स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

200
च विद्यते यस्येति श्राद्धी दाता । सद्यः तत्क्षणमारभ्य मासं
नयतीत्यर्थः । मनुस्त्वामन्त्रितस्य शूद्रातल्पगमने दोषमाह—
आमन्त्रितस्तु यःश्राद्धे वृषल्या सह मोदते ।
दातुर्यद्दुष्कृतं किञ्चित्तत्सर्वमतिपद्यते ॥
यमस्त्वत्र दोषान्तरमाह—
आमन्त्रितस्तु यःश्राद्धे वृषल्या सह मोदते ।
भ्रमन्ति पितरस्तस्य तन्मासं शुक्लभोजनाः ॥
नियमान्तराणामतिक्रमेऽपि स एव दोषमाह—
आमन्त्रितस्तु यःश्राद्धे अध्वानं प्रतिपद्यते ।
भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं पांसुभोजनाः ॥
आमन्त्रितस्तु यःश्राद्धे कलहं कुरुते नरः ।
भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं त्वश्रुभोजनाः ॥
आमन्त्रितस्तु यःश्राद्धे भारमुद्वहते द्विजः ।
भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं स्वेदभोजनाः ॥
आमन्त्रितस्तु यःश्राद्धे हिंसां वा कुरुते द्विजः ।
तन्मासं पितरस्तस्य भवेयू रक्तभोजनाः ॥
आमन्त्रितस्तु यःश्राद्धे आयासं कुरुते द्विजः ।
भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं पित्तभोजनाः ॥
इति । उशना अपि--
आमन्त्रितस्तु यःश्राद्धे द्यूतं संसेवते द्विजः ।
भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं मलभोजनाः॥

इति । एवमुक्तदोषपरिहाराय ब्रह्मचर्यादिनियमेष्ववहितास्तिष्ठेयु-
रित्याह यमः—
आमन्त्रितास्तु ये विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते ।
वसेयुर्नियताहारा ब्रह्मचर्यपरायणाः ॥
अहिंसा सत्यमक्रोधोऽदूरादागमनक्रिया ।
अभारोद्वहनं क्षान्तिः श्राद्धस्यौपशमो विधिः ॥ इति ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धदिनात् प्राग्दिनकृत्यम्.
अथ श्राद्धदिनपूर्वाह्नकृत्यम् .
तत्र प्रचेताः—
श्राद्धभुक् प्रातरुत्थाय प्रकुर्याद्दन्तधावनम् ।
श्राद्धकर्ता न कुर्वीत दन्तानां धावनं बुधः ॥
किं तर्हि श्राद्धकर्ता कुर्यादित्यपेक्षिते देवलः—
तथैव यन्त्रितो दाता प्रातः स्नात्वा सहाम्बरः ।
आरभेत नवैः पात्रैरन्नारम्भं च बान्धवैः ॥
तथैव श्राद्धकर्तुः उक्तनियमानतिक्रमेणैव यन्त्रितो नियतः
अन्नारम्भं श्राद्धार्थान्नपाकारम्भं आरभेत कुर्यादित्यर्थः ।
नवैः पात्रैः अनुपहतैः पाकोपयोगिभिर्भाण्डैः बान्धवैः पा-
कोपयोगिभिरुपेतः दाता श्राद्धाधिकारी। पाके श्राद्धाधिकारिणा
यत्प्रथमं कर्तव्यं तदाहोशना— 'गोमयोदकैर्भूमिभाजनभाण्ड
SMRITI CHA.—VOL. V. 26

202 स्मृतिचन्द्रिकायां
शौचं कुर्यात्' इति । गोमयानुलेपनेन महानसभूमिशुद्धिं
कुर्यात् । उदकैरभ्युक्षणा हरणप्रकरणोक्तप्रकारेणाहतैः भाजनानां
गोधूमपिष्टादिक्षेपणार्थानां शुद्धिं कुर्यादित्यर्थः । महानसभू-
मिसंस्कारानन्तरमाह देवलः-
तिलानवकिरेत्तत्र सर्वतो बन्धयेदजम् ।
असुरोपहतं सर्वं तिलैश्शुद्ध्येदजेन च ॥
पाकस्थानभाजनभाण्डशुद्ध्यनन्तरं पाकादिनाऽन्नादिकं निष्पा-
दयेत् । तथाच स एव-
ततोऽन्नं बहुसंस्कारैः नैकव्यञ्जनभक्ष्यवत् ।
चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्युपकल्पयेत् ॥
बहुसंस्कारो राजभोज्यान्ने योयः संस्कारः तेनतेनान्वितम्।
नैकव्यञ्जनभक्ष्यवत् अनेकव्यञ्जनभक्ष्योपेतम् । व्यज्यतेऽनेना-
न्नस्य रस इति व्यञ्जनमत्र सूपशाकादिकम् । यस्य रसांश
एव सेव्यो न द्रव्यांशः इक्षुखण्डादि तच्चोष्यम् । पानार्थं
चापकफलरसादौ गुडादिपिष्टं संसृज्य यत्क्रियते तत्पेयम् ।
चोष्यपेययोरनेकविधयोरनिषिद्धयोः सम्भवाच्चोष्यपेयसमृद्धमि-
त्युक्तम् । चशब्दाल्लेह्यसमृद्धं चेत्यवगन्तव्यम् । अन्नादिकं
विहितव्रीह्यादिप्रकृति । कानि द्रव्याणि विहितानीत्यपेक्षिते
प्रचेताः-
कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठास्स्युर्यवशालयः ।
महायवा व्रीहियवास्तथैव च मधूलिकाः ॥

श्राद्धकाण्डे श्राद्धदिनपूर्वाह्णकृत्यम्. 203

कृष्णाः श्वेताश्च लोहाश्च ग्राह्यास्स्युः श्राद्धकर्मणि ।
यवाः स्फीतशूकाः । शालयः कलमाः । राजशालिमहाशालि-
सुगन्धिकादयो जलजाः । महायवा व्रीहियवाश्च यवविशेषाः।
मधूलिकाख्यं धान्यान्तरम् । कृष्णाः स्थलजाः कृष्णवर्णा
व्रीहयः । श्वेताः स्थलजा महाव्रीहयः। लोहाः जलजा रक्त-
शालयः, स्थलजाः षाष्टिकाश्च । अत्रिरपि—
अगोधूमं च यच्छ्राद्धं कृतमप्यकृतं भवेत् ॥
विना मांसेन यच्छ्राद्धं कृतमप्यकृतं भवेत् ॥
क्रव्यादाः पितरो यस्मादभावे पायसादिनः ।
इति । अनेन गोधूमप्रकृतिद्रव्यमपूपादि भक्ष्यं मांसमयं च
भक्ष्यमवश्यमुपकल्पनीयमिति वचोभङ्ग्या दर्शितम् । तत्र
मांसभक्ष्योपकल्पनप्रकारमाह कात्यायनः—'छागोस्रमेषानालभ्य
शेषान् क्रीत्वा लब्ध्वा वा स्वयंमृतानां वाऽऽहृत्य पचेत्'
इति । उस्रा गौः । आलभ्य संज्ञपनं कृत्वेत्यर्थः । एतच्च कलि-
युगव्यतिरिक्तद्वापरादियुगविषयम् । तथाच कलियुगधर्मप्र-
करणे—
वरातिथिपितृभ्यश्च पशूपकरणक्रिया ।
इत्यादिवचने श्राद्धार्थं गवादिपश्वालम्भननिषेधोऽस्माभिः
प्रदर्शितः । कलियुगे क्रयादिनाऽप्यासाद्य गोमांसं न पचेत्,
लोकविद्विष्टत्वात् । अन्यान्यपि क्रीत्वा यथाकथाञ्चिल्लब्ध्वा वा
उपकल्प्यानि वायुपुराणे दर्शितानि—

बिल्वामलकमृद्वीकाः पनसाम्रातदाडिमम् ।
चव्यपालेयकाक्षोटखर्जूराणां फलानि च ॥
कशेरुः कोविदारश्च तालकन्दस्तथा विशम् ।
कालेयं कालशाकं च सुनिषण्णं सुवर्चला ॥
कर्द्दुरः कोङ्कणी द्राक्षा लिकुचं मोचमेव च ।
कर्कन्धूः ग्रावकं चारु तिन्दुकं मधुसाह्वयम् ॥
वैकङ्कतं नाळिकेरं शृङ्गाटकवरूषकम् ।
पिप्पलं मरिचं चैव पटोलं बृहतीफलम् ॥
सुगन्धि मत्स्यमांसं च प्रकल्प्यास्सर्व एव च ।
एवमादीनि चान्यानि स्वांदूनि मधुराणिच ॥
नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमेवच ।
इति । मृद्वीका द्राक्षा, 'मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा' इत्यमर-
सिंहेनाभिधानात् । आम्रातकं चूतवृक्षसदृशकपीतनवृक्षः—'द्वौ
पीतनकपीतनौ । आम्रातकः' इति तेनैवाभिधानात् । अक्षोटः
गिरिसम्भवस्तरुः । कशेरुः जलकन्दविशेषः भद्रमुस्ताख्यः ।
कालेयं दारुहरिद्रा । सुनिषण्णं वितुन्नकाख्यं पत्रशाकं 'वि-
तुन्नं सुनिषण्णकम्' इति शाकप्रकरणे अमरसिंहेनाभिधा-
नात् । कर्द्दुरः श्रीपर्णिकाख्यो वृक्षविशेषः । 'श्रीपर्णिका कुमु-
दिका कुम्भीकैटर्यकट्फलौ' इति तेनैवाभिधानात् । कोङ्कणी
कोङ्कणदेशप्रभवा द्राक्षा । लिकुचं जम्बीरफलतुल्यखर्वफलवान्

गुल्मविशेषः । मोचं कदलीफलम् । कर्कन्धूः बदरी । तिन्दुकः
सितसारकाख्यवृक्षः । 'तिन्दुकः स्फूर्जकः कालस्कन्धश्च सितसा-
रकः' इत्यमरः। शृङ्गाटकं जलजत्रिकाण्डकम्। बृहती कण्टकारिका,
'निदिग्धका स्पृशी व्याघ्री बृहती कण्टकारिका' इत्यमरः।तस्याः
फलं बृहतीफलम् । शेषाणि बिल्वामलकपनसदाडिमचव्यख
र्जूरतालकन्दविशौवकङ्कतनाळिकेरापिप्पलिमरिचपटोलानि प्रसि
द्धानि । इतराण्यप्रसिद्धानि । एवमादीनि एवं प्रकाराणि ।
नागरं शुण्ठी । दीर्घमूला तुण्डिकेरी तस्याः फलं दीर्घमूलकम् ।
एतच्चाम्रातकादिकं विहितसंस्कारद्रव्यैरेव संस्कार्यम् । तानि
चादित्यपुराणे दर्शितानि--
मधूकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम् ।
श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धवं मानसं तथा ॥
ब्रह्माण्डपुराणेऽपि--
सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससम्भवम् ।
पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि नित्यशः ॥
एवं मृष्टान्नोपकल्पनं न श्राद्धमात्रविषयमित्याह देवलः--
इष्टापूर्तमृताहेषु दर्शश्राद्धाष्टकासु च ।
पात्रेभ्यस्तेषु कालेषु देयं नैव कुभोजनम् ॥
चशब्दान्महालयादिविशिष्टकालेष्वपि कुभोजनं न देयमिति
समुच्चिनोति । एवंच नित्यश्राद्धादौ दरिद्रकर्तृके कुभोजना
द्यनुज्ञा गम्यते । अत्र यमः--

206 स्मृतिचन्द्रिकायां
भक्ष्यं भोज्यं तथा पेयं यत्किञ्चित्पच्यते गृहे ।
न भोक्तव्यं पितॄणां तदनिवेद्य कथञ्चन ॥
पितृणामनिवेद्य तस्मादन्नाद्वैश्वदेवादिकमपि न कार्यम् । तथाच
पैठीनसिः—
पितृपाकं समुद्धृत्य वैश्वदेवं करोति यः ।
आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितॄणां नोपतिष्ठति ॥
इति । यमस्तु पक्वान्नोपहतिपरिहाराय पाकस्थानादितो बहि-
ष्कार्यानाह—
मद्यपः स्वैरिणी या च परपूर्वापतिस्तथा ।
नैव श्राद्धेऽभिवीक्षेरन्नावापात्प्रभृति क्वचित् ॥
आवापः पाकं कर्तुं तण्डुलादीनां पिठरादौ प्रक्षेपः, तत्प्र-
भृति भोजननिष्पत्तिपर्यन्तं क्वचित्पाकस्थाने भोजनस्थानेऽ-
न्यत्र वा स्थितान् भोज्यपदार्थान् भुञ्जानांश्च विप्रान् श्राद्ध-
कर्मणि यथा मद्यपादयो नाभिवीक्षेरन् तथा ते दूरत एवा-
पाकरणीया इत्यर्थः । मद्यपादिग्रहणं अप्रशस्तप्राणिनामुपल-
क्षणार्थम् । अत एव मनुः—
चण्डालश्च वराहश्च कुक्कुटश्च तथैव च ।
रजस्वला च खञ्जश्च नेक्षेरन्नश्नतो द्विजान् ॥
होमे प्रदाने भोज्ये च यदेभिरभिवीक्षितम् ।
दैवे कर्मणि पित्र्ये वा तद्गच्छति यथातथम् ॥
इति । होमे अग्नौकरणदेशे । प्रदाने अन्नत्यागदेशे । भोज्ये

भोज्योपकल्पनदेशे महानसादौ । चशब्दादन्यस्मिन्नपि स्थाने
यदन्नादिकं चण्डालादिभिरभिवीक्षितं तद्यथातथं गच्छति
असम्यग्भवतीत्यर्थः । तस्माच्छ्राद्धदेशादतिदूरतोपनेतव्या इत्य-
भिप्रायः । वराहो विड्वराहः, तस्यैवाप्रशस्तत्वात् । अत एवो-
शनसा विशेषितः— 'विड्वराहकमार्जारकुकुटनकुलशूद्ररजस्वला-
शूद्रीभर्तारश्च दूरतोपनेतव्याः' इति । श्राद्धकाल इति शेषः ।
तथाच यमः—
कुक्कुटो विड्वराहश्च काकश्चाऽथ बिडालकः ।
वृषलीपतिश्च वृषलः षण्डो नारी रजस्वला ॥
एते तु श्राद्धकाले वै वर्जनीयाः प्रयत्नतः ।
श्राद्धकाले पाकोपक्रमप्रभृतीत्यर्थः । तथाच व्यासः—
काषायवासाः कुष्ठी वा पतितो भ्रूणहाऽपि वा ।
सङ्कीर्णयोनिविप्रस्य सम्बन्धी पतितस्य यः ॥
वर्जनीया बुधैरेते निवापे समुपस्थिते ।
निवापः पितृभ्यो दानं, ‘पितृदानं निवापस्स्यात्’ इत्यमरसिंहे-
नाभिधानात् । समुपस्थितशब्दात्पाकोपक्रमप्रभृति वर्जनीयाः
न तु पितृभ्यो दानसमय एवेति गम्यते । यमोपि पुरुषेष्व-
पनेयानाह—
खञ्जः काणः कुणिः श्वित्री दातुः प्रेष्यकरो भवेत् ।
न्यूनाङ्गो वाऽतिरिक्ताङ्गस्तमप्यपनयेत्ततः ॥
खञ्जः पादविकलः । काण एकाक्षः । कुणिः एककरः ।

208
श्वित्री कुष्ठी । देवलोपि—
बीभत्समशुचिं नग्नं मत्तं धूर्तं रजस्वलाम् ।
नीलकाषायवसनं छिन्नकर्णं च वर्जयेत् ॥
बीभत्सो जुगुप्सितः । ब्रह्माण्डपुराणेऽपि—
नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धमेतत्कदाचन ।
गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टेन पितरोऽधः पितामहाः ॥
श्राद्धं श्राद्धार्थमन्नादिकम् । नग्नो वेदपरित्यागी । आदिशब्देन
तत्प्रकारवैदिककर्मानुष्ठानपरित्यागिनो गृह्यन्ते । तथाचात्रैवोक्तं—
सर्वेषामेव भूतानां त्रयी संवरणं यतः ।
ये वै त्यजन्ति तां मोहात्ते वै नग्नादयस्स्मृताः ॥
त्रयी वेदः, तां ये त्यजन्ति ते नग्नास्स्मृताः । ये तु तदर्थानुष्ठा-
नत्यागिनः ते न ग्रादयस्स्मृता इत्यर्थः । वायुपुराणेऽपि—
वृथाजटी वृथामुण्डी वृथानग्नश्च यो नरः ।
महापातकिनो ये च ते वै नग्नादयो नराः ॥
वृथा वैदिकविधिमन्तरेणेत्यर्थः । यदि तु नग्नादयः श्राद्धार्थं
अन्नादिकं पश्येयुस्तदा किं कार्यमित्यपेक्षिते तत्रैवोक्तं—
अन्नं पश्येयुरेते तु यदि वा हव्यकव्ययोः ।
उत्स्रष्टव्यं प्रदानार्थं संस्कारस्त्वापदि स्मृतः ॥
नग्नादिभिः दृष्टमन्नं उत्स्रष्टव्यम् । आपदि तु तस्यैव नग्नादिद-
र्शनजनितदोषापाकरणार्थं स्मृतः संस्कारः । कः पुनः संस्कार
इत्यपेक्षिते ब्रह्मपुराणं—

श्राद्धकाण्डे श्राद्धदिनपूर्वाह्नकृत्यम्. 209
हविषां संस्कृतानां तु पूर्वमेवापवर्जनम् ।
मृत्संपृक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं तु विधीयते ॥
सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्य चाप्यवकीरणम् ।
गुरुसूर्याग्निवस्तानां दर्शनं तु प्रयत्नतः ॥
अस्यार्थः--हविषां हव्यकव्यानां नग्नादिदर्शने सत्यपवर्जनमेव
पूर्वं परित्याग एव मुख्यः कल्पः । आपदि तु दोषापगम-
हेतुभूतसंस्कारसिद्धये प्रशस्तमृत्तिकासंसृष्टाभिरद्भिः प्रोक्षणं,
तथा गौरसर्षपैः कृष्णतिलैश्च अवकीरणं दृष्टहव्यकव्ययोरुपरि
क्षेपणं कार्यम् । तथा गुरुसूर्याग्निच्छागानां दर्शनं यथाऽ
न्नस्य सिद्ध्यति तथा प्रयत्नतो व्यवधायकपरिश्रयणापनो-
दनद्वारा कार्यमिति । अथवा जगदग्निनोक्तामन्नशुद्धिं कुर्यात्—
शुद्धवत्योऽथ कूष्माण्ड्यः पावमान्यस्तरत्समाः ।
पूतेन वारिणा दर्भैरन्नदोषानपानुदेत् ॥
शुद्धवत्यादिमन्त्रैरभिमन्त्रितमुदकं दर्भैरादाय मद्यपस्वैरिण्या-
द्यभिवीक्षणप्रभवान्नदोषापनोदार्थमवोक्षणं कुर्यादित्यर्थः । 'एतो-
न्विन्द्रं स्तवाम' इत्याद्या ऋचः शुद्धवत्यः । 'यद्देवा देवहेळ-
नम्' इत्याद्याः कूष्माण्ड्यः । 'पवमानस्सुवर्जनः' इत्याद्याः
पावमान्यः । 'तरत्समन्दी धावति' इत्याद्याः तरत्समाः । यदि
तु मद्यपादिदर्शनप्रभवमन्नदोषं तदपनोदकेन संस्कारेण पूर्वो-
क्तेन वक्ष्यमाणेन वा मृद्भस्मोदकहिरण्यस्पर्शनेन वाऽपनुदेत्
तदा श्राद्धे तदन्नं भोज्यमित्याह सुमन्तुः—'चण्डालाद्यवे-
SMRITI CHA.—Vol. V. 27

Here is the complete and exact line-by-line transcription of the page:

210 स्मृतिचन्द्रिकायां
क्षितमन्नमभोज्यमन्यत्र मृद्भस्महिरण्योदकस्पर्शनात्' इति । मृ-
द्भस्महिरण्योदकस्पर्शनरूपसंस्कारनिर्देशः पूर्वोक्तद्विप्रकारसं-
स्कारयोरपि प्रदर्शनार्थः ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धदिनपूर्वाह्नकृत्यम्.
—————
अथ श्राद्धकर्मणि वर्ज्यद्रव्याणि.
तत्र मदालसावाक्यं—
यच्चोत्कोचादिना प्राप्तं पतिताद्यदुपार्जितम् ।
अन्यायकन्याशुल्कोत्थं द्रव्यं चात्र विगर्हितम् ॥
पित्रर्थमेव मे यच्छेत्युक्त्वा यच्चाप्युपार्जितम् ।
तद्वर्जनीयं विद्वद्भिः तत्तद्धै श्राद्धकर्मणि ॥
उत्कोचादिना स्पृहाहेतुना स्तेयादिना । अन्यायकन्याशुल्कं
गोमिथुनाधिककन्याशुल्कं, तेन प्राप्तं अन्यायकन्याशुल्कोत्थम् ।
अत्र श्रा

कोद्रवाः कोरदूषकाः 'कोरदूषस्तु कोद्रवः' इत्यमरसिंहेना-
भिधानात्। पुलकाः पुलाकाः कोद्रवापेक्षया स्वल्पधान्यानि 'स्या-
त्पुलाकस्तुच्छधान्ये' इति तेनैवाभिधानात्। एवञ्च पुलकास्त-
थेति व्यासवचने पुलकशब्दमध्याक्षरे दीर्घाभाव आर्षत्वान्न
दोष इति मन्तव्यम्। द्रव्येषु शाकादिसंस्कारार्थद्रव्येषु हिङ्ग्वाख्यं
द्रव्यमश्राद्धेयम्। ननु हिङ्गुप्रतिषेधो न युक्तः--
मधूकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम्।
श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धवं मानसं तथा॥
इत्यादित्यपुराणे तस्य ग्राह्यत्वेन स्मरणात्। सत्यं, विधिप्रति-
षेधयोः द्वयोरपि दर्शनाद्धिङ्गुविषये विकल्पो द्रष्टव्यः। एव-
मन्यत्रापि यत्र यत्र विधिप्रतिषेधावेकस्यैव दृश्येते तत्र वि-
कल्पो वेदितव्यः। शाकेषु शाकानां मध्ये कालानलशुभा-
ख्याः शाकविशेषाः अश्राद्धेयाः। तत्र कालाख्यः शाक-
विशेषः कुठेरकाकृतिरिति देवस्वामिना निरूपितः। कुठेर-
कोऽर्जकसद्दशः पर्णासः। 'अथ पर्णासे कठिञ्जरकुठेरकौ।
सितेऽर्जकोत्र' इत्यमरसिंहेनाभिधानात्। एवं च कृष्णार्जकः
कालशब्देनोक्त इति मन्तव्यम्। अनलः चित्रकः, 'चित्रको
वह्निसंज्ञकः' इत्यमरः। यल्लोके शुभं शाकमिति व्यपदिश्यते
तदेवात्र शुभशब्देनोक्तमिति देवस्वामिनाऽभिहितम्। भरद्वा-
जोपि-'मुद्गाढकीमाषवर्जं द्विदलानि दद्यात्' इति। यानि
पाषाणयन्त्रभ्रमणेन द्विधा प्रायशो भिद्यन्ते तानि धान्यानि

...? Wait, what is "ससौ"? Could it be सस्यौ? No. Wait! What if it is: 'अथ वन्यौ मर्क- टकशसौ'? Wait, look at line 6: तथाच तृणधान्यप्रकरणे वैजयन्त्यामुक्तम्—'अथ वन्यौ मर्क- टक...Wait, let's search:"तृणधान्यप्रकरणे वैजयन्त्याम्"! In Hemachandra / Yadavaprakasha: Wait, Vaijayanti by Yadavaprakasha has sections: Bhumikanda -> Vaisyadhyaya -> Dhanyavarga (or Trnadhanyaprakarana). Does Yadavaprakasha say: "अथ वन्यौ मर्कटक..."? Wait, what are wild grains in Vaijayanti? Let's think of wild grains (तृणधान्य/वन्यधान्य): नीवार (nīvāra), गवेधुका (gavedhukā), मर्कटक (markaṭaka), श्यामाक (śyāmāka), तोयपिप्पली, ... Wait! Could it be मर्कटकप्रसौ? No. Could it be मर्कटकस्रसौ? Wait! Look at the first स: Does it have a ्? Wait! Look at क: is it क

[Page-header: श्राद्धकाण्डे श्राद्धकर्मणि वर्ज्यद्रव्याणि 213]

वनमुद्गे तु वरकनिगूढककुलीमकाः ।
इति वैजयन्त्यामुक्तत्वात् । निष्पावा अपि कुलुत्थवत्सूपाय-
नेकोपकारकत्या श्वेतशिम्बीधान्यतया च प्रसिद्धाः । अत एव
वैजयन्त्यां 'निष्पावः श्वेतशिम्बिका' इत्युक्तम् । अयं नि-
ष्पावप्रतिषेधः कृष्णनिष्पावविषयः—
कृष्णधान्यानि सर्वाणि वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि ।
इति स्मरणात् । एवञ्च यदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे—
यवव्रीही सगोधूमौ तिलमुद्गास्ससर्षपाः ।
प्रियङ्गवः कोविदारा निष्पावाश्चात्र शोभनाः ॥
इति, तत् कृष्णेतरविषयमिति मन्तव्यम् । यावनाळा वि-
न्ध्यदक्षिणतो महाराष्ट्रादिदेशे जोहळापरपर्यायप्रसिद्धाः ।
अत एव वैजयन्त्यां 'यावनाळास्तु जोहळाः' इत्युक्तम् ।
मरीचिनाऽप्युक्तानि वर्ज्यानि—
कुलुत्थाश्चणकाश्चाद्धे न देयाश्चैव कोद्रवाः ।
कटुकानि च सर्वाणि विरसानि तथैव च ॥
चणकाः अश्वानामत्यन्तप्रियाः प्रत्यन्तदेशव्यतिरिक्तदेशेषु स-
र्वत्र प्रसिद्धाः । विष्णुपुराणेऽपि—
श्राद्धे न देयाः पालङ्क्याः तथा निष्पावकोद्रवाः ।
मसूरक्षारवार्ताककुलुत्थाश्शणशिग्रवः ॥
पालङ्क्या मुकुन्दाख्यं गन्धद्रव्यं, 'पालङ्क्या मुकुन्दः कुन्द-
कुन्दुरु' इत्यमरसिंहेन गन्धद्रव्यनामानुशासनप्रकरणेऽभिधा-

नात् । मसूरोपि प्रत्यन्तदेशव्यतिरिक्तदेशेष्वतिप्रसिद्धो द्विद्
ळविशेषो मङ्गल्यकापरपर्यायः । तथाऽमरसिंहः- 'मङ्गल्यको
मसूरः' इति । क्षारो यवक्षारादिः । वार्त्ताकं क्षुद्रवार्त्ताकसं
ज्ञकबृहतीफलं कण्टकारिकाख्यबृहतीफलात् किञ्चित् स्थूलम् ।
शणशब्दो धान्यविशेषवचनः, 'शणः सप्तदलानि धान्यानि'
इति धान्यप्रभेदेष्वभिधानात् । अस्य च स्वयंजातस्य सर्वदा
प्रतिषिद्धत्वात् । अत्र प्राप्त्यसम्भवेऽपि कृष्यादिजातस्य प्रा-
प्तिसम्भवात् प्रतिषेधो नानर्थकः । शिग्रुः द्विविधः श्वेतपुष्पो
रक्तपुष्पश्च । तत्र रक्तपुष्पस्य सर्वनिषिद्धत्वेन प्राप्त्यभावेऽ-
पि श्वेतपुष्पस्य पत्रशाकत्वेन प्राप्तिरस्तीति प्रतिषेधोऽर्थवान् ।
विष्णुरपि वर्ज्यानाह- 'भूतृणशिग्रुसर्षपसुरसार्जककूष्माण्डाला

श्राद्धकाण्डे श्राद्धकर्मणि वर्ज्यद्रव्याणि । २१५
प्रसिद्धौ । वार्ताकपालङ्क्याशब्दौ प्रागेव व्याख्यातौ । तण्डु-
लीयकः प्रसिद्धः । अत एवामरसिंहेन 'तण्डुलीयोल्पमारिषः'
इति तण्डुलीयकमुद्दिश्याल्पमारिषोऽनुशिष्टः । कुसुम्भशब्देनात्र
कण्टकीकुसुम्भस्य ग्रहणं, अकण्टकीकुसुम्भस्य सदाऽप्रतिषि-
द्धत्वात् । द्विविधस्यापि कुसुम्भस्य नवपत्राणि शाकत्वेनोप-
युज्यन्ते । तेन शाकत्वेन प्राप्तिसम्भवात्प्रतिषेधोऽर्थवान् ।
मत्स्योपि—
कुसुम्भं बीजपूरं च कपित्थं मधुकातसी ।
एतान्यपि न देयानि पितृभ्यः प्रीतिमिच्छता ॥
कपित्थस्य फलत्वेन प्राप्तिसम्भवात् प्रतिषेधः । मधुकं यष्टि-
मधुकं अस्य गन्धद्रव्यतया प्राप्तिसम्भवात्प्रतिषेधः । अतसी
शाकत्वेन प्रसिद्धैव । सुमन्तुरपि—'बीजपूरमाषांश्च श्राद्धे न
दद्यात्' इति । बीजपूरको मातुलिङ्गकः—
फलपूरो बीजपुरो रुचको मातुलिङ्गकः ।
इत्यमरः । माषाः कृष्णमाषव्यतिरिक्ताः । मार्कण्डेयोपि—
वर्ज्याश्चाभिषवा नित्यं शतपुष्पा गवेधुका ।
जम्बीरजं फलं वर्ज्यं कोविदारस्तु नित्यशः ॥
अभिषवाः क्लिन्नाः शुक्ता इति यावत् । शतपुष्पा शाकप्र-
करणे अमरसिंहेनाभिहिता । गवेधुका शङ्खाकारतृणधान्यसं-
पादिका ओषधिः, तस्या अदनीयत्वायोगात्तद्धान्यं प्रति-
षिध्यते । जम्बीरफलमार्द्रकादिशाकसंस्कारकतया भक्ष्यतया च

प्रतिषिध्यते । कोविदारो युगपत्रकवृक्षविशेषः । तस्य पुष्पं
फलं वा कोविदारम्, तत्कोमलावस्थं शाकत्वेन प्राप्तं प्र-
तिषिध्यते । शाख्यायनोपि—
मारिषं नाळिका चैव रक्ता या च कलम्बका ।
आसुरान्न मिदंसर्वं पितॄणां नोपतिष्ठते ॥
इति । मारिषो जीवशाकं 'मारिषो जीवशाकस्स्यात्' इति
वैजयन्त्यां तच्च कुण्डलीयकसदृशं ततोपि स्थूलतरम् । अत एव
वैजयन्त्यां 'मारिषो जीवशाकस्स्यात्' इत्युक्तोक्तं 'अत्राल्पे
कुण्डलीयकः' इति । नाळिका दीर्घनाळा शिरसि स्वल्पफ-
लान्विता । तस्याः फलस्य नाळभागस्य च शाकत्वेन प्राप्ते
प्रतिषेधः । कळम्बका जलसम्भवा वेणुपत्राकृतिः पल्लवान्वि-
ता । द्विविधा श्वेता रक्ता च शाकत्वेन प्राप्ता रक्तेति वि-
शेषणोपादानान्न श्वेतायाः प्रतिषेधः । स्मृतिरपि—
गान्धारिकापटोलानि श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ।
इति । गान्धारिका तण्डुलीयक इति देवस्वामिना व्याख्यातम् ।
पटोलानि । न तु लता । लतायाः पुल्लिङ्गत्वस्यैव साधुत्वात्,
अत एवामरसिंहेन लतापर्यायेषु 'पटोलः तिक्तकः पटुः'
इति पुल्लिङ्गतया दर्शितः । हारीतोपि— 'पालङ्कचापोतिका-
नाळिकाकुसुम्भसुरसानिष्पावचणकादि श्राद्धे न दद्यात्'
इति । पोतिका सुताह्वया । वैजयन्त्यां 'पोतिका तु सुता-
ह्वया' इत्यभिधानात् । यस्याः पत्रशाकसेवा निद्रातिशयकारिणी

[Header]
श्राद्धकाण्डे श्राद्धे वर्ज्यद्रव्याणि. 217
[/Header]

सा पोतिका ज्ञेया । शेषाणि प्राग्व्याख्यातानि । शङ्खोऽपि—
कृष्णजाजी बिदश्चैव शितपाकी तथैव च ।
वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च ॥
अवक्षुतादभिहतं तथा श्राद्धेषु वर्जयेत् ।
कृष्णजाजी कृष्णजीरकम् । बिदः बिदाख्यं लवणम् । शित-
पाकी तु कीदृशीति चिन्त्यम् । लवणं कृतलवणं 'कृतं
च लवणं सर्वं वंशाग्रं च विवर्जयेत्' इति तेनैवाभिधा-
नात् । उशनाऽपि—
नाळिकाशणछत्राककुसुम्भालाबुविङ्गुरान् ।
कुम्भीकञ्चुकवृन्ताककोविदारांश्च वर्जयेत् ॥
वर्जयेल्लशुनं श्राद्धे काञ्जिकं पिण्डमूलकम् ।
करञ्जं येऽपि चान्ये वै रसगन्धोत्कटास्तथा ॥
इति । छत्राकं शिलीन्ध्रं 'छत्राके तु शिलीन्ध्रस्स्यात्' इति वैज-
यन्त्याम् । अलाबुफलस्य पत्रादेरपि शाकत्वेन प्राप्तत्वात्प्रतिषेधः।
कुम्भी श्रीपर्णिका, खर्वकार्ष्मर्यफलं, 'श्रीपर्णिका कुमुदिका-
कुम्भी कैटर्यकत्फलौ' इत्यमरसिंहेनाभिधानात् । कञ्चुकं वृत्ता-
कारमलाबुफलं 'वृत्तकुम्भ्यां तु कञ्चुका' इति वैजय-
न्त्यामुक्तत्वात् । वृन्ताकं बृहतीसदृशस्थूलोद्भिदः फलं वृन्त-
भागेन सह फलशाकत्वेन प्रसिद्धम् । काञ्जिकमारनाळकं धा-
न्याम्लमिति यावत् । पिण्डमूलकं चिन्त्यम् । करञ्जं चिरि-

[Footer]
SMRITI CHA.—Vol. V 28
[/Footer]

218 स्मृतिचन्द्रिकायां
बिल्वफलं 'चिरिबिल्वो नक्तमालः करञ्जिश्चकरञ्जके' इत्यमरः।
गृञ्जनं पलाण्डुविशेषः। एतच्च लशुनादीनां दशविधपलाण्डु-
विशेषाणामपि प्रदर्शनार्थं, ते च विशेषाः¹—
लशुनं दीर्घपत्रश्च पिच्छगन्धो महौषधम्।
फरण्डश्च² पलाण्डुश्च लतार्कश्च परारिका॥
गृञ्जनं यवनेष्टं च पलाण्डोर्दश जातयः।
इति वदन् दशविधावान्तरजातिष्वपि पलाण्डुशब्दः सामान्येन
वर्तत इति दर्शयति। अत एवामरसिंहेन 'पलाण्डुस्तु सुक-
न्दकः' इति सामान्यनामतयोक्तम्। अवान्तरजातिविशेषेऽपि
पलाण्डुशब्दो वर्तते 'फरण्डश्च पलाण्डुश्च' इति विशिष्या-
त्रैव प्रयुक्तत्वात्। पुराणेऽपि दशविधानां प्रदर्शनार्थं केचन
विशेषा निषिद्धाः—
लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुः पिण्डमूलकम्।
कलम्बी यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः॥
पिप्पलं मरिचं चैव पटोलं बृहतीफलम्।
वांशं करीरं सुरससर्जकं भूस्तृणानि च॥
अवेदोक्ताश्च निर्यासा लवणान्यौषराणि च।
श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः॥
इति। हरिद्रक्तकन्दविशेषो गृञ्जनः। 'हरिद्रक्ते तु गृञ्जनः' इति
वैजयन्त्यामुक्तत्वात्। श्वेतकन्दविशेषः पलाण्डुः, 'पलाण्डौ तु
¹ वैजयन्त्याम्. ² करण्यश्च (पाठः)

श्राद्धकाण्ड : 219
'श्वेतकन्दो मुकुन्दकः' इति तत्रैवोक्तत्वात् । लशुनाख्यस्य
विशेषस्य भेदकधर्मो वैद्यकादौ द्रष्टव्यः । वांशं करीरं वं-
शाङ्कुरः । 'वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री' इत्यमरः । सर्जकः पीतसा-
लकः । 'अथो पीतसालके । सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजी-
वकाः' इत्यमरः । अवेदोक्तनिर्यासाः वेदे ग्राह्यत्वेनोक्तनिर्या-
सव्यतिरिक्तनिर्यासाः लोहितनिर्यासाः व्रश्चनप्रभवाश्चेति यावत् ।
‘ अथो खलु य एव लोहितो यो वाऽऽव्रश्चनान्निर्यैषति तस्य नाद्यं
काममन्यस्य’¹ इति श्रुतिः । लवणान्यौषराणि ऊषरप्रभवाणि
कृतलवणानीति यावत् । याश्च नार्यो रजस्वलाः । त्रिरात्रा-
दूर्ध्वमप्यनिवृत्तरजस्काः । ताश्च वर्ज्या इत्यर्थः । क्षीरविशेषा
अपि वर्ज्याः पुराणे दर्शिताः—
आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमैकशफं च यत् ।
माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यानि जानता ॥
आविकं अवीनां पयः । मार्गं मृगीणां पयः । औष्ट्रं उष्ट्रीणां
पयः । एकशफा वडवादयः तासां पयः ऐकशफम् । चामरं
चमरीपयः । भरद्वाजोपि—
नक्तोद्धृतं तु यत्तोयं पल्वलाम्बु तथैव च ।
स्वल्पाम्बु कूष्माण्डफलं वज्रकन्दं च पिप्पली ॥
तण्डुलीयकशाकं च माहिषं च पयो दधि ।
शिम्बिकानि करीराणि कोविदारं गवेधुका ॥
कुलत्थशणजम्बीरकरम्भानि तथैव च ।
¹ तै सं. २-५-१