तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

१८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ३ अनु० ११]
पम् । एतदप्याम्नातम्- "यावच्छो वै रेतसः सिक्तस्य त्वष्टा रूपाणि विकरोति
तावच्छो वै तत्प्रजायते" इति । विपश्चिं विपश्चितं तत्तद्रूपनिर्माणप्रकाराभिज्ञम्, अमृ-
तस्य प्राणं मरणरहितस्य परमात्मनो व्यवहारहेतुभूतप्राणोपाधिस्वरूपम् । एतदप्याथ-
र्वणिका आमनन्ति- "कस्मिन्नवहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते
प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत" इति । येनं सर्वैरनुष्ठीयमानत्वेन दृश्यमानमेतं दर्श-
पूर्णमासयज्ञस्वरूपं चतुर्होतृमन्त्रस्य तद्यज्ञसृष्टिसाधनत्वात्तद्रूपत्वं युक्तम् । तद्यज्ञसाधनत्वं
ब्राह्मणे समाम्नातम्- 'स एतं चतुर्होतारमपश्यत् । तं मनसाऽनुद्रुत्याऽऽहवनीयेऽजु-
होत् । ततो वै स दर्शपूर्णमासावसृजत " इति ॥
अथ तृतीयामाह-
अ॒न्तः प्रविष्टं॑ क॒र्तार॑मे॒तम् । दे॒वानां॒ बन्धुं॒
निहि॑तं॒ गुहा॑सु । अ॒मृते॑न॒ क्लृप्तं॑ य॒ज्ञमे॒तम् ।
चतु॑र्होतॄणामा॒त्मानं॑ क॒वयो॒ निचि॑क्युरिति॑ ।
योऽयं परमात्मा सोऽयं देवानां बन्धुवत्प्रियस्तादृशम् । तेषु॑ देवेषु पक्षपातेन
विजयहेतुत्वं तलवकारा आमनन्ति- "ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये" इति । गुहासु
बुद्धिषु निहितं साक्षित्वेनावस्थितम् । "यो वेद निहितं गुहायाम्" इत्यादिश्रुतेः ।
अमृतेन स्वर्गफलनिमित्तेन क्लृप्तं संपादितम् । एतं यज्ञमित्यादि पूर्ववत् ।
तदेवंमृक्तत्रयरूपं चतुर्होतृहृदयमुक्तम् । अथ पञ्चहोतृहृदयाख्यो मन्त्रोऽभिधीयते ।
तत्र तिस्र ऋचस्तासु प्रथमामाह--
श॒तं नि॒युतः॒ परि॑वेद॒ विश्वां॑ वि॒श्ववा॑रः । विश्व॑मि॒दं वृ॑णोति ।
इन्द्र॑स्याऽऽत्मा निहि॑तः॒ पञ्च॑होता । अ॒मृतं॑ दे॒वाना॒मायुः॑ प्र॒जाना॑म् (३), इति
पञ्चहोताऽभिहितंइत्यादिपञ्चहोतृमन्त्ररूप आत्मा सं च विश्ववारः सर्वैर्वरणीयं
वायुरूपः सञ्शतं नियुतः शतसंख्याकान्स्वकीयाँन्स्वा (?) न्परिवेद परितः संचारि-
त्वेन जानाति । अत एवेदं विश्वं जगद्वृणोति व्याप्नोति । सोऽयमिन्द्रस्याऽऽत्मा
परमेश्वरस्य स्वरूपभूतः सन्निहितः सर्वत्रावस्थितः । स च देवानाममृतं प्रजानां
चाऽऽयुः प्रयच्छतीति शेषः ।
१ ख. ग यज्ञमेव स° । २ ख. ग. ॰षु प° । ३ ख. ग ॰पातत्वेन । ४ क. ॰वमुक्त उत्त°
५ क. ख. ॰श्च प्र° । ६ ख. ग. स वि° । ७ क. ॰यान्श्वान्व° । ख. ॰यान्विश्वा परि° । ८ क
ग. ॰तं प्रयच्छति । प्र° ।