तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा० ३ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १८३
तः प्रत्यश्रौषीः । त्वयैनानाख्यातार इति । तस्मान्नु हैनाꣳश्चतुर्होतार इत्याचक्षते ”
ति ।
तदेवं दशहोतृहृदयाख्यो मन्त्रोऽभिहितः । अथ चतुर्होतृहृदयाख्यो मन्त्रोऽभिधी-
यते । तत्र तिस्र ऋचस्तासु प्रथमामाह—
ब्रह्मेन्द्र॑म॒ग्निं जग॑तः प्रति॒ष्ठाम् । दि॒व आ॒त्मान॑ꣳ१
स॒वि॒तारं॒ बृह॒स्पति॑म् । चतु॑र्होतारं॒ प्रदि॒शो ऽनु॑कॢप्तम् ।
वा॒चो वी॒र्यं॑ तप॒साऽन्व॑विन्दत् , इति ।
ब्रह्मा चतुर्मुख इन्द्रं परमैश्वर्ययुक्तं परमात्मानं तपसाऽन्वविन्दत्, अन्विष्य लब्ध-
ान् । दर्शपूर्णमाससृष्टिसाधनं किमिति विचार्य चतुर्होतृमन्तरूपेणावस्थितं परमात्मानं
निश्चितवानित्यर्थः । तथा च ब्राह्मण आम्नायते — “ प्रजापतिरकामयत दर्शपूर्ण-
मासौ सृजेयेति । स एतं चतुर्होतारमपश्यत् ” इति । कीदृशमिन्द्रम् । जगतः
प्रतिष्ठां, अग्निं सर्वस्य जगत आधाररूपो योऽयं चातुर्होत्रीयचितिरूपोऽग्निस्त-
त्स्वरूपम्, दिव आत्मानं सवितारं द्युलोकस्य प्रकाशकत्वेनाऽऽत्मैवदवस्थितो२ यः
सविता तद्रूपम्, तथा बृहस्पतिं योऽयं देवगुरुस्तद्रूपेणावास्थितम्, प्रदिशः सर्वान्प्रदे-
ाननुकॢप्तं सर्वेषु प्रदेशेष्ववस्थितम्, चतुर्होतारं पृथिवी होतेत्यादिमन्त्रस्वरूपम्,
वाचो वीर्यं सर्वस्वं देवरूपाया वाचः सारभूतम् ॥
अथ द्वितीयामृचमाह—
अ॒न्तः प्रवि॑ष्टं क॒र्तार॑मे॒तम्३ । त्वष्टा॑रꣳ रू॒पाणि॑ वि॒कुर्व॑न्तं
विप॒श्चिम् ( २ ) । अ॒मृत॑स्य प्रा॒णं य॒ज्ञमे॒तम् । चतु॑-
र्होतृ॑णामा॒त्मानं॑ कव॒यो निचि॑क्यः , इति ।
कवयो विद्वांसो वेदशास्त्रपारंगताश्चतुर्होतॄणां चतुर्होतृशब्देनाभिधीयमानानां
वैषां होतृमन्त्राणामात्मानं स्वरूपभूतं परमेश्वरं निचिक्युः, निश्चितवन्तः । कीदृश-
त्मानम्—अन्तः प्रविष्टं जीवरूपेण शरीरेषु प्रविश्यावस्थितम् । अत एवाऽऽम्नायते४—
अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्य ” इति । कर्तारमेतमित्यनेन मानसप्रत्यक्षेण प्रती-
ायनं लौकिकवैदिकसर्वक्रियानिष्पादकम् । एतच्चौन्यत्राऽऽम्नातम्—“एष हि द्रष्टा५
ष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः ” इति । रूपाणि
कुर्वन्तं६ त्वष्टारं गर्भेषु देवतिर्यङ्मनुष्यादिरूपाणि७ विविधं निष्पादयन्तं त्वष्टृदेवस्वरूप-
१ क. ख. 'णमात्ना' । २ क. 'त्मप्रायो योऽग्नमवस्थि' । ३ ग. 'तमहामि' । ४ क. ऽऽम्नायने । ए° । ५ ग. 'ष्टा श्रोता पुष्टा घ्रा' । ६ ग. 'न्तं विश्वश्चितं त्व' । ७ ग. 'दिरूपं त' ।