तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

१८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०३अनु०११]
न्द्ररूपं षड्ढोतृत्वदेवं कवयोऽभिज्ञाः सुवर्णत्वादिगुणयुक्तमाचक्षते । सुवर्णं शोभनवर्णो-
पेतं चन्द्रमण्डलं हिरण्मयवर्णोपेतं भासते । कोशं ब्रह्माण्डकोशमध्यगम् । रजसा
रञ्जनात्मकेनामृतेन परीवृतं सर्वतो व्याप्तम् । तथाविधं चन्द्रम् । तामु कलां तादृ-
शीमेव भागरूपां विचक्षत आचक्षते । कीदृशीमिति तदुच्यते—देवानां वसुधानीं
वह्निरव्यादीनां देवतानामपेक्षितं यद्वस्वमृतरूपं तस्य धारयित्रीम् । अत एव स्मर्यते—
“प्रथमां पिबते वह्निर्द्वितीयां पिबते रविः” इत्यादि । विराजं विशेषेण राजमानाम् ।
अमृतस्य पूर्णां पीयूषेण पूरिताम् । एवंरूपं षड्ढोतृत्वदेवमभिज्ञा आचक्षते । प्राकृतस्तु
जनः षड्ढोतुः पादं षड्ढोतृत्वदेवस्यांशभूतं चन्द्रं न किलाऽऽविवित्से नैव जानाति ।
अथ द्वितीयामाह—
येनर्तवः॑ प॒ञ्चधोत क्लृ॒प्ताः । उ॒त वा॑ षड्ढा मन॑-
सोत क्लृ॒प्ताः । तꣳ ष॒ड्ढोतार॑मृ॒तुभिः॒ कल्प॑मा-
नम् । ऋ॒तस्य॑ प॒दे क॒वयो॒ निपा॑न्ति, इति ।
येन चन्द्ररूपेण षड्ढोतृत्वदेवेन वसन्ताद्यृतवः पञ्चप्रकाराः क्लृप्ताः संपादिताः । हेम-
न्तशिशिरयोः समासेन पञ्चत्वम् । उत वा षड्ढाऽ(धाऽ)थवा हेमन्तशिशिरयोर्वि-
भागेन षट्प्रकाराः क्लृप्ताः । उतापि च मनसा क्लृप्ताः, संकल्पमात्रेण संपादिताः । तं
चन्द्ररूपं षड्ढोतृत्वदेवमृतुभिः कल्पमानं पञ्चधा षोढा वा भिन्नैर्वसन्तादिभिः सर्वव्यव-
हारसमर्थममृतस्य पदे सत्यस्य परब्रह्मणः स्थाने कवयो वेदरहस्याभिज्ञा निपान्ति
नितरां पालयन्ति, परब्रह्मैवायं चन्द्ररूपः षड्ढोतेत्येवमुपासत इत्यर्थः ।
अथ तृतीयामाह--
अन्तः॒ प्रवि॑ष्टं क॒र्तार॑मे॒तम् । अन्त॑श्चन्द्र॒मसि॒ मन॑सा
चर॑न्तम् । स॒हैव सन्तं॒ न वि॑जानन्ति दे॒वाः ।
इन्द्र॑स्याऽऽत्मानꣳ शतधा चर॑न्तम् ( ५ ), इति ।
देवाः सर्वे सहैव सन्तं स्वकीयहृदये स्वेन जीवात्मना सहैवावस्थितमेतं षड्ढोतृत्व-
देवं परमात्मानं न विजानन्ति, वेदान्ताभ्यासमन्तरेण हृदयेऽवस्थितोऽयं परमात्मे-
वेति विशेषेण न जानन्ति । कीदृशं परमात्मानम् । अन्तःप्रविष्टमन्तर्यामिरूपेण सर्वेषां
पृथिव्यादिपदार्थानां मध्येऽवस्थितम् । एतच्च वाजसनेयिनोऽन्तर्यामिब्राह्मणे—“यः
पृथिव्यां तिष्ठन्” इत्यादिना बहुप्रपञ्चेनाऽऽमनन्ति । कर्तारं नियामकत्वेन सर्वस्य निष्पा-
१ ग. °वं विराजमभि° । २ ग. °वर्णमेतं । ३ ग. °पेतम् । को° । ४ ख. °रूपामाचक्षते ।
५ ग. षड्ढा । ६ ग. वाऽथ । ७ क. °पञ्चमाम° ।