षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

सप्तमः खण्डः
अथ तृतीयसवनसंबन्धिनम् उपह्वं दर्शयति—
स तृतीयसवने सवनमुखीयेष्वाहुतेषूपहव-
मिच्छते ॥ १ ॥
पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ १ ॥
कथमित्याशङ्क्य, तत्र प्रथमं होत्रादिवित्रयोपह्वप्रकारं दर्शयति—
प्राणो मे होता स मोपह्वयतां होतरुप माह्वय-
स्वेत्युच्चैः । अपानो मेऽध्वर्युः स मोपह्वयताम् अध्वर्य उप
माह्वयस्वेत्युच्चैः । व्यानो मे ब्रह्मा स मोपह्वयतां ब्रह्मन्नुप
माह्वयस्वेत्युच्चैः । समानो म उद्गाता स मोपह्वयताम्
उद्गातरुप माह्वयस्वेत्युच्चैः ॥ २ ॥
प्राणादय एव होत्रादयः । एतावान् विशेषः । समानमन्यत् ॥ २ ॥
सदस्यादिविषयं तत्प्रकारं दर्शयति—
योऽयमन्तःपुरुष आकाशः स मे सदस्यः स
मोपह्वय

[header] ९४ षड्विंशब्राह्मणम् [/header]

मे होत्राशंसिनः । देहवर्तीनि लोमानि एव मम चमसाध्वर्यवः उपाङ्गस्व-
साम्यात् । समानमन्यत् । एते प्राणो मे होतेत्यादयोऽपि मन्त्रा याजमानाः ।
तथा चानुकल्पः—
प्राणे मे होतेति याजमानमिति ॥ ३ ॥
यथोक्तमुपहवप्रकारं प्रशंसति—
ता वा एता देवता ऋत्विजामेव वाग्भि-
रुपह्वयन्ते ॥ ४ ॥
पूर्ववत् ॥ ४ ॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
स उपहूतो भक्षयति ॥ ५ ॥
स उपहूतः सन्नेव चमसं भक्षयतीत्यर्थः ॥ ५ ॥
यथोक्तमनुज्ञानं प्रशंसति—
स उदानो यजमानोऽथो यत्रैतासां देवतानां
लोकस्तदुपहूतो भवति ॥ ६ ॥
यजमान उदानाख्यप्राणरूपः । शिष्टं पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ६ ॥
एवमुपहवान् दर्शयित्वा इदानीं होतुः सर्वचमसेष्वपि भक्षणं विधत्ते—
सर्वेषां वै वषट्कर्ता चमसं भक्षयेत् ॥ ७ ॥
वषट्कर्ता होता सर्वेषाम् एवर्त्विजां चमसं भक्षयेत् । न स्वस्यैव
चमसमित्यर्थः ॥ ७ ॥
किं वषट्कर्ता उद्गातृचमसमपि भक्षयेदुत नेत्यत्राह—
देवानां वा एतद्यज्ञस्य मुखं यदुद्गातृचमसम् ।
तस्मादुद्गातृचमसं नान्यो भक्षयेत् ॥ ८ ॥

5. Bh MT om. उपहवप्रकारं ; MT स्तौति for प्रशंसति.
6. RSIK om. ततः; J तत्र for ततः; RKSI add अत्र after इति.
7. RTSK. om. सः
8. Bh J शेषं for शिष्टं.
   16 J. भक्षप्रसङ्गेनान्यद्विधेयं किञ्चिदाह for एवम्- ...विधत्ते
9. RSI स्वयमेव for स्वस्यैव.
10. Bh J. om. उत.

देवानामेव यज्ञस्य एतत् मुखं यदुद्गातृचमसं तत्र स्थितं सोमात्मकं
हविः । यत एवं तस्मात् उद्गातृचमसम् अन्यो वषट्कर्ता न भक्षयेत् ॥ ८ ॥
यथोक्तार्थस्य वेदितारं प्रशंसति—
एवं विदुषो ह वै यज्ञो न व्यथते । एवं विदुषो ह वै
यजमानस्य स्वर्ग्यं पुत्र्यं पशव्यमिष्टं भवति । एवं विद्वान्
ह वै यजमानो द्विषन्तं भ्रातृव्यमभिभवति । अथ वा अतो
यज्ञे हीनं कुर्यात् ॥ ९ ॥
एवम् उक्तप्रकारेण विदुषो यजमानस्य यज्ञो न व्यथते व्यथारहितः
अदुष्ट एव भवतीत्यर्थः । किञ्चैवं विदुषो यजमानस्य इष्टम् अभिलषितं
स्वर्ग्यं यागफलभूतस्वर्गहितं भवति । इह लोके पुत्र्यं पुत्रहितं, पशव्यं
पशुहितं च तत्साधनमित्यर्थः । तथा एवं विद्वान् यजमानो द्विषन्तं भ्रातृव्यं
शत्रुमभिभवत्येव । अथ वै अपि च यः एवं विद्वान् अतो यथोक्तादङ्गजातात् यज्ञे
हीनं कुर्यात् । सोऽपि तं यज्ञं संपूर्णमेव कृतवान् भवतीति विशेषः ॥ ९ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
द्वितीयाध्याये सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥
समाप्तश्च द्वितीयाध्यायः ॥ २ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
2. Bh J. om. हविः
9. Bh T. अदृष्टः for अदुष्टः.
13. R Bh Sl. शेषः, J इत्यर्थः for विशेषः.

तृतीयाध्यायः
अथार्त्विज्येषु ऋत्विजां यजमानस्य च विज्ञेयं प्रतिपाद्यते । तत्र प्रथमं
होतुर्विज्ञेयं दर्शयति—
यद्धोता जहाति वाग्ध तद्यजमानं जहाति । स
• यत्त्करोति स्वां वाचं यजमाने दधाति । स विष्वङ् वाचा-
मुष्मिल्लोके संभवति ॥ १ ॥
आर्त्विज्ये होता यत् कर्माविज्ञाय जहाति तत् तेन कर्मत्यागेन वाग्ध
वागेव यजमानं जहाति । वाङ्मे होतेति प्रागभिधानात् । तत् तस्मात् सः
होता यत् कर्म विज्ञाय मयैतावदनुष्ठेयमिति करोति तदा स्वां यजमान-
संबन्धिवाचं यजमाने दधाति निदधाति । किं च, होता स्वयमपि इह लोके
वाचा विष्वङ् सर्वव्यापी सर्वव्यवहारसमर्थः सन् अमुष्मिन् परलोके संभवति
स्वाभीष्टं फलं प्राप्तुं समर्थो भवति । अतो होता स्वकर्म सम्यग्
विज्ञेयमित्यर्थः ॥ १ ॥
अथाध्वर्युविज्ञेयं दर्शयति—
यदध्वर्युर्जहाति चक्षुर्ह तद्यजमानं जहाति । स
यत्त् करोति स्वं चक्षुर्यजमाने दधाति । स विष्वङ्
चक्षुषामुष्मिल्लोके संभवति ॥ २ ॥

2. TK आर्त्विजेषु for आर्त्विज्येषु; TKM. ऋत्विजो० for ऋत्विजां.
3. T Bh J om. विज्ञेयं.
4. M. ०विज्ञेयं, K. ०विज्ञो यन्, T ०विज्ञेया for ०विज्ञाय; Bh. TS. जुहोति for जहाति; M त्यजति यत्नेन कर्मणा गतेन for तत् ... ०त्यागेन.
5. RI सत् for यत्; J. om. मयैता वदनुष्ठे...यमिति.
6. M. किंस्वित् for किंच .
7. R. सर्वैव्यापि for सर्वव्यापी.
8. Bh J. om. दर्शयति.

तृतीयोऽध्यायः (१) ९७
अध्वर्युः यत् स्वीयं कर्म अज्ञानात् जहाति तत् तेन चक्षुरेव यजमानं
जहाति । चक्षुर्मेऽध्वर्युर् (ष. ब्रा. २.६.२) इत्युक्तत्वात् । किं च स्वयमपि
चक्षुषा इह लोके विष्वङ् सर्वं जानन् । समानमन्यत् । अतोऽध्वर्युणा स्वकर्म
सम्यग् विज्ञेयमित्यभिप्रायः ॥ २ ॥
ब्रह्मविज्ञेयं दर्शयति—
यद् ब्रह्मा जहाति मनो ह तद्यजमानं जहाति । स
यत्तत् करोति स्वं मनो यजमाने दधाति । स विष्वङ्
मनसामुष्मिंल्लोके संभवति ॥ ३ ॥
ब्रह्मा यत् स्वकीयं कर्म जहाति तत् तेन मन एव यजमानं त्यजति ।
मनो म ब्रह्मा (ष. ब्रा. २.६.२) इत्युक्तत्वात् । मनसा विष्वङ् स्वमनसि
स्थितं सर्वमभीष्टं प्राप्नुवन् । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ३ ॥
उद्गातृविज्ञेयं दर्शयति —
यदुद्गाता जहाति श्रोत्रं ह तद्यजमानं जहाति । स
यत्तत् करोति स्वं श्रोत्रं यजमाने दधाति । स विष्वङ्
श्रोत्रेणामुष्मिंल्लोके संभवति ॥ ४ ॥
यदि स्वीयं कर्म उद्गाता जहाति तर्हि श्रोत्रमेव यजमानं जहाति ।
श्रोत्रं म उद्गाता (ष. ब्रा. २.६.२) इत्युदितत्वात् । अतः स्वं कर्म जानन्
करोति चेत् यजमाने स्वं श्रोत्रं निदधाति । स्वयमपि श्रोत्रेण विष्वङ् सर्वं
श्रोतव्यं सर्वतो जानन् परलोके स्वाभीष्टं फलं लभत इति । अतः स्वीयं कर्म
सम्यग् जानीयादित्यर्थः ॥ ४ ॥

1. Bh J om. अध्वर्युः
2. RSI सर्वान् जनान्, T सर्वे जानत् for सर्वं जानन्.
3. RSI स्वयम् for स्वकीयं; RSI add अज्ञानात् before कर्म;
   Bh MTJ om. तत् तेन; RSI om. एव; R Bh I जहाति for त्यजति.
4. M. प्राप्नुयात् for प्राप्नुवन्.
5. T विज्ञेयान् for° विज्ञेयं.
6. RSI. उक्तत्वात् for उदितत्वात् .
   ५० 7

९८ षड्विंशब्राह्मणम्
सदस्यविज्ञेयं दर्शयति—
यत्सदस्यो जहाति आत्मा ह तद्यजमानं जहाति ।
स यत्तत् करोति स्वात्मानं यजमाने दधाति । स
विष्वङ्ङात्मनामुष्मिंल्लोके संभवति ॥ ५ ॥
सदस्यः स्वीयं कर्माज्ञानाज्जहाति चेदात्मैव यजमानं जहाति । योऽय-
मन्तःपुरुष आकाशः स मे सदस्यः (ष. ब्रा. २.७.३) इति आत्मत्वेनो-
क्तत्वात् । स अत्मना विष्वङ् अन्यानिरपेक्षतैव सर्वव्यापी । शिष्टं समानम् ॥ ५॥
होत्राशंसिनां विज्ञेयं दर्शयति—
यद्धोत्राशंसिनो जहत्यङ्गानि ह तद्यजमानं जहति ।
ते यत्तत् कुर्वन्ति स्वान्यङ्गानि यजमाने दधति । ते
विष्वञ्चोऽङ्गैरमुष्मिंल्लोके संभवन्ति ॥ ६ ॥
होत्राशंसिनो यत् कर्म जहति अङ्गानि एव यजमानं त्यजन्ति ।
अङ्गानि मे चमसाध्वर्यवः (ष. ब्रा. २.६.३) इत्युक्तत्वात् । यदि स्वीयं
कर्म विज्ञाय कुर्वन्ति यजमाने अङ्गान्येव दधति । तेऽपि स्वीयैरविकलैरङ्गैः
विष्वञ्चः सर्वगा भवन्ति । समानमन्यत् ॥ ६ ॥
चमसाध्वर्युभिर्विज्ञेयं दर्शयति—
यच्चमसाध्वर्यवो जहति लोमानि ह तद्यजमानं
जहति । ते यत्तत् कुर्वन्ति स्वानि लोमानि यजमाने
दधति । ते विष्वञ्चो लोमभिरमुष्मिंल्लोके संभवन्ति ॥ ७ ॥

पादटिप्पणी (Footnotes):
[F5] Bh MTJ. om. चेद् .
[F6] Bh T सदस्यात्मत्वेनो, J सदस्य इति सदस्यात्मो०, R. सदस्य इत्यात्मनो० for सदस्य इत्यात्मत्वेनो०.
[F7] Bh J. सामान्यम् for समानम् .
[F8] M. ०शंसिनो for ०शंसिनां.
[F9] यद्धोत्राशंसिनो See CN.
[F12] J trans. यत् कर्म before होत्राशंसिनो०; TJ add त्यजन्ति after जहति.
[F13] Bh MTI. om. अङ्गानि... इत्युक्तत्वात् .
[F14] RSI add स्वानि after अङ्गान्येव; Bh T विदधति for दधति; J. ते विष्वञ्चोऽप्यङ्गैरन्यैः for तेऽपि...विष्वञ्चः.
[F16] (अ)ध्वर्युवि० for (अ)ध्वर्युभिर्वि०.

यदि चमसाध्वर्यवः स्वीयं कर्म अज्ञानात् त्यजन्ति लोमान्येव
यजमानं त्यजन्ति । लोमानि मे चमसाध्वर्यवः (ष. ब्रा. ३. ७. ३)
इत्युक्तत्वात् । समानमन्यत् ॥ ७ ॥
यथोक्तमुपसंहरति—
तस्मादेवंविद्यज्ञे हीनं न कुर्यात् ॥ ८ ॥
यस्मादेवं तस्मादेवंवित् यथोक्तप्रकारेण स्वकर्म जानन् ऋत्विक् यज्ञे
हीनम् अङ्गवैकल्यं न कुर्यात् ॥ ८ ॥
एवमृत्विग्विज्ञेयं दर्शयित्वा इदानीं यजमानविज्ञेयं दर्शयति—
अथ वा अत ऋत्विजामेव विज्ञानम् ॥ ९ ॥
अथ अनन्तरम् अत एव अङ्गवैकल्यपरिहारायैव ऋत्विजां कर्माण्येव
यजमानस्य विज्ञानम् उच्यते इति शेषः ॥ ९ ॥
किं तद्विज्ञेयमित्याशङ्क्य तदर्थमुपोद्धातमाह—
पशवो हाध्वर्युमनु कीर्तिर्होतारं योगक्षेमो ब्रह्माण-
मात्मा च प्रजा चोद्गातारम् ॥ १० ॥
अथ यजमानस्य पशवोऽध्वर्युमेवानु । वर्तन्त इति शेषः । तदीय-
कीर्तिर्होतारमनुवर्तते । अस्य योगक्षेमः —अलब्धलाभो योगः । लब्धपरिपालनं
क्षेमः । तदुभयमपि ब्रह्माणम् अनुगच्छति । आत्मा स्वयं यजमानः प्रजा च
पुत्रादिकाश्च उद्गातारमनुवर्तन्त इति ॥ १० ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
2. R. जहति for त्यजन्ति.
4. RSI. स्वकर्म उक्तप्रकारेण for यथो०...स्वकर्म (L. 6)
6. M. प्रतीयन् for ऋत्विक्.
7. T भिन्नम्, M हानिम् for हीनम्.
8. Bh J. om. एवम्...दर्शयति; K. ऋत्विग्भिर् for ऋत्विग्;
after दर्शयति RIKS. add यद्वा यजमानेन ऋत्विक्षु विज्ञेयं दर्शयन् सामान्यतो
दर्शयति S. after सामान्यतो add विज्ञेयं.
10. Bh J. om. अत एव; RSIK ०हाराद् for ०हाराय.
11. K Bh M. विशेषः for शेषः.
12. S. तदुक्त० for तदर्थ०.
13. Bh MTSKSh. कीर्ति for कीर्तिर्.
16. Bh M कीर्तिरूप, J कीर्तिरपि for कीर्तिर्.

द्वितीयः खण्डः
इदानीमौपोद्धातिकमाह—
स यदि पशुतो व्याधीयेताध्वर्युर्म इदमकरिति
विद्यात् । अथ यद्येनं पापिका कीर्तिरनूदियाद्धोता म इद-
मकरिति विद्यात् । अथ यद्यस्य योगक्षेमो व्यथेत ब्रह्मा
म इदमकरिति विद्यात् । अथ यद्यात्मना वा प्रजया वा
व्याधीयेतोद्गाता म इदमकरिति विद्यात् ॥ १ ॥
तत्र स यजमानः यदि पशुतो पशुभ्यो व्याधीयेत भ्रश्येत तर्हि मे
मम इदम् अनिष्टम् अध्वर्युः स्वकर्मपरित्यागेनाकार्षीदिति विद्याज्जानीयात् ॥
अथ पुनर्यद्येनं यजमानं पापिका पापसंबन्धिनी कीर्तिरनूदियात्
अनुगच्छेत् तर्हि ममेदं कष्टं होता स्वकर्मत्यागेनाकार्षीदिति विद्यात् ॥
अथ पुनः यद्यस्य योगक्षेमो व्यथेत नश्येत् तर्हि ब्रह्मेदं कष्टम-
कार्षीदिति विद्यात् ॥
अथ यद्यसौ आत्मना वा आध्यात्मिकक्लेशेन प्रजया पुत्रादिकया वा
व्याधीयेत विपन्नो भवेत् तर्हि उद्गाता ममेदमनिष्टमकार्षीदिति
विद्यादिति ॥ १ ॥
2. KM add एव after इदानीम्.
8. RSIK om. तत्र ; RSI add म्रियेत after व्याधीयेत; Bh J
भ्रश्येत् for भ्रश्येत and adds तत thereafter.
9. M. अध्वर्युकर्तृकं for अध्वर्युः and adds स तु मे thereafter.
10. RSI यद्येनं पापिका कीर्तिः अपयशोऽस्यजमानो नूदियात् भवेत् for
यद्येनं...अनुगच्छेत्.
11. Bh MTJ om. तर्हि; RSI. अनिष्टं for कष्टं.
12. RSI अनिष्टं for कष्टं.
14. J. यद्यस्य for यद्यसौ; R. ऽव्याध्या, Bh T साध्या for वा.
15. RSI विहीनो० for विपन्नो०.

तृतीयोऽध्यायः (२) १०१
अथ नैमित्तिकान् होमान् दर्शयति—
प्राणदैवत्यो वै ब्रह्मा । वाग्देवत्या इतर ऋत्विजः ।
स यदि मन्येत ब्रह्मा म इदमकरिति हरितं हिरण्यं
दर्भनाड्या प्रबध्य स्रुच्यवधाय चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा
जुहुयान्नमः प्राणाय वाचस्पतये स्वाहेति । यद्यु वा इतरे
नमो वाचे प्राणपत्न्यै स्वाहेति । यदीतरो यदि वेतरे सर्वे-
ष्वेवानुपर्यायं जुहुयान्नमः प्राणाय वाचस्पतये स्वाहा नमो
वाचे प्राणपत्न्यै स्वाहेति ॥ २ ॥
ब्रह्मा प्राणदैवत्यो वै प्राणदैवत्यः खलु । व्यानो मे ब्रह्मेति
व्यानाख्यप्राणात्मकत्वेनोक्तत्वात् । ब्रह्मणः इतरे होत्रादयः ऋत्विजो वाग्दे-
वत्याः । वाङ्मे होतेत्यादिश्रुतेः । तत्र यदि स यजमानो ब्रह्मा मे मम यज्ञे
इदम् अहितम् अकः अकार्षीद् इति मन्येत निश्चिनुयात् तर्हि हरितं
पार्थिवावयवोपष्टम्भाद्धरितवर्णं हिरण्यं दर्भनाड्या प्रबध्य प्रग्रथ्य स्रुच्यवधाय
निधाय आज्यं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा नमः प्राणाय वाचस्पतये स्वाहेत्यनेन
मन्त्रेण चोदिताग्नौ जुहुयात् । अथ पुनर्यदि वै यद्येव इतरे होत्रादयो
ऋत्विजो मम यज्ञे हीनमकार्षुरिति यजमानो मन्येत तर्हि नमो वाचे प्राण-
पत्न्यै स्वाहेत्यनेन मन्त्रेण पूर्ववच्चतुर्गृहीतमाज्यं जुहुयात् । यदि वा इतरो
ब्रह्मा, यदि वा इतरे होत्रादयः सर्वेऽपि न्यूनमकार्षुरिति यजमानो मन्येत तर्हि
4. Bh. Concludes with प्रबध्य.
6. TS चेतरे for वेतरे.
10. J ०त्मकत्वात् for ०त्मकत्वेनोक्तत्वात् .
11. KT अत्र, M कुत्र for तत्र.
12. T हीनम् M मम for अहितम्; RSI om. अकः.
13. J. om. हिरण्यं.
15. RSI. चोदितं होमं, J चोदितेन, T चोदितोऽसौ, K. चोदितः सन्
for चोदिताग्नौ.
17. J adds गृहीत्वा after आज्यं.
18. J. adds यदि before यजमानो.

१०२ षड्विंशब्राह्मणम्
सर्वेष्वेव गार्हपत्यादिष्वग्निषु अनुपर्यायं क्रमेण नमः प्राणाय वाचस्पतये
स्वाहा नमो वाचे प्राणपत्न्यै स्वाहेत्येताभ्यां मन्त्राभ्यां पूर्ववच्चतुर्गृहीतमाज्यं
जुहुयात् ॥ २ ॥
स्रुचि निहितस्य तस्य हिरण्यस्य प्रतिपत्तिं दर्शयति—
अथ तद्धिरण्यं ब्रह्मणे दद्यात् ॥ ३ ॥
प्रायश्चित्तहोमं पुनर्यज्ञत्वेन स्तौति—
अथ यदाह यज्ञो वाव यज्ञस्य प्रायश्चित्तिरिति
पुनर्यज्ञ एव स एते उ ह त्वेवाहुती यज्ञविभ्रष्टस्य प्राय-
श्चित्तिरिति ॥ ४ ॥
अथशब्दो वाक्योपक्रमे । यज्ञो वाव पुनर्यज्ञ एव यज्ञस्य प्राय-
श्चित्तिरिति यदाह वेदः स एव पुनः यज्ञ एते उ ह यथोक्ते उभे त्वेवाहुती
यज्ञविभ्रष्टस्य यज्ञन्यूनत्वस्य प्रायश्चित्तिरिति ॥ ४ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
2. RSI. om. मन्त्राभ्यां; J adds गृहीत्वा after आज्यं.
4. MRSIK. om. स्रुचि निहितस्य; T. om. स्रुचि; T आहितस्य
for निहितस्य; JT om. तस्य.
5. J. after दद्यात् adds: अथैवं हुत्वा पश्चात् तद्धिरण्यं ब्रह्मणे दद्यात्.
6. R. ०श्चित्तं for ०श्चित्तहोमं.
11. J यज्ञो वाव यज्ञस्य प्रायश्चित्तिरिति for वेदः स एव; RTSK. om.
यथोक्ते उभे.
यज्ञविभ्रष्टस्य for यज्ञन्यूनत्वस्य.

तृतीयः खण्डः
अथ ऋत्विग्वरणं विधातुं स्तौति—
ते वा ऋत्विजः स यजमानः दैवा वा अन्य ऋत्विजो
मानुषा अन्ये । यं दैवा याजयन्ति देवलोकमेव स तैरवरुन्धे ।
न मनुष्यलोकम् । अथ यं मानुषा याजयन्ति मनुष्यलोकमेव 5
स तैरवरुन्धे । न देवलोकम् । अथ यमुभये याजयन्ति
देवलोकं चैव स तैरवरुन्धे । मनुष्यलोकं च ॥ १ ॥
ते वै प्रसिद्धा एव ऋत्विजः स विख्यात एव यजमानः । तत्र दैवाः
देवरूपा ऋत्विजः अन्ये तथा मानुषाः मनुष्यसंबन्धिनोऽप्यन्ये तत्र यं
यजमानं दैवा ऋत्विजो याजयन्ति स यजमानः देवलोकमेव तैः ऋत्विग्भिः 10
अवरुन्धे व्याप्नोति । न मनुष्यलोकम् । अथ पुनर्यं मानुषा ऋत्विजो
याजयन्ति स यजमानो मनुष्यलोकमेव तैरवरुन्धे न देवलोकम् । अथ
पुनः यं यजमानम् उभये दैवा मानुषाश्च ऋत्विजो याजयन्ति स देवलोकं
च मनुष्यलोकं च तैः उभयैः ऋत्विग्भिः अवरुन्धे ॥ १ ॥
एवम् उभयविधान् ऋत्विजः प्रशस्य तत्र दैवत्विग्वरणं विधत्ते— 15
स एतान् दैव.नृत्विजो वृणीत अग्निर्मे होतादित्यो
मेऽध्वर्युश्चन्द्रमा मे ब्रह्मा पर्जन्यो म उद्गाताकाशो मे सदस्य 17

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

3. Sh. देवता, M ते एते for ते वा ; M. देवा० for दैवा०.
4. M मानुष्या० for मानुषा० ; MTS. देवा for दैवा.
5. M मानुष्या० for मानुषा०.
6. RSI वाख्यातः, K व्याख्यातः for विख्यातः.
7. J adds तैर्देवैर्हेतुभिः before देवलोकं ; MT हेतुभि. for ऋत्विग्भिः J. om. एव तैः ऋत्विग्भिः.
8. TIS मानुष्या for मानुषाः.
9. RKTM देवा for दैवा ; T. प्रख्यातः for विख्यातः.

१८४ षड्विंशब्राह्मणम्
आपो मे होत्राशंसिनो रश्मयो मे चमसाध्वर्यवः ॥ २ ॥
स यजमानोऽग्निर्मे होतेत्यादिभिः सप्तभिः मन्त्रैः एतान् दैवानृत्विजो
वृणीतेति ॥ २ ॥
अथानन्तरं मानुषर्त्विग्वरणं विधत्ते—
स एतान् दैवानृत्विजो वृत्वाथैतान् मानुषान् वृणीत ।
य एनमभिराधयेयुः ॥ ३ ॥
स यजमानः एतानुक्तान् दैवान् ऋत्विजो यथोक्तप्रकारेण वृत्वा अथ
पश्चाद् एतान् मानुषान् ऋत्विजो वृणीत । ये ऋत्विजः एनमभिराधयेयुः
सम्यक् स्वस्वकर्मानुष्ठानेन फलप्राप्तिसमर्थं कुर्युः । तत्रायमृत्विग्वरणप्रकारः ।
एतन्नामकेनैतःसंस्थेनैतत्पृष्ठेनैतावद्दक्षिणेन यज्ञेनाहं यक्ष्ये । तत्र मे त्वं
होताध्वर्युरित्यादि ॥ ३ ॥
अथ देवयजनेषु विज्ञेयमुच्यते । तत्र प्रथमं क्षत्रियं प्रति देवयजन-
प्रार्थनां दर्शयति—
अथ क्षत्रियं देवयजनं याचेत् ॥ ४ ॥
अथशब्दो वाक्योपक्रमे । क्षत्रियं राजानं । देवयजनम्, देवा
इज्यन्तेऽस्मिन् देश इति देवयजनं यागदेशस्तं याचेत् यजमानः प्रार्थयेत् ॥ ४ ॥
राज्ञा देवयजने दत्ते यजमानस्तु किं ब्रूयादित्यत्राह—
स चेत्तस्मै दद्याद्देवयजनवान् भूया इत्येनं ब्रूयात् ॥ ५ ॥
स राजा यद्यस्मै देवयजनं दद्यात् तर्हि तं राजानं त्वं देवयजनवान्
भूया इत्याशीर्वचनं ब्रूयात् ॥ ५ ॥
विपर्यये वचनप्रकारं दर्शयति—
न चेत्तस्मै दद्याद्यदहं देवयजनं वेद तस्मिंस्त्वोत्
वृश्चानीत्येनं ब्रूयात् ॥ ६ ॥
2. J. ०दिना प्रतिमन्त्रं for ०दिभिः सप्तभिः मन्त्रैः; R adds
देवास्तान्, TK देवान् तान् after मन्त्रैः; MTSK देवान् for दैवान्.
9. J फलाप्तेः for फलप्राप्ति०.
10. M. भवता हौत्रमाध्वर्यवमौद्गात्रं ब्रह्मत्वम for मे त्वं होताध्वर्युः.
16. K. इष्यन्ते for इज्यन्ते; J om. प्रार्थयेत्.
18. M चैत्तदस्मै for चेत्तस्मै; KTIS. अस्मै for तस्मै.

-like shape with a tick?
Wait, look at footnote 9:
"9. J एवाग्निभूयापश्रद्ध० for अग्न्यादि०."
Footnote 9 says "for अग्न्यादि०"!
So the text in line 9 has "अग्न्यादि०"!
Wait, why does line 8 end with "एतेष्व-"?
Look at line 8 end:
"एतेष्व-"
Line 9 start:
Wait, does it have "ग्न्यादिरूपेष्वेव" or "अग्न्यादिरूपेष्वेव"?
Wait, look at line 9:
There's an 'ग्न्या' or 'ऽग्न्या'?
Look closely at line 9:
"ग्न्यादिरूपेष्वेव" - wait, before 'ग्न्या', there is a letter?
It looks like 'ग्न्या' with a space before it, or is it 'ऽग्न्या'?
Wait, line 8 has: "एतेष्व-"
So it is broken across the line: "एतेष्व-" + "ग्न्यादिरूपेष्वेव" = "एतेष्वग्न्यादिरूपेष्वेव"!
Wait, but look at the start of line 9:
The text starts with:
What are the characters?
There is a letter with a vertical stroke: 'ग्न्या' or 'अग्न्या'?
Wait, look at line 9:
The first character looks like '

पर्जन्यो म उद्गाता । स मे देवयजनं ददातु । उद्गात-
र्देवयजनं मे देहीत्युच्चैः । आकाशो मे सदस्यः । स मे
देवयजनं ददातु । सदस्य देवयजनं मे देहीत्युच्चैः । आपो
मे होत्राशंसिनः । ते मे देवयजनं ददतु । होत्राशंसिनो
देवयजनं मे दत्तेत्युच्चैः । रश्मयो मे चमसाध्वर्यवः । ते मे
देवयजनं ददतु । चमसाध्वर्यवो देवयजनं मे दत्तेत्युच्चैः ॥ ९ ॥
मे मम अग्निरेव होता । सोऽग्निरूपो होता मे मह्यं देवयजनं
ददातु इत्युपांशूचार्य होतर्मे देवयजनं देहीत्युच्चैर्मन्त्रयेत् । अन्यदप्येवं
व्याख्येयम् ॥ ९ ॥
यथोक्तप्रकारं प्रशंसति—
ता वा एता देवता ऋत्विजामेव वाग्भिर्देवयजनं
ददति । स दत्ते यजते ॥ १० ॥
ता एता अग्न्यादय एव देवता ऋत्विजां संबन्धिनीभिः प्रार्थना-
रूपाभिः वाग्भिः प्रार्थिताः सत्यो देवयजनं ददति । यजमानाय प्रयच्छन्ति ।
स च यजमानोऽग्न्यादिभिरेव दत्ते देवयजने यजते । न तु मानुषैर्दत्त
इत्यर्थः ॥ १० ॥
कीदृशं देवयजनमित्याशङ्क्य तल्लक्षणं दर्शयितुमुपक्रमते—
यदुन्नतं भूम्या अनूषरं यत्र बहुला ओषधयश्चा-
त्वालसारिण्यो यत्रापः स्युस्तस्य नु पुरः ॥ ११ ॥
यत् भूतलं भूम्याः स्वसमीपस्थाया भूमेरुन्नतं स्वयमेव । न तु
समीपस्थं प्रदेशान्तरम् । उन्नतं तदेव देवयजनत्वेन ग्राह्यम् । तथा च
द्राह्मायणः—न चास्य स्थलतरमदूरे स्यात् (१.१ १८) इति ।
अस्यार्थः । अस्य देवयजनस्यादूरे समीपे स्थलतरम् अत्युन्नतं देशान्तरं न

तृतीयोऽध्यायः (३) १०७
स्यात् । किं तु देवयजनमेव समीपदेशादुन्नतं भवेदित्यर्थः । किं च अनूषरम्
ऊषररहितमेव भूतलं देवयजनस्य। एतस्यैव विवरणं यत्रेति। यत्र यस्मिन् भूतले
ओषधयो बहुला वन्या भवेयुस्तदनूषरम्। ऊषरप्रदेशे तासामनुद्गमात् । अपि च
यत्र यस्मिन् देशे चात्वालसारिण्यः चात्वालगामिन्यः आपः स्युः । यस्य
चात्वालदेशस्य पुरः पुरस्तादापो न संचरन्ति तद्देवयजनं कार्यम् ॥ ११ ॥
विशेषणान्तरमाह —
तस्य न पुरस्ताद्देवयजनमात्रमतिशिष्याद्यावाच्छ-
म्याप्रासः ॥ १२ ॥
तस्य देवयजनस्य परिग्राह्यस्य भूतलस्य पुरस्तात् समीपभागे शम्या-
निपातनात् अर्वाक् यावान् देशोऽस्ति तत्र पुरो देवयजनमात्रं देवयजनस्य
यावत्प्रमाणं तावन्मात्रं प्रदेशं नातिशिष्यान्नातिशेषयेत् ॥ १२ ॥
तदवशेषणे प्रत्यवायमाह —
अपरपुरुषा हास्माच्छ्रेयांसो भवन्ति यस्यैव-
मतिरेचयन्ति ॥ १३ ॥
यस्य देवयजनस्य पुरस्ताद्भागे शम्यानिपातनादर्वागेव देवयजनमात्र-
मतिरेचयन्ति अतिशेषयन्ति अस्मात् तदवशेषादपरपुरुषा यजमानातिरिक्ता
द्वेष्टार इत्यर्थः । ते श्रेयांसोऽतिशयेन प्रशस्या भवन्ति ॥ १३ ॥
2. RM. om. यत्रेति.
3. RIS अनूद्, K. अन्यो T इन्त्यो for वन्या०; M. om. वन्या;
M. उपेयुः for भवेयुः.
4. RKSI. om. यस्मिन्; KT. तस्य for यस्य.
5. R. अनु for न.
9. J adds शम्याप्रासात् after ०भागे.
10. RI यावद् for यावान्; J. तावत् for तत्र.
11. RKIS. प्रदेशात् for प्रदेशं; J adds नातिवर्तयेत् after ०शिष्यान् ०.
13. RI. अवर० for अपर०; J Sh Ms पापीयांसो० for श्रेयांसो ०.
15. MTK अस्य for यस्य; MSK ०निपत० for ०निपात०.
16. RMISK om. अतिशेषयन्ति.
17. R. प्रशस्ता० for प्रशस्या०.

प्रसङ्गाद्देवयजनस्य दक्षिणभागे तद्योग्यदेशस्थितौ न दोष इत्याह—
कामं दक्षिणत आगामुका हैनं दक्षिणा भवन्ति ॥ १४ ॥
दक्षिणतः कामं यथेष्टमतिरेचयेयुः । तर्हि एनं यजमानं दक्षिणा
आगामुका भवन्तीति ॥ १४ ॥
पश्चिमभागे तावदवशेषणे पुनः प्रत्यवायमाह—
कामं पश्चादपरपुरुषा हास्माच्छ्रेयांसो भवन्ति ॥१५॥
कामम् इच्छया पश्चाद्भागे यदि तावन्मात्रदेशमवशेषयेयुः अस्मादपर-
पुरुषाः श्रेयांसो भवन्ति ॥ १५ ॥
उत्तरभागे तावन्मात्रदेशावशेषणे श्रेयःप्राप्तिं दर्शयति—
काममुत्तरत उत्तरा हैनं देवयज्योपनामुका भवति ।
उत्तरोत्तरणी हास्य श्रीर्भवति ॥ १६ ॥
उत्तरतः कामम् इच्छयातिरेकः कार्यः तर्हि एनं यजमानम् उत्तरा
अपि देवयज्योपनामुका भवति । प्राप्नोतीत्यर्थः । किं च अस्य श्रीः
उत्तरोत्तरणी परंपरयापि वृद्धा भवति ॥ १६ ॥
धर्मान्तरं दर्शयति—
यस्य पुरस्तात् त्रीणि ज्योतींषि दृश्येरन् ।
अग्निरप आदित्यस्तद्देवयजनं तत्त्रिशुक्रियम् ॥ १७ ॥
यस्य देशस्य पुरस्तादग्निरप आदित्य इति त्रीणि ज्योतींषि दृश्येरन्
तदेव देवयजनं कार्यम् । एवं सति तत् त्रिशुक्रियं शुक्लं ज्योतिः त्रिज्योतिष्कं

1. RS. प्रसङ्गादेव for प्रसङ्गादेव०; RKMIS. om. ०देश०.
2. M. प्राशस्त्यम् for प्रत्यवायम्.
3. M. पापीयांसो० for श्रेयांसो०; M. अवर० for अपर०.
4. M. अवर० for अपर०.
5. MK. ०यज्ञो० for ०यज्यो०.
6. RIS (उ)त्तरिणी for (उ)त्तरणी.
7. J. कामम for कार्यः.
8. J अन्यापि, M अत्रापि for अपि; J adds पुनर्यागप्राप्तिः after अपि.
9. IS. ०त्तरिणी for ०त्तरणी; IRS विवृद्धा, M ०भिवृद्धा, K. विरूद्धा for ०पि वृद्धा.
10. RT om. ज्योतिः त्रि; RKMIS. om. त्रि.

भवतीत्यर्थः । तत्र देवयजनस्य पुरस्ताद्भागेऽपामेवावस्थानं विधीयते ।
अग्न्यादित्ययोरवस्थानमनूद्यते । पुरस्ताद्भागे आहवनीयस्यावस्थाननियमात्
आदित्यावस्थानस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् ॥ १७ ॥
अपामभावे न्यग्रोधादिनापि भवितव्यमिति दर्शयति—
पुरस्ताच्चित्रं देवयजनम् ॥ १८ ॥
देवयजनं पुरस्तात् पुरोभागे चित्रं चित्रश्चित्रियो वनस्पतिः न्यग्रोधादिः,
तद्युक्तमेव कार्यम् । तथा च द्राह्मायणः—अपामभावे महावृक्ष उदपानो
महापथो वा (१.१.१७) इति । अस्यार्थः । नदीतटाकादीनामभावे
महावृक्ष उदपानः कूपः महापथो वा ग्राह्यः ॥ १८ ॥
पश्चाद्भागे महावृक्षावस्थाने प्रत्यवायमाह—
पश्चाच्चित्रं श्मशानकरणम् ॥ १९ ॥
यदि देवयजनं पश्चात् चित्रं भवेत् तर्हि श्मशानकरणमेव
स्यात् ॥ १९

श्मशानकरणं निन्दति—
यथा सव्यस्तथा श्मशानकरणम् ॥ २३ ॥
यथा सव्यः पाणिः पुण्यकर्मसु गर्हितः एवं पश्चाच्चित्रत्वादिलक्षणं
श्मशानकरणम् अप्रशस्तमित्यर्थः ॥ २३ ॥
आभिचारयेषु देवयजनलक्षणमाह—
यथा श्मशानकरणं तथाभिचरणीयानां देव-
यजनम् ॥ २४ ॥
अभिचरणीयानां श्येनादीनां यागानां देवयजनं यथा श्मशानकरणं
पश्चाच्चित्रत्वादियुक्तं भवति तथा कुर्यात् । तथा च द्राह्मायणः—विपर्यस्य
अभिचरणीयेषु स्थलादन्यद्देवयजनमात्राच्च (1. 1. 20; ला. 1. 1. 19)
इति । अस्यार्थः । अभिचारार्थेषु क्रतुषु स्थलादुन्नताद्देवयजनमात्रात् पुरस्तात्
देवयजनमात्रावशेषाच्च अन्यत् सर्वमनूषरत्वादिकं विपर्यस्य कुर्यादिति ।
एतदुक्तं भवति । ऊषरं विषमं पुरस्ताज्जलशून्यं पश्चाच्चित्रं दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणं
देवयजनं कार्यमिति ॥ २४ ॥
यथोक्तलक्षणदेशासंभवे किं याग एव परित्यज्यः ? नेत्याह —
अप्यु हैक एवमाहुर्यस्मिन्नेव कस्मिंश्चिद् देशे
श्रद्दधानो यजत ऋध्नोत्येवेति ॥ २५ ॥
अपिशब्दस्त्वर्थे । एके अन्ये तु एवमाहुः । यस्मिन् कस्मिंश्चिद्देशे
श्रद्दधानः अनेन फलं भवत्येवेत्यास्तिकः सन् यः यजते स ऋध्नोति यथोक्तफलं
प्राप्नोत्येवेति ॥ २५ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥
8. MTK आभिचारिणां for अभिचरणीयानां.
11. J ०चरणीयेषु for ०चारार्थेषु; M स्थलमुन्नतत्वात्, T ०स्थला[त्]
उन्नतत्वात् for स्थलादुन्नतात्.
12. RIK add विपर्यासं after विपर्यस्य.
13. K तद्दक्षिणाप्रवणं, T प्रदक्षिणा०...for दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणं.
15. J देशाभावे for देशासंभवे.
19. J. अत्र for अनेन.

चतुर्थः खण्डः
अथावभृथधर्मा उच्यन्ते । तत्र प्रथमं यज्ञावशिष्टस्य द्रव्यस्यान्यत्र
विनियोगाभावप्रदर्शनपुरःसरमपः प्रति नयनं विधत्ते—
यावान् यज्ञे रसो भवति तेनात एव प्राचीनं
प्रचरन्ति । अथैतद्यातयामं परिशिष्यते ऋजीषन्तन्ना[मा]ह । 5
न तस्मै यद्वृधैवापास्येयुर्नो तस्मै यदग्नावनुप्रहरेयुस्तेनाप
एवाभ्यवयन्ति ॥ १ ॥
यज्ञे यावान् रसः सारभूतं यल्लव्धं द्रव्यं स्थितं तेन द्रव्येण अतोऽव-
भृतात् पूर्वमेव प्राचीनं प्राङ्मुखतया प्रचरन्ति चोदितानुसारेण प्रक्षिपन्ति
जुह्वतीत्यर्थः । अथ पुनर्यद्यातयामं गतरसं तदेतत् परिशिष्यतेऽवशिष्टं भवति । 10
तत् परिशिष्टं द्रव्यम् ऋजीषन्ना[मा]ह विद्वान् । तृतीयसवनस्यापि समाप्तत्वेन
रसग्रहणार्थाभावात् । किं च वृधैव अपास्येयुस्त्यजेय

११२ षड्विंशब्राह्मणम्

सर्वस्य आप एव शान्तिः शान्तिकारणम् । किं च सर्वस्य जगत
एव प्रतिष्ठा । अद्भ्यः पृथिवी (तै. सं. २.१.१) इति श्रुतेः ॥ २ ॥
तत्रैव प्रस्तोतृकृत्यं दर्शयति—
पाप्मानं हैष हन्ति यो यजते । तमिमं पाप्मानं
हतमपो हराणीति ॥ ३ ॥
यो यजमानो यजते एष स्वयं पाप्मानमेव हन्ति । अतस्तमिमं
पाप्मानं हतं पापस्य हन्तारं यजमानमपः प्रतिहराणीति प्रस्तोता
मन्वीतेत्यर्थः ॥ ३ ॥
अवभृथगमने गन्तॄणां कंचिन्नियमं दर्शयति—
तेनान्तरेण प्रतिपद्यन्ते चात्वालं चोत्करं च ॥ ४ ॥
चात्वालम् चोत्करं चान्तरेण चात्वालोत्करयोर्मध्ये तेन पथा प्रति-
पद्यन्ते अपः प्रतिगच्छेयुः ॥ ४ ॥
यथोक्तं मार्गं प्रशंसति—
एतद्वै देवानां तीर्थम् ॥ ५ ॥
एतद्वै एतदेव यथोक्तं मार्गस्वरूपं देवानां तीर्थम् । सर्वपाप-
निवारकत्वात् ॥ ५ ॥
उक्तार्थे मन्त्रसंमतिमाह--
तदेतदृषिराहाप्मानं तीर्थं क इह प्रवोचद्येन देवाः
पथा प्र पिबन्ते सुतस्येति ॥ ६ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

1. R. ०कारणं, J ०कारिण्यः for कारणं; M. श्रान्तिः कारुण्यं, T शान्तिः कारुण्यं for शान्तिकारणम्
2. J प्रशंसापूर्वक० for प्रस्तोतृ०.
3. MTK स्वीयम् for स्वयम्.
4. R प्रस्तोतारमन्विते for प्रस्तोता मन्वीते०.
5. M पिबेत्, K. दृश्येत for मन्वीत.
6. MK. मन्त्रिणां for गन्तॄणां; KR. किंचित्, T. कंचन for कंचित्.
7. RKI. उत्करं चात्वालं for चात्वालं चोत्करं.
8. K adds यद्, M यदि before उक्तार्थे.