स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

218 स्मृतिचन्द्रिकायां
बिल्वफलं 'चिरिबिल्वो नक्तमालः करञ्जिश्चकरञ्जके' इत्यमरः।
गृञ्जनं पलाण्डुविशेषः। एतच्च लशुनादीनां दशविधपलाण्डु-
विशेषाणामपि प्रदर्शनार्थं, ते च विशेषाः¹—
लशुनं दीर्घपत्रश्च पिच्छगन्धो महौषधम्।
फरण्डश्च² पलाण्डुश्च लतार्कश्च परारिका॥
गृञ्जनं यवनेष्टं च पलाण्डोर्दश जातयः।
इति वदन् दशविधावान्तरजातिष्वपि पलाण्डुशब्दः सामान्येन
वर्तत इति दर्शयति। अत एवामरसिंहेन 'पलाण्डुस्तु सुक-
न्दकः' इति सामान्यनामतयोक्तम्। अवान्तरजातिविशेषेऽपि
पलाण्डुशब्दो वर्तते 'फरण्डश्च पलाण्डुश्च' इति विशिष्या-
त्रैव प्रयुक्तत्वात्। पुराणेऽपि दशविधानां प्रदर्शनार्थं केचन
विशेषा निषिद्धाः—
लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुः पिण्डमूलकम्।
कलम्बी यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः॥
पिप्पलं मरिचं चैव पटोलं बृहतीफलम्।
वांशं करीरं सुरससर्जकं भूस्तृणानि च॥
अवेदोक्ताश्च निर्यासा लवणान्यौषराणि च।
श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः॥
इति। हरिद्रक्तकन्दविशेषो गृञ्जनः। 'हरिद्रक्ते तु गृञ्जनः' इति
वैजयन्त्यामुक्तत्वात्। श्वेतकन्दविशेषः पलाण्डुः, 'पलाण्डौ तु
¹ वैजयन्त्याम्. ² करण्यश्च (पाठः)