तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ३ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १८५

अथ द्वितीयामाह—
इन्द्र॑ꣳ राजा॑नꣳ सवितारमेतम् । वा॒योरा॒त्मानं॑
क॒वयो॒ निच॑िक्युः । र॒श्मिꣳ र॑श्मी॒नां मध्ये॒
तप॑न्तम् । ऋ॒तस्य॑ प॒दे क॒वयो॒ निपा॑न्ति, इति ।
एवं पञ्चहोतृदेवं कवयः पण्डिता निचिक्युः, विनिश्चितवन्तः । कीदृशम् । इन्द्रं
परमैश्वर्ययुक्तम् । राजानं दीप्यमानम् । सवितारं प्रेरकम् । वायोरात्मानं स्वरू-
पभूतम् । ते कवय एतं पञ्चहोतृदेवमृतस्य पदे ब्रह्मणः स्थाने निपान्ति नितरां
पालयन्ति, तद्रूपत्वेन पश्यन्तीत्यर्थः । कीदृशम् । रश्मीनां दृश्यमानानां किरणानां
मध्ये स्थित्वा तपन्तं जगतस्तापं कुर्वन्तम् । रश्मिं प्रौढरश्मिरूपम् । आदित्यमित्यर्थः।
अथ तृतीयामाह—
य आ॑ण्डको॒शे भुव॑नं बिभर्ति॑ । अनि॑र्भिण्णः सन्न॑थ
लो॒कान्विच॑ष्टे । यस्या॑ऽऽण्डको॒शꣳ शु॒ष्मंमा॒हुः
प्रा॒णमु॒ल्व॑म् । तेन॑ कॢप्तो॒ऽमृते॑ना॒हम॑स्मि, इति ।
यः पञ्चहोतृदेव आण्डकोशे ब्रह्माण्डमध्येऽनिर्भिण्णः सन्नभेदेनावस्थितः सन्भु-
वनं कृत्स्नं भूतजातं बिभर्ति धारयति । अथ ब्रह्माण्डभेदानन्तरं तदन्तःस्थिता-
न्भूरादिरलोकान्विचष्टे विशेषेण प्रख्यापयति । यस्यै पञ्चहोतृरूपस्य परमात्मनः
शुष्ममाण्डकोशं प्रबलं ब्रह्माण्डावकाशस्थं प्राणं वायुविशेषमुल्वमाहुः, गर्भवेष्टनस्था-
नीयमाहुः । यथा लोके गर्भ उल्बेन वेष्टयते तथा सूत्रात्मशरीरं प्राणवायुना ब्रह्माण्ड-
स्येन वेष्टितं भवति । तेनामृतेन पञ्चहोतृरूपेण परमात्मनाऽहं कॢप्तो व्यवहारसमर्थ-
त्वेनोत्पादितोऽस्मि ।
अथ षड्ढोतृहृदयंमन्त्रः । तत्र प्रथमामृचमाह—
सु॒वर्णं॒ कोशं॒ रज॑सा परी॑वृतम् । दे॒वानां॒ वसु॑धानीं॒
वि॒राज॑म् (४) । अ॒मृत॑स्य पू॒र्णां ताꣳ॑ क॒लां
विच॑क्षते । पादꣳ॒ षड्ढोतु॑र्न किला॑ऽऽविवित्से, इति ।
वाग्रोतेति मन्त्रोऽत्र षड्ढोता, स च ब्रह्माण्डकोशमध्ये चन्द्ररूपेणावस्थितः । तं

१ ख. ग. ॰वं चतुर्होतु॰ । २ ख. ग. ॰तं चतुर्होतृ॰ । ३ ग ॰न्नथो लो॰ । ४ क. ॰स्थितो
ऽव॰ । ५ ख. ग. ॰स्य चतुर्होतृ॰ । ६ क. ॰तृदेवस्याऽऽण्डकोशं शुष्मं प्र॰ । ७ क ॰शस्थप्रा॰ ।
: ग. सूक्ष्मशरीरेण प्रा॰ । ९ ख. ॰रीरेण प्रा॰ । १० ख. ग. ॰ह्माण्डं वे॰ । ११ ग. ॰मन्त्राः। त॰ ।
२४