तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ३ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ८७९

न्दिभ्यां हस्ताभ्यां त्वां प्रतिगृह्णामि । हे दक्षिणे देवि वरुणो राजा हिरण्यरूपाम्
त्वामग्नये प्रापयतु । तेनाग्निप्रापणेन प्रतिग्रहदोषाभावादहममृतत्वं नरकाभावरूपं प्राप्नु-
याम् । इयं च दक्षिणा दात्रे वयोऽस्तु प॑क्षिरूपिणी भूत्वा दातारं स्वर्गं नयत्वित्यर्थः ।
प्रतिग्रहीत्रे मह्यं मयः सुखमस्तु । इदं द्रव्यं कः प्रजापतिः कस्मै प्रजापतयेऽदाद्द-
त्तवान्, अन्तर्यामिरूपेण दातृप्रतिग्रहीत्रोः प्रेरकत्वात् । तथा कामः कामाय दत्त-
वान् । यथा प्रजापतिरदृष्टप्रेरकस्तथा कामस्य दृष्टप्रेरकत्वात् । तस्मात्काम एव दाता
प्रतिग्रहीता च । स्वर्गादिफलविषयः कामो दाता, ऐहिकसुखविषयः कामः प्रति-
ग्रहीता । ततो हे दक्षिणे समुद्रसमं कामं प्रविश । कामेन निमित्तेन त्वां प्रतिगृ-
ह्णामि । हे रुद्रहृदयवर्तिकाम तदेतद्द्रव्यं तुभ्यं भवति । हे काम ते त्वत्प्रीतय एवैषा
दक्षिणा प्रवृत्ता । अङ्गिरोगोत्रे समुत्पन्न उत्तानाख्यो महर्षिरत्वां प्रतिगृह्णातु ।
अथ वस्त्रादिद्रव्यविषयान्षोडश मन्त्रानाह—
सोमा॑य॒ वास॑ः । रु॒द्राय॒ गाम् । वरु॑णायाश्व॑म् । प्र॒जाप॑-
तये॒ पुरु॑षम् ( २ ) । मन॑वे॒ तल्प॑म् । त्वष्ट्रे॒ऽजाम् । पू॒ष्णेऽ-
वि॑म् । निऋ॑त्या॒ अश्व॑तरगर्द॒भौ । हि॒मव॑तो ह॒स्तिन॑म् ।
ग॒न्ध॒र्वाप्स॒राभ्य॑ः स्रगलंक॒रणे । विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्यो॒ धान्य॑म् ।
वा॒चेऽन्न॑म् । ब्रह्म॑ण ओ॒दन॑म् । स॒मु॒द्रायाप॑ः ( ३ ) ।
उ॒त्ता॒नाया॑ऽऽङ्गीर॒सायो॑नः । वैश्वान॒राय॒ रथ॑म्, इति ।
एतेषु सर्वेषु मन्त्रेषु देवि दक्षिण इत्यन्तः पूर्वानुषङ्गः । तेनामृतत्वादिकमित्युत्तरा-
नुषङ्गः ।
तस्य रथप्रतिग्रहमन्त्रस्य शेषभूतामुत्तरानुषङ्गात्पूर्वभाविनीं कांचिदृचमाह—
वै॒श्वा॒न॒रः प्र॒त्नथा॒ नाक॑मारुहत् । दि॒वः पृ॒ष्ठं भन्द॑-
मानः सु॒मन्म॑भिः । स पूर्व॑वज्जनय॑ञ्ज॒न्तवे॒
धन॑म् । स॒मा॒नम॑ज्म॒ा पर्ये॑ति जा॒गवि॑ः, इति ।
वैश्वानराख्यो देवः प्रत्नथा पुरातनशरीरधारी सन्स्वर्गमारूढवान् । स च दिवः
पृष्ठं द्युलोकस्योपरिभागे मन्मभिर्मननविशेषैर्भन्दमानः कल्याणं कुर्वन्वर्त्तते । अयं
यजमान इमां दक्षिणां दत्तवानित्येवं वदन्देवानामग्रे स्मारयतीत्यर्थः । स वैश्वानरो

१ क. पक्षी भू° । २ ग. स्वर्गं । ३ ख. ग. °व्यं प्र° । ४ ख. ग. °तिः प्र° । , ग. ये दत्त° । ६ क. ख. त्वदर्थमेवै° । ७ क. ग. °भागं म° ।