्थ्यविशेषो न तु तस्य वास्तवं स्वरूपम्, वास्तवस्तु पुरुषः, अतो महि-
म्नोऽपि ज्यायानतिशयेनाधिकः । एतच्च स्पष्टी क्रियते । विश्वा भूतानि कालत्रय-
वर्तीनि प्राणिजातानि अस्य पुरुषस्य पादश्चतुर्थोऽशः । अस्यावशिष्टं त्रिपात्स्व-
रूपममृतं विनाशरहितं सद्दिवि द्योतनात्मक स्वप्रकाशरूपेऽवतिष्ठते । यद्यपि सत्यं
ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्याम्नातस्य परब्रह्मण इयत्ताया अभावादंशचतुष्टयं न निरूप-
यितुं शक्यं तथाऽपि जगदिदं ब्रह्मस्वरूपापेक्षयाऽत्यल्पमिति विवक्षित्वा पादत्वो-
पन्यासः ।
अथ चतुर्थीमाह—
त्रि॒पादूर्ध्व उदै॒त्पूरु॑षः । पादो॑ऽस्ये॒हाऽऽभ॑वा॒त्पुन॑: ।
ततो॒ विष्व॒ङ् व्य॑क्रामत् । सा॒श॒ना॒न॒श॒ने अ॒भि, इति ।
योऽयं त्रिपात्पुरुषः संसारस्पर्शरहितब्रह्मस्वरूपः सोऽयमूर्ध्व उदैदस्मादज्ञानका-
र्यात्संसाराद्बहिर्भूतः सन्नत्रत्यैर्गुणदोषैरस्पृष्ट उत्कर्षेण स्थितवान् । तस्य योऽयं पादो
शः सोऽयमिह मायायां पुनराभवत् । सृष्टिसंहाराभ्यां पुनः पुनरागच्छति ।
अस्य सर्वस्य जगतः परमा॑त्मांशत्वं भगवताऽप्युक्तम्—“ विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकां-
शेन स्थितो जगत् ” इति । ततो मैयायामागत्यानन्तरं विष्वङ्देवतिर्यगादिरूपेण
विधः सन्व्यक्रामाद्व्यचासवान् । किं कृत्वा साशनानशने अभिलक्ष्य साशनं भोज-
१ ग. पुरुषः । २ ख. ॰स्त्वं वस्तु । ग ॰स्त्वन्नवस्तु । ३ क. ख. ॰त्तच्चोभयं स्प॰ । ४ क.
। सर्वभू॰ । ख. ॰ते । सर्वाणि भू॰ । ५ ख. ॰तं तच्च दिवि । ६ क. ॰त्ताभा॰ । ७ ग. ॰क्षित-
त्वाद् । ८ ग. तवहुलस्व॰ । ९ क. ॰र्षेणावस्थि॰ । १० क. ॰मात्मदेश॰ । ११ ग. माय-
ऽऽग॰ । १२ ख. ॰यामा॰ ।

, top stroke... wait!
Could it be 'र्शाङ्ख्यातिरिक्तो' or is it 'विशेषातिरिक्त'?
Wait, look at footnote 6:
"६ ख. ॰राद्वति॰ ।"
Wait, what is footnote 6 attached to?
"॰राद्वति॰" -> "विराडभूदिति"? No, "अत्यरिच्यत"?
Look at the end of the line: "मनुष्यादिरूपोऽ-"
"भूत् ।"
Look at : "विर्शाङ्ख्यातिरिक्तो" or "विशङ्ख्यातिरिक्तो"?
Wait! It has 'वि', then 'र्', 'शा', 'ङ्', 'ख्या':
Wait, look at 'ङ्ख्या': dot above? No, ङ् + ख + य = ङ्ख्या.
Wait, why would it say "विर्शाङ्ख्यातिरिक्तो"?
Could it be "विशङ्ख्यातिरिक्तो" from "संख्या"? "विगतसंख्यातिरिक्तो"? "वि-संख्यातिरिक्तो"?
Or is it a corruption of "विशेषातिरिक्तो" or "विशङ्ख्यातिरिक्तो"?
Let's transcribe what is visually printed:
"विर्शाङ्ख्यातिरिक्तो" or "विशाङ्ख्यातिरिक्तो".
It has: 'वि' then 'र्' over 'शा', then 'ङ्ख्या' (ङ् with ख्य attached below/right).