स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

प्रतिषिध्यते । कोविदारो युगपत्रकवृक्षविशेषः । तस्य पुष्पं
फलं वा कोविदारम्, तत्कोमलावस्थं शाकत्वेन प्राप्तं प्र-
तिषिध्यते । शाख्यायनोपि—
मारिषं नाळिका चैव रक्ता या च कलम्बका ।
आसुरान्न मिदंसर्वं पितॄणां नोपतिष्ठते ॥
इति । मारिषो जीवशाकं 'मारिषो जीवशाकस्स्यात्' इति
वैजयन्त्यां तच्च कुण्डलीयकसदृशं ततोपि स्थूलतरम् । अत एव
वैजयन्त्यां 'मारिषो जीवशाकस्स्यात्' इत्युक्तोक्तं 'अत्राल्पे
कुण्डलीयकः' इति । नाळिका दीर्घनाळा शिरसि स्वल्पफ-
लान्विता । तस्याः फलस्य नाळभागस्य च शाकत्वेन प्राप्ते
प्रतिषेधः । कळम्बका जलसम्भवा वेणुपत्राकृतिः पल्लवान्वि-
ता । द्विविधा श्वेता रक्ता च शाकत्वेन प्राप्ता रक्तेति वि-
शेषणोपादानान्न श्वेतायाः प्रतिषेधः । स्मृतिरपि—
गान्धारिकापटोलानि श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ।
इति । गान्धारिका तण्डुलीयक इति देवस्वामिना व्याख्यातम् ।
पटोलानि । न तु लता । लतायाः पुल्लिङ्गत्वस्यैव साधुत्वात्,
अत एवामरसिंहेन लतापर्यायेषु 'पटोलः तिक्तकः पटुः'
इति पुल्लिङ्गतया दर्शितः । हारीतोपि— 'पालङ्कचापोतिका-
नाळिकाकुसुम्भसुरसानिष्पावचणकादि श्राद्धे न दद्यात्'
इति । पोतिका सुताह्वया । वैजयन्त्यां 'पोतिका तु सुता-
ह्वया' इत्यभिधानात् । यस्याः पत्रशाकसेवा निद्रातिशयकारिणी