षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

[Header] पञ्चमोऽध्यायः (६) १८९

पितामहं प्रपितामहं वाभिलक्ष्य मरिष्यति न वेति संदिहानाः पुत्रादयः तां
रात्रिं वसन्ति तद्वदित्यर्थः । तत् तेन सहवासनिमित्तेन अमावास्याया
अमावास्यात्वम् । अमा सह वत्स्यस्यामिति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । यस्मादेवं
तस्माद् एव खलु अमावास्यायां न किंचिदप्यध्येतव्यं भवति । अध्येतव्यस्य
वर्णात्मकस्य वेदराशेरग्निष्टोमात्मकत्वात् तत्र च सोमस्यादर्शनादित्यर्थः ॥ २ ॥
अथास्य वृद्धिप्रकारं प्रतिज्ञापूर्वकं दर्शयति—
अथ संभरणम् । तमोषधीभ्यश्च वनस्पतिभ्यश्च
गोभ्यश्च पशुभ्यश्चादित्याच्च ब्रह्मणश्च ब्राह्मणाः संनयन्ते ।
तस्मात्सांनाय्यस्य सांनाय्यत्वम् ॥ ३ ॥
अथ क्षयप्रदर्शनानन्तरं संभरणं चन्द्रमसः कलाभिः पोषणम् उच्यत
इति शेषः । यत्र चन्द्रकला चानुपूर्वमनुप्रविष्टा तां तेभ्यः [संभरन्ति] । कथम् ?
ओषधीभ्यो वनस्पतिभ्यश्च । अपुष्पाः फलवन्तो वनस्पतयस्तेभ्यश्च । गोभ्यः
पशुभ्यश्च आदित्याच्च ब्रह्मणश्च । ब्रह्म मन्त्राद्यात्मको वेदः, तस्माद् । ब्राह्मणा-
स्तम् एतेषूषितं चन्द्रमसं संनयन्ते सम्पङ्नयन्ति । यस्मादेवं तस्मात्
सांनाय्यस्य संनयनसंबन्धिनश्चन्द्रमसः सांनाय्यत्वम् । यथा पशुभिरोषधीभ्यश्च
2. J. adds देवानां after तेन.
3. J. अमाशब्दः सहार्थे संवसन्ति for अमा सह वसति; T. वसन्ति for वसति.
5. R. पुण्यात्मकस्य for वर्णात्मकस्य ; J. वेदादे० for वेदराशे०.
6. RKT. ०पूर्वे for पूर्वकं.
11. RI. कथं यत्र चन्द्रमाश्चानुपूर्वमनुप्रतिष्ठितम् । तेभ्यस्तु यत्र...कथम् ?
for चन्द्रकाला...कथम् ? See CN. ; MK. चन्द्रकः for चन्द्रकला;
M. अनुपूर्वशस्तेषु for अनुपूर्वमनु०; J पूर्वम् for अनुपूर्वम्; M. ०प्रतिष्ठितेस्तम् ,
K. ०प्रतिष्ठाताम् for प्रविष्टा तां तेभ्यः; KM. om. कथम् .
12. J om. च after वनस्पतिभ्यः
13. MIK om. तस्माद् .
14. RIJ. ०श्च स्वेन तोषितं, K. ०श्च स्वोदतोषीतं, M. ०श्च स्विदेते
भूषितं for ०स्तमेतेषूषितं. See CN; MK. संपद्यन्ते for संनयन्ते.
15. RI om. संनयन...०मसः ; M. संनाध्य for संनयन ०
M. ओषधीभिश्च for ओषधीभ्यश्च.

संनीय वपात्मनि (ना ?), संनयनाद् दधिपयसोः सांनाव्यत्वम् । तथा च
तैत्तिरीया आमनन्ति — एतदस्मै संनयतेति । तत्पशव ओषधीभ्योऽध्यात्म-
न्त्समनयन् । तत्प्रत्यदुहन् । यत्समनयन् तत्सांनाय्यस्य सांनाय्यत्वम् ।
(तै. सं. २. ५. ३. ३) इति । एवमत्रापीत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथेदानीमनुमत्यादिपतित्वेन चन्द्रमसं प्रशंसति—
चन्द्रमा वै धाता । या पूर्वा पौर्णमासी सानुमतिः ।
योत्तरा सा राका । या पूर्वामावास्या सा सिनीवाली ।
योत्तरा सा कुहूः । योऽनु पश्यत्यन्यं न पश्यति
तन्मिथुनमेवास्य भवति ॥ ४ ॥
चन्द्रमा एव धाता पतिरनुमत्यादीनाम् । रेतस आधानात् आधृ-
तत्त्वात् । अनुमत्यादीनां स्वरूपदर्शनम् । या पूर्वा चतुर्दशीविद्धा पौर्णमासी
सानुमतिरित्युच्यते । योत्तरा संपूर्णचन्द्रोपेता सा राका । या पूर्वा दृष्टचन्द्रा
अमावास्या सा सिनीवाली इति अभिधीयते । योत्तरा नष्टेन्दुकला अमावास्या
सा कुहूः इत्युच्यते । एताश्चन्द्रमसो जाया इत्यर्थः । अतो यः पुमान्
बुद्धिम् अनु तं चन्द्रमसं पश्यति अन्यं न पश्यति अस्य द्रष्टुः तत्
तादृशमेव मिथुनं भवति ॥ ४ ॥
अनुमत्यादिपर्वचतुष्टयं युगचतुष्टयसंबन्धित्वेन प्रशंसति—

1. J. स्वात्मनि, M. वात्मानं for वपात्मानं (ना ?).
2. RIK. एतस्मिन् MT. एतस्मै for एतदस्मै.
3. J. om· आधानात्, RJI. अधृतत्वात् , M. आधारात् for आधृतत्वात्.
4. M. संपूर्णा for संपूर्ण० ; RI. ०चन्द्रमसो० for चन्द्रो० ; RI. दृष्टा चन्द्रमा for दृष्टचन्द्रा.
5. RI. बुद्धिमन्मतं for बुद्धिमनु तं; M. बुद्धिमान for बुद्धिमनु ; M om. तं; JMK. चन्द्रं for चन्द्रमसं.
6. MK. अनुमत्याः for अनुमत्यादि० ; I. ०पूर्वं० for ०पर्व० ; RI. चतुष्टय० for चतुष्टयं; RITMK. om. युगचतुष्टय०.

पुष्ये चानुमतिर्ज्ञेया सिनीवाली तु द्वापरे ।
खार्वार्यां तु भवेद्राका कृतपर्वे कुहूर्भवेत् ॥ ५ ॥
पुष्ये । पुष्यत्यस्मिन् अधर्मः शीघ्रमिति पुष्ये कलियुगे अनुमतिः श्रेष्ठेति
ज्ञेया । तथा द्वापरे सिनीवाली श्रेष्ठा । खार्वार्याम् । खर्वौ समौ धर्माधर्मौ
यस्यां त्रेतायां सा खार्वा । तस्यां राका श्रेष्ठा भवेत् । तथा कुहूः कृतपर्वे
कृतयुगसंबन्धि पर्व । [तस्मिन्] भवेदिति ॥ ५ ॥
अनुमत्यादीनां लक्षणमाह—
न्यूने चानुमतिं विद्यात् । यस्मिन् दृश्येत सा
सिनीवाली । राका यदि संपूर्णः । चन्द्रस्तु कुहूर्न
दृश्येत ॥ ६ ॥
न्यूने चन्द्रे कलाहीने सति पौर्णमासीम् अनुमतिं विद्यात् । यस्मिन्
दर्शे चन्द्रमा दृश्येत सा अमावास्या सिनीवालीति ज्ञेया । यदि चन्द्रमाः
संपूर्णः दृश्येत सा पौर्णमासी राका । यत्र तु चन्द्रो न दृश्येत सा
अमावास्या कुहूरिति ज्ञेया ॥ ६ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणे
पञ्चमाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

1. ShMs. वालीति for ०वाली तु.
2. Ms. ०पूर्वे for ०पर्वे; T. कृते पर्व for कृतपर्वे.
3. JM. om. first पुष्ये ; J. पुष्यन्ति अस्मिन् अधर्माः for
   पुष्यति अस्मिन् अधर्मः; M. धर्मे, TKI. धर्मः for अधर्मः.
4. RJ. add भवति after श्रेष्ठा.
5. TBh K. खर्वा for खार्वा ; RK. ०पर्व, M. ०पर्वा for ०पर्वे.
6. M. ०संबन्धपर्वा for ०संबन्धि पर्व.
7. J. लक्षणानि दर्शयति for लक्षणमाह.
8. RJ. राकायां, Bh. राका यस्तु for राका यदि.
9. T. दृश्यते for दृश्येत.
10. TJ. ०रहिते ०हीने.
11. Bh. देशे for दर्शे; RK. दृश्यते for दृश्येत; RK om. इति.
12. RBh JK. दृश्यते for दृश्येत ; Bh T. चन्द्रमा० for चन्द्रो०.

सप्तमः खण्डः
अथ स्वाहाख्यां देवतां प्रश्नपूर्वकं निरूपयितुं प्रजापतिं प्रति
ब्रह्मवादिनां प्रश्नं तावदुपस्थापयति—
स्वाहा वै कुतः संभूता? कस्य दुहिता? केन प्रकृता?
किंगोत्रा? कत्यक्षरा? कतिपदा? कतिमात्रा? कतिवर्णा?
कत्युच्छ्वासा? किं चास्याः शरीरम्? कान्यङ्गानि? कानि
लोमानि? कति शिरांसि? कति वा चक्षूंषि? किमस्या
आस्यम्? किंप्रावृता? कौ बाहू? कौ पादौ? क च स्थिता?
किमाधिष्ठाना? कथं च स्वाहां प्रति गृह्णासि? ब्रूहि स्वाहारूपं
च दैवतं च ॥ १ ॥
निगदसिद्धमेतत् ॥ १ ॥
उत्तरमाह—
स्वाहा वै सत्यसंभूता । ब्रह्मणो दुहिता ।
ब्रह्मप्रकृता । लातव्यसगोत्रा । त्रीण्यक्षराणि । एकं पदम् ।
त्रयोऽस्यै वर्णाः । शुक्लः पद्मः सुवर्ण इति । चत्वारोऽस्यै
वेदाः शरीरम् । षडङ्गान्यङ्गानि । ओषधिवनस्पतयो
लोमानि । द्वे चास्याः शिरसी । एकं शिरोऽमावास्या
द्वितीयं पौर्णमासी । चक्षुश्चन्द्रादित्यौ । आज्यभागौ हुतम् ।
दक्षिणा प्रावृता । बृहद्रथन्तरम् । ऋग्यजुःसाम गतिः ।
सा स्वाहा । सा स्वधा । स वषट्कारः। सैषा देवेषु वषट्कार-
भूता प्रयुज्यते । पितृयज्ञेषु स्वधाभूता । शकटीमुखी

पृथिवीमन्तरिक्षेण विपर्येति । तस्या अग्निर्दैवतम् । ब्राह्मणो
रूपम् । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु । वयं स्याम पतयो
रयीणाम् । स्वाहेति ॥ २ ॥
स्वाहा सत्येनैव संभूता । नान्येन । ब्रह्मण एव दुहिता ब्रह्मणेव
प्रकर्षेण कृता । लात्येन ऋषिणा समानगोत्रा । तस्या अक्षराणि सकार-
वकारहकारात्मकानि त्रीणि । पदमेकम् । एतावत्येवेति मन्तव्यम् । अस्यै
अस्याः वर्णरूपाणि शुक्लः पद्मः, — पद्मशब्देन पद्मवर्ण उपलक्ष्यते, — [सुवर्णः]
सुवर्णवर्णश्चेति त्रयः । अस्याश्चत्वार ऋगादयो वेदाः उच्छासाः त एव तस्याः
शरीरम् । अङ्गानि निरुक्तादीनि षड् वेदाङ्गानि । तान्येव तस्या अङ्गानि ।
ओषधिवनस्पतय एवास्या लोमानि । तथा अस्या द्वे शिरसी । तयोरेव
प्रदर्शनम् । अमावास्यैकं शिरः । पौर्णमासी द्वितीयं शिरः । तत्रैव
यागकरणात् । चन्द्रादित्यौ एव अस्याश्चक्षुः । चक्षुषी इत्यर्थः ।
आज्यभागाख्ये कर्मणी एव अस्या हुतं हवनस्थानम् । मुखमित्यर्थः ।
यागे या दक्षिणा सैव प्रावृतावरणं तस्याः । बृहद्रथन्तरं बृहद्रथ-
न्तरसामनी एव बाहू इति शेषः । ऋग्यजुःसाम । ऋगादयस्त्रयो
वेदाः गतिः । पादा इत्यर्थः । एवंविधा या स्वाहा सैव स्वधा ।
नान्या । तथा सः वषट्कारः । सैषा स्वाहा देवेषु देवयज्ञेषु

4. Bh om. ब्रह्मणेव; JT om. एव.
5. BhK. पितावस्त्येव, M. मात्रा पित्रा यत्येव for एतावत्येव.
6. Bh RIK. add. पद्मवर्णः (M. ०वर्णे) after पद्मः; M. पद्मं for पद्मः; M. om. पद्मवर्ण.
7. Bh I. उच्छासः for उच्छासाः; RBhMIK. om. त०; BhMK. om. एव तस्याः
8. R. तस्य for तस्या०.
9. RBhK. अस्य for अस्या०.
10. RI एकं for द्वितीयं.
11. BhTK. चन्द्रमा० for चन्द्रा०; RBh TIK add चन्द्रादित्यौ after ०दित्यौ.
12. MK. मुख्यम् for मुखम्.
13. RBhMKTI om. बृहद्रथन्तरं; RJI. बृहद्रथन्तरे for बृहद्रथन्तर०
14. J. adds वेदांख्यः उच्छासः after साम; RKMI. ०सामादयः for ०साम। ऋगादयः.
    प० 13

वषट्कारभूता सती प्रयुज्यते । सैव स्वधाभूता पितृयज्ञेषु प्रयुज्यते
इत्याश्रयनिरूपणम् । शकटीमुखीं पृथिवीम् अधिष्ठाय अन्तरिक्षेण
[अन्तरिक्ष] मार्गेण विपर्येति । स्वाहा सर्वं स्वर्गादिफलं प्राप्नोतीति[अर्थः] । तस्याः
स्वाहाया अग्निर्दैवतं अग्नेरेव देवता । रूपं ब्राह्मणः । तत्प्राधान्यात् । हे
प्रजापते ! त्वत्तोऽन्यः कश्चित् सर्वाणि भुवनानि परिभवितुं न शक्नोति । अतस्ते
तुभ्यं वयं यत्कामा यत्फलं कामयमानाः जुहुम तत् फलं नोऽस्माकम्
अस्तु । किं च । वयं रयीणां धनानां पतयः स्याम भवेम । स्वाहेत्यनेन
स्वाहायाः प्रजापतिपरिग्रहो दर्शितः ॥ २ ॥
यथोक्तरूपां स्वाहां प्रशंसति—
तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा
ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ ३ ॥
तस्य स्वाहाकारपरिग्रहेण तृप्तस्य प्रजापतेः तृप्तिमनु यजमानः
प्रजया पुत्रपौत्रादिकया पशुभिः गवादिभिः अन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेन,—
[ब्रह्मवर्चसं] वृत्तस्वाध्यायतेजः तेन,—च तृप्यति । इतिशब्दोऽध्यायपरि-
समाप्तिद्योतनार्थः ॥ ३ ॥
इति षड्विंशब्राह्मणे पञ्चमाध्याये
सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्य-
धुरंधरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे
षड्विंशब्राह्मणे सव्याख्याने पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ५ ॥

2. Bh J. ० इत्याशय० for इत्याश्रय०; MTK. ०मुख for ०मुखीं.
3. Bh. ०पर्य्येति, M. ०पर्यस्येति for विपर्येति.
4. RIK. om. अग्निर्दैवतं; M. देवता for दैवतं.
5. T. धर्माणां for धनानां.
6. RI. स्वाहा० for स्वाहाकार०.
7. JMKT om. वृत्तस्वाध्यायतेजः तेन च.
   22.. R. ब्राह्मणव्याख्याने, K. ०ब्राह्मणे व्याख्यायां for ०ब्राह्मणे सव्याख्याने,
   K. after Colophon adds षड्विंशब्राह्मण(व्याख्यान)स्समाप्तः ॥ श्रीगणेशाय
   नमः ॥ This ms. concludes here.

षष्ठोऽध्यायः
प्रथमः खण्डः
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
अथ षष्ठाध्याये अद्भुतशान्तिर्निरूप्यते । तत्र प्रथमं तां सविशेषां
दर्शयितुं प्रतिजानीते—
अथातोऽद्भुतानां कर्मणां शान्तिं व्याख्या-
स्यामः ॥ १ ॥
अथ इष्टप्राप्तिसाधनकर्मनिरूपणानन्तरम् अतः अनिष्टपरिहारसाधन-
कर्मनिरूपणस्य प्रस्तुतत्वात् अद्भुतानां दैविकानाम् अनिष्टप्राप्तिसूचकानां
कर्मणां तत्सूचितदोषनिर्हरणसाधनात्मिकां शान्तिं व्याख्यास्यामः । विशेषेणा-
नुवर्णयामः ॥ १ ॥
प्रतिज्ञातां शान्तिं विधत्ते—
पालाशानीं समिधामष्टसहस्रं जुहुयात् ॥ २ ॥
पालाशसमिद्भिः अष्टसहस्रम् अष्टोत्तरसहस्रं जुहुयात् ॥ २ ॥
५. RI. add अनेकधा before तत्र ; RJI. om. तां; K. ०शेषं for शेषां; J. adds शान्तिं after ०शेषां.
९. M. अनिष्टप्राप्तिसूचकाद्भुतदर्शनानन्तरं यतः शान्तिं विना नोपपद्यते अतः for इष्टप्राप्ति...प्रस्तुतत्वात् ; R. om. अतः.
१०. J. प्रस्तुतस्य for प्रस्तुतत्वात् ; M. om. दैविकानामनिष्टप्राप्तिसूचकानां
११. RI. तत्तत् for तत ; JT. साधनात्मकं for साधनात्मिकां ; JMT. om. शान्तिं.
१५. TM. पलाश० for पालाश ; R. adds:-इत्यर्थः after जुहुयात्.

१९६ षड्विंशब्राह्मणम्
तत्र देवताप्रकाशकान् मन्त्रान् दर्शयति—
ऐन्द्र-याम्य-वारुण-धानद-आग्नेय-वायव्य-सौम्य-वैष्णव्ये-
त्यष्टौ ॥ ३ ॥
ऐन्द्रः इन्द्रदेवत्यः । सर्वेऽपि देवतावाचकाः शब्दाः तद्धितान्ताः ।
ऐन्द्रादयो वैष्णव्यान्ता अष्टावृचः । ताभिर्जुहुयात् इत्यर्थः ॥ ३ ॥
ता एव ऋचः प्रतीकैर्र्दर्शयति—
इन्द्रायेन्दो मरुत्वते (सा. ४६२), नाके
सुपर्णमुप यत्पतन्तम् (सा. ३२०), घृतवती भुवनानाम्
(सा. ३७८), अभि त्यं देवं सवितारमोण्योः (सा. ४६४),
अग्निं दूतं वृणीमहे (सा. ३), वात आ वातु भेषजम्
(सा. १८४), सोमं राजानं वरुणम् (सा. ९१) इदं
विष्णुर्विचक्रमे (सा. २२२) इति ॥ ४ ॥
एता ऋ

षष्ठोऽध्यायः (१) १९७
कुर्यादित्यर्थः । तथा च सति एषां यजमानानां स्वस्ति अनिष्टपरिहारद्वारेण
मङ्गलं भवत्येव ॥ ५ ॥
स्वस्तिवाचनमन्त्रान् प्रतीकैः दर्शयति—
स्वस्तिदा विशस्पतिः (ऋ. वे. १०.१५२.२)
स्वस्त्ययनं तार्क्ष्यमरिष्टनेमिं (ऋ. वे. खि. २.४.१) त्यमूषु
वाजिनं देवजूतम् (ऋ. वे १०.१७८.१) आयुर्विश्वायुः
(ऋ. वे. १०.१७.४) शतं जीव शरदो वर्धमान (ऋ. वे.
१०.१६१.४) इति ॥ ६ ॥
एते मन्त्रा उत्तरग्रन्थे स्पष्टमस्माभिः व्याख्याताः ॥ ६ ॥
स्वस्तिवाचनमन्त्राणां होमसंभारोपस्थाने विनियोगं दर्शयति—
एतैः संभाराणामुपस्थापनं कृत्वा स्वस्ति वाचयित्वा
स्वस्ति हास्य भवति । स्वस्ति हास्य भवति ॥ ७ ॥
एतैः स्वस्तिदाविशस्पतिरित्याद्यैर्मन्त्रैः संभाराणामुपस्थानं कृत्वा शेषं
कर्म समापयेदित्यर्थः । तथा च सति अस्य यजमानस्य स्वस्ति मङ्गलं
भवत्येव । द्विरुक्तिरादरार्था । शान्तिप्रशंसार्था च । लिङ्गादन्यत्र विनियुक्ता-
नामप्येषां मन्त्राणां श्रुत्या संभारोपस्थाने विनियोगः । यथा ऐन्द्रया
गार्हपत्यमुपतिष्ठते (?) इति श्रुत्या ऐन्द्रया ऋचो गार्हपत्योपस्थाने
विनियोगः ॥ ७ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणे
षष्ठाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

1. RI. om. तथा च सति; RI. हैषां for एषां.
2. MT. ०वाचने for ०वाचन०; MJT. add. एव after दर्शयति.
3. MTI. om. अस्माभिः; M. समाख्याताः for व्याख्याताः.
4. M. ०वाचनं for ०वाचन०.
5. M. om. स्वस्ति वाचयित्वा.
6. अर्थालिङ्गाद् for ०(अ)र्था च । लिङ्गाद्.
7. RI. एतेषां for एषां; M. adds एव after श्रुत्या
8. RI. add ऐन्द्रयास्तद्वत after विनियोगः.

द्वितीयः खण्डः

अथ प्रसङ्गाच्छत्रुकृतोपद्रवे प्राप्ते शत्रुविजयार्थं होमविशेषमाख्यायिक-
पुरःसरं दर्शयितुमुपक्रमते
देवाश्च वा असुराश्चैषु लोकेष्वस्पर्धन्त । ते देवाः
प्रजापतिमुपाधावन् । तेभ्य एतां दैवीं शान्तिं
प्रायच्छत् ॥ १ ॥
एषु लोकेषु पृथिव्यादिलोकविषये देवाश्चासुराश्च परस्परम् अस्पर्धन्त ।
असुरेभ्यः स्पर्धमाना देवाः प्रजापतिमुपाधावन् । ततः प्रजापतिस्तेभ्य
उपसन्नेभ्यो देवेभ्य एतां वक्ष्यमाणां दैवीं देवसंबंधिनीं शान्तिं शत्रुकृतोपद्रव-
निर्हरणसाधनभूतां प्रायच्छदिति ॥ १ ॥
ततः किमित्यत्राह—
ते ततः शान्तीका असुरानभ्यजयंस्ततो देवा
अभवन् । परासुरा भवत्यात्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति ।
य एवं वेद ॥ २ ॥
ततः अनन्तरं ते देवाः शान्तीकाः । प्रहरणार्थे शक्तियष्ट्योरीकक्
(पा. ४.४.५९) इति विहित ईकक्प्रत्ययो बाहुलकाच्छान्तेरपि भवति ।
तेन प्रजापतिदर्शितशान्तिहोमायुधाः सन्तः असुरानभ्यजयन् ।

2. J. अतः सप्रशंसं for अथ प्रसङ्गात् ; T. प्रशंसना for प्रसङ्गात् .
3. M. om. एषु...देवसंबन्धिनीं (L.9.) ; RI. om. परस्परम् .
4. MT. एते अतः for ते ततः; MTSh. शान्तिका for शान्तीका.
5. JMT. अतः for ततः ; J. एव, MT. एते for ते ; RJMT.
   शान्तिकाः for शान्तीकाः.
6. T. ०युधकाः for ०युधाः ; RI. om. असुरानभ्यजयन् ; T.
   ०जयन्त for ०जयन् .

ततो देवाः शत्रुकृतोपद्रवरहिता अभवन् । असुरास्तु पराभूता आसन् ।
किं च, य एवमुक्तप्रकारेण वेद तस्यास्य भ्रातृव्यः शत्रुः आत्मना स्वेनैव
परामवति ॥ २ ॥
यदर्थमाख्यायिका दर्शिता तं होमं सेतिकर्तव्यताकं दर्शयति—
अथ पूर्वाह्ण एव प्रातराहुतिं हुत्वा दर्भाञ्छमीं
वीरणान् दधि सर्पिः सर्षपान् फलवतीमपामार्गं शिरीष-
मित्येतान्याहरेदाहारयेद्वा स्नातः प्रयतः शुचिः शुचि-
वासाः स्थण्डिलमुपलिप्य प्रोक्ष्य लक्षणमुल्लिख्याद्भिरभ्यु-
क्ष्याग्निमुपसमाधाय नित्यतन्त्रेणौदनकृसरयवागूरक्तपायस-
दधिक्षीरघृतपायसघृतमिति घृतोत्तराः पृथक् चरवः सर्वे ।
सर्वेषां वा पायसः ॥ ३ ॥
अथशब्दो वाक्योपक्रमे । पूर्वाह्ण एव प्रातः [आहुतिं] नैत्यका-
ग्निहोत्रहोमं हुत्वा वीरणान् तत्संज्ञकान् तृणविशेषान् । फलवतीं
प्रियङ्गुम् । अन्यत् प्रसिद्धम् । इत्येतानि दर्भादीनि संभारद्रव्याणि स्वयमेव
आहरेद् यजमानः । पुत्रादिना वा आहारयेत् । आहृत्य च तानि स्नातः
प्रयतः वाग्यतः शुचिः सन् शुद्धवासाः नित्यतन्त्रेण नैत्यकेन तन्त्रेण
स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेन । तत्स्थण्डिलम् अद्भिः प्रोक्ष्य । लक्षणं
स्वशाखोक्तविधिमनतिक्रम्य दर्भैः स्थण्डिलम् उलिख्य पुनरद्भिः अभ्युक्ष्य

1. RIT ते for ततो.
2. J. om. तस्य.
3. J. om. प्रातः ; TKM. नित्यकर्म for नैत्यक.
4. JMT. ०होत्रं for ०होत्रहोमं ; J. ०संज्ञान् for संज्ञकान् ; Rl.
   फलवती for फलवतीं.
5. RI. प्रियङ्गुः, J. प्रियङ्गुकां for प्रियङ्गुं ; J. अपामार्गं for अन्यत्.
6. KI. शुक्लवाससा for शुद्धवासाः ; J. om. नैत्यकेन तन्त्रेण.
7. J. om. लक्षणं.
8. RMI. om. अद्भिः; M. प्रोक्ष्य for अभ्युक्ष्य.

२०० षड्विंशब्राह्मणम्
अग्निमुपसमाधाय, इन्द्रायेन्दो मरुत्वते (स'. ४७२) इत्याद्यैरिन्द्रादि-
देवत्यैरष्टभिः पूर्वोक्तैर्मन्त्रैर्वक्ष्यमाणैर्द्रव्यैः इन्द्रादीनुद्दिश्य प्रत्येकमष्टोत्तरशतं
जुहुयादिति शेषः । द्रव्याणां प्रदर्शनम्—ओदनेत्यादि । कृसरं मुद्गादिमिश्रै-
स्तण्डुलैः पक्वमन्नम् । रक्तपायसं रक्तशालितण्डुलैः पक्वं पायसम् । घृतपायसं
घृतमिश्रेण क्षीरेण पक्वं पायसम् । अन्यत् प्रसिद्धम् । एते सर्वे ओदनादयो
द्रव्यविशेषाः पृथक् घृतोत्तराः चरवः । एतेषामलाभे घृतोत्तराश्चरव एव ग्राह्या
इत्यर्थः । अथवा, सर्वेषां तेषामलाभे पायसः परमान्नमेव ग्राह्यमित्यर्थः ॥ ३ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
षष्ठाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
2. M. वीक्ष्यमाणैः RI. वक्ष्यमाण० for वक्ष्यमाणैः.
3. JMT. om. ओदनेत्यादि ; M. कृसर० for कृसरं.
4. RI. रक्तपायतः for रक्तपायसं; M. आरक्तशालि० for रक्तशालि०;
RI. अन्नम् for पायसम् .
5. M. नीरेण for क्षीरेण; J. adds एव after क्षीरेण.
6. RI. add:—ओदनादीनाम् after एतेषाम् ; J. अभावे for अलाभे
MJT. om. एव.

तृतीयः खण्डः
इदानीमैन्द्राद्भुतविशेषे होमविशेषं दर्शयितुं तदङ्गत्वेन कंचिन्नियमं
तावद्दर्शयति—
स प्राचीं दिशमन्वावर्तते ॥ १ ॥
सः वक्ष्यमाणाद्भुतविशेषनिमित्तवान् प्राचीं दिशम् अन्वीक्ष्य आवर्तते
होमकरणार्थं प्रवर्तते । वक्ष्यमाणानामद्भुतविशेषाणां प्राच्या दिशोऽपि
इन्द्रादिसंबन्धित्वाविशेषात् ॥ १ ॥
इदानीं निमित्तविशेषान् दर्शयति—
अथ यदास्य मणिमणिककुम्भस्थालीदरणमायासो
राजकुलविवादो वा यानच्छत्रशय्यासनावसथध्वजपताका-
गृहैकदेशप्रभञ्जनेषु गजवाजिमुख्या वाप्रमीयाः प्रमीयन्त
इत्येवमादीनि तान्येतानि सर्वाणीन्द्रदेवत्यान्यद्भुतानि
प्रायश्चित्तानि भवन्ति ॥ २ ॥
अथ पुनः यदास्य पुरुषस्य संबन्धिनां मणिः हारादिसंबद्धः ।
तदादीनां दरणं भेदनम् । आयासः चित्तपीडा । अथवा राजकुलेन सह
... J. om. विशेषे होम०; TM. ०विशेष० for ०विशेषे; J. नियमान्तरं
for नियमं तावद् .
5. M. वीक्ष्यमाण० वक्ष्यमाण०
6. J. प्रवर्तेत for प्रवर्तते.
8. RJI. om. इदानीं; MT. विशेषणां for विशेषान् .
9. M. ०माणिक्य०, T. ०माणिक्क० for ०मणिक०
10. M. om. ०पताका०
14. RMTI. ०संवन्धः for ०संबद्धः.

विवादो भवेत् । तथा यानम् आन्दोलिका । तदादीनां भञ्जनेषु । तेषु
भग्नेष्वित्यर्थः । अपि वा, गजवाजिप्रभृतयः अप्रमीयाः प्रमापणायोग्याः यदि
प्रमीयन्ते । इत्येवमादीनि हारादिभञ्जनादीनि तान्येतानि सर्वाणि अद्भुतानि
इन्द्रदेवत्यानि प्रायश्चित्तानि प्रायश्चित्तनिमित्तानि भवन्तीत्यर्थः ॥ २ ॥
एवं निमित्तानि दर्शयित्वा इदानीं तद्दोषनिर्वहणसाधनं सेतिकर्तव्यताकं
होमं दर्शयति—
इन्द्रायेन्दो मरुत्वते (सा. ४७२) इति स्थालीपाकं
हुत्वा पञ्चभिराज्याहुतिभिरभिजुहोति । इन्द्राय स्वाहा,
शचीपतये स्वाहा, वज्रपाणये स्वाहा, ईश्वराय स्वाहा, सर्वपाप-
शमनाय स्वाहा इति व्याहृतिभिर्हुत्वाथ साम गायेत् ॥ ३ ॥
स्थालीपाकं स्थालीपाकविधानमनतिक्रम्य चरुं श्रपयित्वा इन्द्रायेन्दो^

चतुर्थः खण्डः
याम्यनिमित्तविशेषे होमविशेषं दर्शयितुं तदर्थमपि किंचिन्निमित्तं
दर्शयति—
स दक्षिणां दिशमन्वावर्तते ॥ १ ॥
सः वक्ष्यमाणाद्भुतविशेषनिमित्तवान् होमाधिकारी दक्षिणां दिशम्
अन्वीक्ष्य आवर्तते । होमार्थं प्रवर्तते । निमित्तविशेषाणां दक्षिणाया दिशोऽपि
याम्यत्वाविशेषात् ॥ १ ॥
इदानीं निमित्तविशेषान् दर्शयति—
अथ यदास्य प्रजायां पशुषु शरीरे वारिष्टानि
प्रादुर्भवन्ति । व्याधयो वा अनेकविधा अतिस्वप्नमस्वप्नमति-
भोजनमभोजनमालस्यं व्रणमजीर्णनिद्रा[जागरा]णीत्येवमा-
दीनि । तान्येतानि सर्वाणि यमदेवत्यान्यद्भुतानि
प्रायश्चित्तानि भवन्ति ॥ २ ॥
अथ पुनः यदास्य पुरुषस्य संबन्धिषु प्रजाया पुत्रादिकया सहितेषु
पशुषु गवादिकेषु स्वशरीरे वारिष्टानि पीडाः प्रादुर्भवन्ति । अथवा अनेकविधा
ज्वरादयो व्याधयः प्रादुर्भवन्ति । तथा अतिस्वप्नं दुःस्वप्नं दृश्येत ।
अस्वप्नम् अनिद्रा । अतिभोजनं भस्मकरोगवशेन बहुतरान्नाभ्यवहारः ।
2. J. om. ०विशेषे ; M. नियमं for निमित्तं.
6. JM. om. प्रवर्तते; RI. दक्षिणा, M. दक्षिण० for दक्षिणाया.
11. RIJ. om. इति.
16. J. दर्शनं for दुःस्वप्नं; M. दर्शनं T. दर्शितं for दृश्येत,

अभोजनम् अरुच्यादिना । आलस्यं वृथालसता । व्रणं शस्त्रादिना
ग्रन्थ्यादिना वा । अजीर्णं क्षुदभावेन भुक्तस्याहारस्याजरणम् । निद्रा
अतिनिद्रा । [जागरं] च । इत्येवमादीनि नेत्रादिदोषाः । तान्येतानि सर्वाणि
यमदेवत्यानि अद्भुतानि प्रायश्चित्तानि प्रायश्चित्तनिमित्तानि भवन्ति ॥ २ ॥
एवं निमित्तविशेषान् दर्शयित्वा इदानीं तद्धेतुदोषनिर्हरणसाधनं होमं
सेतिकर्त्तव्यताकं दर्शयति—
नाके सुपर्णम् (सा. ३२०) इति स्थालीपाकं
हुत्वा पञ्चभिराज्याहुतिभिरभिजुहोति । यमाय स्वाहा, प्रेता-
धिपतये स्वाहा, दण्डपाणये स्वाहा, ईश्वराय स्वाहा, सर्वपाप-
शमनाय स्वाहा, इति व्याहृतिभिर्हुत्वाथ साम गायेत् ॥ ३ ॥
नाके सुपर्णम् (सा. ३२०) इत्यनया स्थालीपाकं हुत्वा पुनर्यमाय
स्वाहेत्यादिभिः पञ्चभिर्मन्त्रैः पञ्चभिराज्याहुतिभिरभिजुहोति जुहुयात् । ततस्तत्र
न्यूनातिरेकप्रायश्चित्तार्थं व्याहृतिभिर्हुत्वा अथ पश्चात् नाके सुपर्णम्
(सा. ३२०) इत्यस्यामृचि साम गायेत् । पूर्ववत् स्वस्तिवाचनं
कुर्यादिति ॥ ३ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
षष्ठाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

1. JMT. om. शस्त्रादिना ग्रन्थ्यादिना वा.
2. RI. निद्रादयः for निद्रा; JMT. om. निद्रा.
3. RI. अतिनिद्रादयः for अतिनिद्रा; TMJ. om. इति.
4. JT. om. प्रायश्चित्तानि.
5. R. adds यः before एवं; T. निवहर्ण० for ०निर्हरण०
6. RI. om. नाके....पुनर्; M. om. नाके...इत्यनया.
7. M. om. पञ्चभिर्मन्त्रैः.
8. RI. add च after व्याहृतिभिः; RMTI. om. अथ.
9. R. adds अर्थः after इति.

पञ्चमः खण्डः
अथ वारुणनिमित्तविशेषे होमविशेषं दर्शयितुं तदर्थं नियमं दर्शयति—
स प्रतीचीं दिशमन्वावर्तते ॥ १ ॥
स वक्ष्यमाणनिमित्तवान् अधिकारी प्रतीचीं पश्चिमां दिशम् अन्वीक्ष्य
आवर्तते होमकरणार्थं प्रवर्तेत । तन्निमित्तविशेषाणां प्रतीच्या दिशश्च
वरुणसंबन्धित्वाद्विशेषात् ॥ १ ॥
इदानीं निमित्तविशेषान् दर्शयति—
अथ यदास्य क्षेत्रगृहसंस्थेषु धान्येष्वीतयः प्रादु-
र्भवन्ति । ईतयो वानेकविधाः— आखु-पतङ्ग-पिपीलिका-
मध्वक-भौमक-शुक-शरभक-सौक्ष्मक इत्येवमादीनि ।
तान्येतानि सर्वाणि वरुणदेवत्यान्यद्भुतानि प्रायश्चित्तानि
भवन्ति ॥ २ ॥
अथ यदास्य पुरुषस्य क्षेत्रगृहसंस्थेषु क्षेत्रस्थेषु गृहस्थितेषु वा
धान्येष्वीतयः वक्ष्यमाणाः प्रादुर्भवन्ति । ईतीरेव प्रदर्शयति । ईतयो वा
अनेकविधा अनेकप्रकाराः खलु । आखुः मूषिकः । पतङ्गः पक्षिविशेषः ।
पिपीलिकाः प्रसिद्धाः । मध्वका मधुमक्षिकाः । भौमकाः भूमौ भवाः
2. RI. वरुण० for वारुण०; J. ०विशेष० for ०विशेषे; M. om.
विशेषे होम०.
4. M. adds अपि होम० after निमित्तवान् .
5. RIT. प्रवर्तते for प्रवर्तेत; JM. om. तन् .
7. T. ०विशेषे होमविशेषं for ०विशेषान् .
13. RMI. om. क्षेत्रगृहसंस्थेषु; J. क्षेत्रस्थितेषु for क्षेत्रस्थेषु; M.
गृहसंस्थेषु for गृहस्थितेषु.
14. JM. ईतीनामेव प्रदर्शनम् for ईतीरेव प्रदर्शयति; J. add ताः
before ईतयो०
16. RI. मक्षिकाः, J. मधुमक्षिकाविशेषाः for मधुमक्षिकाः.

क्षुद्रजन्तवः । शुकाः कीराः । शरभकाः प्रसिद्धाः । सौक्ष्मकाः सूक्ष्मसंबन्धि-
जन्तवः । इत्येवमादीनि अतिवृष्ट्यादीनि । तान्येतानि सर्वाण्यद्भुतानि वरुण-
देवत्यानि प्रायश्चित्तानि प्रायश्चित्तनिमित्तानि भवन्ति ॥ २ ॥
अथ तद्धेतुपापनिर्हरणसाधनं होमं सेतिकर्तव्यताकं दर्शयति—
घृतवती (सा. ३७८) इति स्थालीपाकं हुत्वा
पञ्चभिराज्याहुतिभिरभिजुहोति वरुणाय स्वाहा, अपां पतये
स्वाहा, पाशपाणये स्वाहा, ईश्वराय स्वाहा, सर्वपापशमनाय
स्वाहा इति व्याहृतिभिर्हुत्वाथ साम गायेत् ॥ ३ ॥
३ १२ ३ ३ २ ३ २ ३ २ ३ १ २ ३ १२ ३ १ २
घृतवती भुवनानामभिश्रियोर्वी पृथ्वी मधुदुघे सुपेशसा ।
१ २ ३ १ २२ ३ १ २ ३ १ २ ३ २ ३ १ २
द्यावापृथिवी वरुणस्य धर्मणा विष्कभिते अजरे भूरिरेतसा ॥
(सा. ३७८) इत्येषा ऋक् । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ३ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
षष्ठाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

1. J. कीटाः, M. शाराः, T. कीरकाः for कीराः ; J. संबन्धिनः
   for संबन्धिजन्तवः.
2. R¹. om. अतिवृष्ट्यादीनि; M. अवृष्ट्यादीनि for अतिवृष्ट्यादीनि.

षष्ठः खण्डः
अथ वैश्रवणनैमित्तिकं होमं दर्शयितुं तदर्थमपि किंचिन्नियमं दर्शयति—
स उदीचीं दिशमन्वावर्तते ॥ १ ॥
स वक्ष्यमाणनिमित्तवान् अधिकारी उदीचीं दिशम् अन्वीक्ष्य आवर्तते
प्रवर्तते होमार्थम् । निमित्तविशेषाणाम् उदीच्या दिशश्च वैश्रवणसंबन्धित्वा-
विशेषात् ॥ १ ॥
इदानीं निमित्तविशेषान् दर्शयति—
अथ यदास्य कनकरजतवरवस्त्रवज्रवैडूर्यमुक्तामणि-
वियोगो भवति । आरम्भा वा विपद्यन्ते । अथवा अन्यानि
क्रूराणि मित्राणि वा विरज्यन्ते । अरिष्टानि वा वयांसि
गृहमध्यासन्ते । वाल्मीकभौमानि वा जायन्ते । छत्राकं
वोपजायते । मधूनि वा निलीयन्ते । इत्येवमादीनि ।
तान्येतानि सर्वाणि वैश्रवणदेवत्यान्यद्भूतानि प्रायश्चित्तानि
भवन्ति ॥ २ ॥
अथ पुनरस्य पुरुषस्य यदा कनकादिभ्यो वियोगो भवति ।
अथवा आरम्भा उद्योगा विपद्यन्ते । निष्फला भवन्ति । अथवा, अन्यानि
क्रूराणि पिशाचादिदर्शनादीनि, अपि वा मित्राणि सुहृदो विरज्यन्ते
5. JM. om. प्रवर्तते ; JM. कुबेर० for वैश्रवण० ; RI. संबन्ध०
for संबन्धित्व०
11. अध्यासन्ते See CN.
12. M. ०दृश्यते for ०जायते.
16. M. विपच्यन्ते for विपद्यन्ते.

विद्धिषन्ति । अथवा, अरिष्टानि दुःखसूचकानि । वयांसि काकादीनि
स्वगृहमध्यासते । वाल्मीकभौमानि भूमौ भवानि प्राणिजातानि जायन्ते ।
प्रादुर्भवन्ति । अथवा छात्राकं सिलिम्रह उपदृश्यते । अथवा मधूनि सरघा
वाभिनिलीयन्ते स्वगृहे । एवमादीनि तान्येतानि सर्वाणि अन्यान्यपि
अद्भुतानि वैश्रवणदेवत्यानि कौबेराणि प्रायश्चित्तानि प्रायश्चित्तनिमित्तानि
भवन्ति ॥ २ ॥
अथ तद्धेतुकदोषनिर्हरणसाधनं होमविशेषं सेतिकर्तव्यताकं
दर्शयति—
अभित्यं देवम् (सा. ४६४) इति स्थालीपाकं
हुत्वा पञ्चभिराज्याहुतिभिरभिजुहोति । वैश्रवणाय स्वाहा,
यक्षाधिपतये स्वाहा, हिरण्यपाणये स्वाहा, ईश्वराय स्वाहा,
सर्वपापशमनाय स्वाहा इति व्याहृतिभिर्हुत्वाथ साम
गायेत् ॥ ३ ॥
अ॒भि³ त्यं²उ देवँ॑³ ¹ सवितारमोण्योः² ³ १२ ३क कविक्रतुमर्चामि²र ³ १२ ३ सत्यसवँ¹ २ ३ १२
रत्नधाम॒भि³ २ ३ प्रियं² म॒तिम्³ २ । ऊ॒र्ध्वा³ यस्याम॑तिर्भा²उ ³ २ ३ १ अदिद्युतत्सवीमनि६र ३ १ ५ ३
हिरण्यपाणिरममीत¹ ३ सुक्रतुः³ १२ ३ १ कृपा स्वः² ॥ (सा. ४६४) इत्येषा ऋक् ।
अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ३ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणे
षष्ठाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

2. M. अध्यासन्ने for अध्यासन्ते; JM. add: गृहे after अध्यासन्ते.
3. J. छिलिहिन्दः गृहजं, R. सिलिग्रहः M. सिलिकं for सिलिम्रहः;
   उपदृश्यते See CN.
4. for तान्येतानि सर्वाणि अन्यानि JM. subst: अन्यान्यपि सर्वाणि.
5. for निर्हरण० J. subst: ०निबर्हण० ; J. होमं, M. स्तोमं for होमविशेषं.
6. JM. आज्याहुती: for आज्याहुतिभि:.