षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

पञ्चमोऽध्यायः (१) १६९

अथशब्दो वाक्योपक्रमे । यस्य यजमानस्य उत्पूतम् उत्पवनेन
संस्कृतम् आज्यं स्कन्दति पात्रात् सा वै सैव स्कन्ना नाम स्कन्नरूपा
आहुतिर्भवतीति । ततो वै स्कन्नाहुत्या यजमानः प्रमायुर्भवति मरणशीलो
भवतीत्यर्थः । तस्मिन्निमित्ते वरो देयः गोरूपां दक्षिणां दद्यादित्यर्थः । सैव
दक्षिणा तस्य आज्यस्कन्दस्य प्रायश्चित्तिः । प्रत्यवायपरिहारार्थं कर्मे-
त्याहुर्ब्रह्मवादिनः ॥ ७ ॥
अनुत्पूताज्यस्कन्दने प्रायश्चित्तमाह —
अथ यस्याज्यमनुत्पूतं स्कन्दत्यसौ वा अस्कन्ना
नाम आहुतिः । ततो वै यजमानस्य चित्तं प्रमायुर्भवति ।
चित्रं देयं सैव तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ ८ ॥
अथ पुनः यस्य यजमानस्य संबन्धि आज्यम् अनुत्पूतम् उत्पवन-
रहितं स्कन्दति पात्रात्, असावस्कन्ना नाम अस्कन्नरूपा आहुतिः । ततः
तयैवाहुत्या यजमानस्य चित्तं प्रमायुर्विनाशि भवतीति तन्निमित्तं चित्रं नाना-
विधं द्रव्यं देयम् । सैव तस्य प्रायश्चित्तिरनुत्पूतस्कन्दप्रायश्चित्तिरिति ॥ ८ ॥
अग्निहोत्रे सवनत्रयं संपादयति—
यद्गार्हपत्ये जुहोति तत्प्रातःसवनम् । यद्दक्षिणाग्नौ
जुहोति तन्माध्यंदिनं सवनम् । यदाहवनीये जुहोति
तत्तृतीयसवनम् ॥ ९ ॥

1. J. om. शब्दो...यस्य ; J. om. उत्पवनेन...आज्यं.
2. J. om. पात्रात्, सैव and स्कन्नरूपा.
3. J. om. भवतीति...०हुत्या.
4. MTK. निमित्तं for निमित्ते.
5. J. om. आज्य० ; RI. ०स्कन्दनस्य for ०स्कन्दस्य; J. adds
   इति after ०श्चित्तिः.
6. K. वित्तं for चित्तं.
7. RMIK. add तत् after ०रहितं ; J. पात्रम् for पात्रात्, M.
   असौ वै स्कन्नानां for असावस्कन्ना नम ; T. ०स्कन्नानां for ०स्कन्ना नाम० ;
   J. आज्याहुतिः for आहुतिः.
8. J om. विनाशि, and (इ)ति.
9. JRTK. om. प्रायश्चित्तिर् ; J. ०स्कन्दस्य, RI. ०स्कन्दन० for
   ०स्कन्द०

१७० षड्विंशब्राह्मणम्

गार्हपत्ये अग्नौ जुहोतीति यत्तदेव प्रातःसवनम् । प्राथम्यसाम्यात् ।
एवमन्यदपि ॥ ९ ॥
यन्मार्जयते सोऽस्यावभृथः ॥ १० ॥
अत्रैवोदयनीयादिसंपत्तिं दर्शयति—
यदन्ना ददाति तेन उदयनीयस्योदवसानीयस्य
समाप्त्यै ॥ ११ ॥
अन्ना अन्नानि हवींषि आददाति इति यत् तेन उदयनीयस्य एतदा-
ख्यस्य कर्मणः उदवसानीयस्य च समाप्त्यै कृतं भवतीत्यर्थः ॥ १०-११ ॥
अग्निहोत्र एव मथने अग्नेरनुत्पादे विकल्पेन प्रायश्चित्तं दर्शयति—
अथ यस्याग्निर्मथ्यमानो न जायेतान्यमाहृत्यास्मिन्न-
वकाशे जुहुयात् ब्राह्मणस्य वा हस्तेऽजस्य वा कर्णे
कुशस्तम्बे वाप्सु वा जुहुयात् ॥ १२ ॥
अथ पुनः यस्य यजमानस्य अग्निर्मथ्यमानो यदि न जायेत तर्हि
अन्यमाहृत्य लौकिकमग्नि मानीय अस्मिन्नवकाशे आहवनीयाधारे व्याहृति-
भिर्जुहुयात् । लौकिकाग्नेरप्यभावे ब्राह्मणस्य हस्ते जुहुयात् । एवमन्यदपि
व्याख्येयत् । तथा चाश्वलायनः—अग्निहोत्राय कालेऽग्नावजायमानेऽन्य-
मानीय जुहुयात् । पूर्व्वाभावे उत्तरोत्तरं ब्राह्मणपाण्यजकर्णदर्भस्तम्बाप्सु
(आ. श्रौ. सू. ३.१४.१४-१६) इत्यादि ॥ १२ ॥

1. MTIK. add यद् before अग्नौ ; J. om. (इ)ति.
2. MTIK om. यन्मार्जयते...भृथः.
3. R trans. अत्रवोद०...दर्शयति before यन्मार्जयते.
4. M. हविष्यानि , KT. हविष्यो for हवींषि ; J. अन्नादि हवींषि अन्ना for अन्ना अन्नानि हवींषि ; JMKT. om. इति.
5. M. अन्यस्मिन् for अस्मिन् .
6. J om. यदि.
7. J. ०नीयाग्नौ, K. ०नीयागारे for ०नीयाधारे.

पञ्चमोऽध्यायः (१) १७१
अग्निहोत्रे स्वयंकृतहोमस्तुत्यर्थं गौणकर्तृ[प्रदर्शन]पुरःसरम्
उत्तरोत्तरं मुख्यान् कर्तॄन् दर्शयति—
अन्यैः शतहुतान् होमानेकः शिष्यहुतो वरम् ।
शिष्यैः शतहुतान् होमानेकः पुत्रहुतो वरम् ॥
पुत्रैः शतहुतान् होमानेको ह्यात्महुतो वरम् ॥ १३ ॥
अन्यैः शिष्यादिव्यतिरिक्तैः शतहुतान् शतशो हुतान् कृतान् होमान्
अपेक्ष्य शिष्यहुतः शिष्येण कृतः एको होमः वरम् उत्कृष्टः । एवमन्यदपि
व्याख्येयम् ॥ १३ ॥
अस्त्वेवं किं तत इत्याह—
स्वयं होता स्वयं दोही स्वयमेवोपतिष्ठेताग्नि-
होत्रम् ॥ १४ ॥
यत एवमात्मकृतो होमः प्रशस्तः तस्मात् स्वयं होता देवानामाह्वाता
स्वयमेव दोही अग्निहोत्रार्थं पयसो दोग्धा सन् स्वयमेव यजमानः स्वयमेवाग्नि-
होत्रमुपतिष्ठेत ॥ १४ ॥
तत्र दक्षिणां दर्शयति—
हौम्यशेषं दक्षिणा ॥ १५ ॥
हौम्यशेषं हुतावशिष्टं हविरेव दक्षिणा । नान्यदित्यर्थः ॥ १५ ॥

1. R. ०कृतैकहोम, M. ०कृतो होम०, K. ०कृतेकहोम० T.
   ०कृतकहोम for ०कृतहोम ; M. ०स्तुत्यर्थः for स्तुत्यर्थ.
   3&4. JMK. ०हुताद् होमात् for ०हुतान् होमान् .
2. T. ०हुतैंहोमान् for हुतान् होमान् .
3. RKI. शिष्य० for शिष्येण.
4. J adds. अग्निहोत्रे after दर्शयति.
   16&17. MTK. होम्य० for हौम्य.
   17 R. हुत, MTK. हुत्वाव० for हुताव०.

१७२ षड्विंशब्राह्मणम्
अथोक्तमग्निहोत्रं प्रशंसति—
सर्वैर्ह वा एतस्य यज्ञक्रतुभिरिष्टं भवति । य एवं
विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ १६ ॥
य एवम् उक्तरीत्या विद्वान् जानन् अग्निहोत्रं जुहोति एतस्य
सर्वैर्यज्ञक्रतुभिः एव इष्टं भवति । सर्वे क्रतवः कृता भवन्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणे
पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

1. RTIK. तथो०, J. यथो० for अथो०.
2. M. जानानः for जानन् ; TMK. add इति after जुहोति.
3. M. om. एव ; M. adds इति after भवति ; J. adds
   अपि after सर्वे.

द्वितीयः खण्डः
यदुक्तमग्निहोत्रमात्रेणैव सर्वक्रतुभिरिष्टं भवतीति तदेतदाख्यायिकया
उपपादयति—
प्रजापतिर्वा एतत् सत्रं सहस्रसंवत्सरमसृजत । तेषां
प्र॒जाप॑तिः सहस्रसंवत्सरं गवामयनेऽवारुन्धत् । गवामयनं
द्वादशाहे द्वादशाहमतिरात्रे अतिरात्रं षोडशिनि षोडशिन-
मुक्थ्ये उक्थ्यमग्निष्टोमेऽग्निष्टोममिष्टिपशुबन्धयोरिष्टिपशु-
बन्धावग्निहोत्रे सर्वैर्ह वा एतस्य यज्ञक्रतुभिरिष्टं भवति ।
य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ १ ॥
यतः पुरा प्रजापतिः खल्वेतत् प्रसिद्धं सहस्रसंवत्सरम् । वत्सरशब्दो
दिनपरः । शतायुः पुरुषः (तै. सं ३. २. ६. ३) इति श्रुतेः
सहस्रसंवत्सरं जीव[नस्य] मनुष्यस्य कस्याप्य[सं]भावात् । गन्धर्वादीनां
सहस्रसंवत्सरजीवनेऽपि तेषामनुरूपसंहाराद्यसामर्थ्यान्नाधिकारः । न च
यो मासः स संवत्सरः ( ) इति दर्शनात् संवत्सरशब्दो मासपर इति
शङ्कनीयम् । तत्रापि आधानादूर्ध्वं सहस्रमासजीवनासम्भवात् । नापि संवत्सर-
प्रतिमा वै द्वादशरात्र इति प्रयोगात् द्वादशरात्रपरता संवत्सरशब्दस्येति
शङ्कनीयम् । प्रतिमाविशेषणत्वेनैवात्र संवत्सरशब्दस्य प्रयोगात् । न तु
10. MK. om. वत्सरशब्दो...संवत्सरं (L. 12.)
12. RJMIK. जीवितुं for जीवनस्य; T. after this line is damaged, see CN.
13. M. ०संवत्सरं for ०संवत्सर०; J. अत्युपरूपसंहारासामर्थ्या० for अनुरूप०..., K. ०सामर्थ्येनानधि, MT. ०समर्थनाद[न]धि० for ०सामर्थ्यान्नाधि०.
17. J. चतुर् for न तु.

१७४ षड्विंशब्राह्मणम्
द्वादशरात्रेषु प्रयोगा इति । अतः सहस्रदिवससाध्यं सत्रमसृजतेत्यर्थः ।
सृष्ट्वा च प्रजापतिः तेषामुपसन्नानां देवानांमर्थे सहस्रसंवत्सरं सत्रं गवामयने
एकसंवत्सरसाध्ये सत्रे अवारुन्धत् न्यरौत्सीत् । तच्च गवामयनं द्वादशाहे
संस्थायज्ञे अवारुन्धदित्यनुषङ्गः । एवमन्यदपि व्याख्येयम् । तस्मात्
अग्निहोत्रे सर्वस्याप्यवरोधात् अग्निहोत्रमात्रेण सर्वैर्यज्ञक्रतुभिरिष्टं भवतीति
सिद्धमित्यर्थः ॥ १ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणे
पञ्चमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

1. J. रात्रिषु for रात्रेषु; JMK प्रयोगादिति for प्रयोग इति.
2. RJI. उपसंपन्नानां, M. उत्पन्नानां for उपसन्नानां ; J. ०वत्सरसाध्ये
   सत्रे for ०वत्सरं सत्रं ; M. om· सत्रं; J. ०मयनं for ०मयने.
3. J. om. एक०...सत्रे.
4. J. द्वादशाहसाध्ये for संस्थायज्ञे.

तृतीयः खण्डः
अथेदानीमौदुम्बरी सविशेषा निरूप्यते । तत्र औदुम्बर्या उच्छ्रयणं
विधातुं प्रशंसति—
प्रजापतिर्देवेभ्य औदुम्बरीमुच्छ्रयति । असुषिरमूला-
मग्रन्थि पृथुबुध्नामेकजाम् ॥ १ ॥
पुरा प्रजापतिर्देवेभ्यः स्वीये यागे असुषिरमूलाम् अच्छिद्रमूलाम्
अग्रन्थिं ग्रन्थिरहितां पृथुबुध्नां स्थूलमूलाम् एकजाम् अनेकशाखारहिताम्
औदुम्बरीमुच्छ्रयति । अत एतादृगौदुम्बर्या उच्छ्रयणं प्रशस्तमित्यर्थः ॥ १ ॥
कियत्परिमाणमौदुम्बर्या इत्यत्राह —
यजमानमात्र्यौदुम्बरी भवति ॥ २ ॥
औदुम्बरी यजमानसंमिता भवतीत्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरम्—
यजमानेन संमितौदुम्बरी भवति (तै. सं ६. २. १०. ३) इति ॥ २ ॥
यदि कुब्जादयो यजमानास्तदा कथमित्याशङ्क्याह—
अथ कुब्जवामना यजमाना ह्रस्वाश्चोर्ध्वबाहवः
प्रच्छेदं कुर्युः ॥ ३ ॥
2. M. ०शेषं for ०शेषा.
8. JM. ०दृगौ० for ०दृशौ०.
9. MTK. यत् for कियत् ; MTK. om. अत्र.
13. RI. यथा for यदि; JT. तथा for तदा.
14. M. कुब्जा for कुब्ज०.
15. MTK. कुर्यात् for कुर्युः.

अथ यदि कुब्ज[वामनाः] यजमानाः । कुब्जो नाम कुण्ह्रस्वः ।
वामनो नाम अतिह्रस्वसर्वोङ्गः । ह्रस्वाश्च, ह्रस्वो नाम शास्त्रोक्तप्रमाणापेक्षया,
भवेयुस्तर्हि ऊर्ध्वबाहवः स्युः । तैरूर्ध्वबाहुभिः औदुम्बरीं संमाय तस्याः
प्रच्छेदनं कुर्यात्(र्युः ?) ॥ ३ ॥
प्रश्नपूर्वकमौदुम्बर्या यागविशेषे छदनसंख्याविशेषं दर्शयति—
कतिच्छदनौदुम्बरी भवति ? नवच्छदनाग्निष्टोम-
साद्यस्केषु । एकादश वैश्यस्तोमातिरात्रपौण्डरीकेषु । सप्तदश
वाजपेयाप्तोर्याम्णोः । एकविंशत्यश्वमेधे । अष्टाचत्वारिंश[मि]तं
पुरुषमेधे । अपरि मितं सर्वमेधे ॥ ४ ॥
औदुम्बरी कतिच्छदना भवतीति प्रश्नः । अथोत्तरम् । अग्निष्टोम-
साद्यस्केषु यागेषु । औदुम्बरी नवच्छदना भवतीति । वैश्यस्तोमाद्याख्येषु
त्रिषु औदुम्बर्याः छदनानि एकादश कुर्यात् । एवमन्यदपि व्याख्येयम् ॥ ४ ॥
इदानीमौदुम्बर्या उच्छ्रयणं विधत्ते—
य एवं वेद यदौदुम्बरीमुच्छ्रयत्यपचिति-
मेवाप्नोति ॥ ५ ॥
यः पुमानेवम् ओदुम्बरीधर्म्मान् वेद । विदित्वा च यथोक्तामौदुम्बरीं
यत् यदोच्छ्रयति तदा अपचितिं पूजाम् आप्नोति ॥ ५ ॥

1. RI. कुब्जा, MK. कुब्जो, T. कुब्ज for कुब्जवामनाः See CN.
   M. यजमानः for यजमानाः J. om. कुब्जो...०पेक्षया ; T. कुब्जा for कुब्जो;
   TK. om. कुण०....०पेक्षया.
2. TK. ०बाहुरजस्यु for ०बाहवः स्युः ; TK. संगाय, M. संभाव्य
   for संमाय.
3. JMT. विशेषेण, K. विशेष० for विशेषे.
4. MK. चत्वारिंशं for चत्वारिंश[मि]तं.
5. J. अर्थः for प्रश्नः.
6. RI. om. यागेषु, J. यज्ञेषु for यागेषु.
7. J. अदुम्बर्युच्छू० for औदुम्बर्या उच्छ्र०.
8. RJ. विद्वान् for वेद यद् •
9. RMKI. om. च.

पञ्चमोऽध्यायः (३) १७७
अथ यथोक्तौदुम्बर्युच्छ्रयणस्यापचितिसाधनतामाख्यायिकयोपपादयति—
प्रजापतिरकामयतापचितिं प्राप्नुवानीति । ऊर्गुदुम्बरः ।
ऊर्गन्नम् । अन्नं साम । तस्मात् सामगेभ्योऽपचितिं
करवाणि इति । य एवं वित्त्वौदुम्बरीमुच्छ्रयत्यपचिति-
मेवाप्नोति ॥ ६ ॥
पूर्वं प्रजापतिरपचितिं प्राप्नुवानीति अकामयत । किं च, उदुम्बरः
ऊर्क् । तद्धेतुत्वात् ऊर्क् च अन्नम् । अन्नं च साम । यतः साम अन्नात्मकं
तस्मात् सामगेभ्यः । साम गायन्तीति सामगाः । तेभ्यः अपचितिं पूजां
करवाणीति प्रजापतिः अकामयतेति संबन्धः । अतो यः पुमान् एवं यथोक्त-
लक्षणामौदुम्बरीं वित्त्वा उच्छ्रयति सोऽपचितिमाप्नोत्येवेति ॥ ६ ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणे
पञ्चमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

1. RI. अवयुत्या, TK. अवयवोक्तौ for अथ यथोक्तौ ० ; M. om. अथ.
2. RTK. om. इति , TMK. कृत्वा for वित्त्वा.
3. J. adds अहं after करवाणीति; J. करवाणीति for अकामयतेति.
4. JMTK. कृत्वा for वित्त्वा ; J. adds एव after ०चितिम
   ष० 12

चतुर्थः खण्डः
अथ सविशेषं यूपं निरूपयितुमुपक्रमते—
यूपं करोति सक्षीरं स्थूलं मूले बालाग्रमनुरूपम् ॥ १ ॥
सक्षीरं क्षीरवृक्षप्रकृतिकम् । स्थूलं मूले मूलप्रदेशे । बालाग्रम्
अग्रप्रदेशे सूक्ष्मम् । मध्ये च अनुरूपम् मूलप्रदेशापेक्षया स्थौल्याभावेन
अनुरूपम् एतादृशं यूपं करोति कुर्यादित्यर्थः ॥ १ ॥
अथ यथोक्तं यूपं वज्रत्वेन यज्ञविघ्नकर्तृरक्षोघ्नत्वेन च प्रशंसति—
वज्रो वै यूपो वज्रेणैवास्मै भ्रातृव्यं प्रहरति ॥ २ ॥
यूपो वज्र एव । तथा च तैत्तिरीयकम्—इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत् ।
स त्रेधा व्यभक् । स्फ्यस्तृतीयं रथस्तृतीयं यूपस्तृतीयम् (तै. सं. ५.२.६.
१-२) इति । अतः अस्मै यजमानार्थं वज्रेणैव भ्रातृव्यं यागविघ्नकारिणं
राक्षसं प्रहरति ॥ २ ॥
यूपस्य अष्टाश्रीकरणं विधत्ते—
अष्टाश्रीः करोति ॥ ३ ॥
तस्य यूपस्य अष्टसंख्याका अश्रीः करोति कुर्यात् । दिक्षु चतस्रः
विदिक्षु चतस्र इति ॥ ३ ॥

4. KM. वृक्षं for वृक्षप्रकृतिकम् ; KM. om. स्थूलं ... भ्रातृव्यं
   (L. 8.) JT om. मूलप्रदेशे.
5. JT om. अग्रप्रदेशे ; JT. सूक्ष्माग्रं for सूक्ष्मम् ; RI om. मध्ये च ;
   RI. ०रूपता for ०रूपं ; JT om. मूलप्रदेशा०...एतादृशं.
6. JT. om. अथ...रक्षोध्न ; J. तत्, T. तं for च.
7. RM. व्यभवत् for व्यभक् .
8. J. यज्ञ० for याग०.
9. J adds इति after कुर्यात् .

पञ्चमोऽध्यायः (४) १७९
तद् प्रशंसति —
दश दिशः परिगृह्णाति । उभयतः पाङ्क्ते द्वे यूपे करोति ॥ ४ ॥
तथा सति ऊर्ध्वाधोदिग्भ्यां सह दश दिशः परिगृहीतवान् भवति । ततश्च
यूपे यूपविषये उभयतः द्वयोः पार्श्वयोः द्वे पाङ्क्ते द्वे पञ्चसंख्ये करोति कृतवान्
भवति । पञ्चपदा पङ्क्तिः (स. अ. सू. ५-६) इति संख्याम्नानात् ॥ ४ ॥
विकल्पेन धर्मान्तरं दर्शयति —
पञ्चदशोसप्तदशैकविंशत्यरत्निं वा ॥ ५ ॥
पञ्चदशारत्निं वा सप्तदशारत्निं वा एकविंशत्यरत्निं वा कुर्यात् ॥ ५ ॥
यूपस्य काम्यानि प्रकृतिद्रव्याणि दर्शयति —
पालाशं पुष्टिकामस्य । बैल्वं ब्रह्मवर्चसकामस्य ।
औदुम्बरमन्नाद्यकामस्य । खादिरं बलकामस्य । वैभीतक-
राजवृक्षौ भ्रातृव्यवतः । क्रमुकाश्वत्थपाषाणाः यशस्कामस्य ।
यत्किंच यज्ञियं पशुकामस्य ॥ ६ ॥
पुष्टिकामस्य पालाशप्रकृतिकं यूपं कुर्यात् । एवमन्यदपि योज्यम् ।
यज्ञियं यज्ञाहं यत्किंच वैकङ्कतादिकं वृक्षजातमस्ति तत्प्रकृतिकं यूपं
पशुकामस्य कुर्यात् ॥ ६ ॥
पालाशादिष्वेव वर्जनीयान् प्रतिज्ञापूर्वकं दर्शयति —
तत्र वर्जनीया भवन्ति । गडुलो व्रणिलो व्यावृत्तः
कुष्ठिः कुब्जः शूलो दग्धः शुष्कः सुषिरो घुणजग्ध
इत्यप्रशस्ताः ॥ ७ ॥
2. KT. पङ्केर्, MI. पङ्कौ for पाङ्क्ते.
4. J. trans. सह before दिग्भ्यां ; TK. सः for सह ; RI. तथा,
J. अतश् for ततश्च .
5. T. पङ्केर् for पाङ्क्ते.
6. J. साम्न्यात् for ०म्नात् .
15. R. व्याख्येयम् for योज्यम् .
17. K. om. पशुकामस्य.
18. J. पालाशेषु for पालाशादिषु ; JT. ०पुरःसरं for पूर्वकं.
19. MSh. व्यावृक्तः for व्यावृत्तः

.
Wait, "समाश्च"? Yes, "समाश्च."
12. T. यूपस्याश्री०, T. यूपाणि श्रितः ०, RKI. यूपाश्रित० for यूपाश्रि०;
JT. सप्रतिज्ञं for प्रतिज्ञापूर्वं.
13. RM. ०श्रीदैवतानि, T. ०श्रीदैवत्यानि, for ०श्रिदेवतानि.
14. TMK. ०स्तास्त आ० for ०स्तास्वा०; M. आदित्या रुद्रा मरुतो for
आदित्यरुद्रमरुद् .

Wait, let's verify line numbers:
Page header:
१८० षड्‌विंशब्राह्मणम्

Let's look at line 6 again:
"प्रतिज्ञातेष्वनुपादेयान् दर्शयति—"
Wait, look at line 6:
Can we see the characters clearly?
प्र ति ज्ञा ते ष्त्व नु पा दे या न्
Yes, "प्रतिज्ञातेष्वनुपादेयान्".

Let's check every word of the main text and commentary:
L1:
तत्र तेषु वर्जनीया भवन्ति गडुलो ग्रन्थियुक्तः । व्रणिलः पक्षादि- (or पश्वादि-? Footnote says: "R. ०भ

पञ्चमोऽध्यायः (४) [पृ. १८१]

अथ यूपस्याश्रिदैवतान्युच्यन्त इति शेषः । पूर्वायामश्रावग्निर्दैवता ।
अन्यत्समानम् । या विदिशः सन्ति ता विदिशस्ते प्रसिद्धा आदित्यादयो
यथासंख्यमधितिष्ठन्ति । अपराजिताः । यस्यां दिशि देवा असुरैः पराजिता
नाभवन् सा अपराजिता । अधरा दिगित्यर्थः । सा पितृभ्यः । ऊर्ध्वायां च
दिशि साध्याः तिष्ठन्ति । [सा] तद्देवत्येत्यर्थः ॥ ९ ॥
यथोक्तं यूपं प्रशंसति—
सर्वदेवत्यो वै यूपः । यूपो वै बहुरूपः वज्रीभूत्वा
देवानुपतिष्ठते ॥ १० ॥
अत एव सर्वदेवत्यो यूपः । किं च यूपोऽनेकाश्रित्वाद बहुरूप एव
यद् वज्रीभूत्वा वज्रात्मकत्वं प्रतिपद्य देवानुपतिष्ठते ॥ १० ॥
अथ प्रकारान्तरेण यूपमेव प्रशंसति—
ते देवाः प्रजापतिमुपाधावन् । यूपेन प्रहरन्त्यारोप-
यन्त्यायोधयन्ति च । तद्यूपस्य यूपत्वम् ॥ ११ ॥
प्राप्तयुगास्ते देवाः प्रजापतिमुपाधावन् । उपेत्य च ते लब्धानुज्ञाः
सन्तः यूपेन वज्रात्मकेन राक्षसान् प्रहरन्ति आरोपयन्ति आवृण्वते च ।
तथा आयोधयन्ति तैः सह युद्धं कुर्वन्ति तत् तेन यूपस्य यूपत्वम् ॥ ११ ॥
तत्रैव धर्मान्तरं विधत्ते—
मूलमरत्निं सत्वचं निखनेत् ॥ १२ ॥

पादटिप्पणी (Footnotes):

1. T. यूपस्थानि, KM. यूपस्याश्रीर for यूपस्याश्रि०.
2. RI. तासु for ताः; RI om. विदिशस्ते प्रसिद्धा See CN. ;
   T. दिश० M. तादृश० for विदिश०.
3. M. ०संख्याः तिष्ठन्ति for ०संख्यमधितिष्ठन्ति ; RI. या दिक् for
   यस्यां दिशि ; RJMIK. अपराजिता ; for पराजिताः.
4. J. तद्देवत्येभ्यः for तद्देवत्येत्यर्थः.
5. JM. trans. एव after. ०देवत्यः.
6. MT. तद् for ते.
7. JR. आवृण्वन्त्येव for आवृण्वते च.

षड्विंशब्राह्मणम्

तस्य मूलं सत्वचम् अरत्निं निखनेत् ॥ १२ ॥
पित्रादिसंबन्धेन यूपं पुनः स्तौति—
तस्य यन्नैखान्यं तत्पितॄणाम् । यदूर्ध्वं तन्मनुष्याणाम्
यत्तदधो रशनाया ओषधिवनस्पतीनाम् । यदूर्ध्वं रशनायास्त-
द्विशेषां देवानाम् ॥ १३ ॥
तस्य यूपस्य यन्नैखान्यं निखनसंबन्धि स्थानं तत् पितॄणाम् आश्रयः ।
यदूर्ध्वं स्थानं तन्मनुष्याणाम् । रशनाया यूपे बद्धाया दर्भमय्या रज्ज्वा
अधो यत् स्थानं तत् ओषधिवनस्पतीनाम् । तदधिष्ठातृदेवानामित्यर्थः ।
रशनाया ऊर्ध्वं यत् स्थानं तद्विशेषां देवानाम् । आश्रय इत्यर्थः ॥ १३ ॥
धर्मान्तराणि दर्शयति—
आप्लावयन्त्यलंकुर्वन्त्यहतेन वसनेनाच्छादयन्ति
च ॥ १४ ॥
यूपम् आप्लावयन्ति अभिषिञ्चेयुः । तथा अलंकुर्वन्ति । किं च ।
अहतेन वसनेन वस्त्रेण आच्छादयन्ति आच्छादयेयुः ॥ १४ ॥
यथोक्तमाप्लावनादिकं प्रशंसति—
तद् गन्धर्वाप्सरसाम् ॥ १५ ॥
तदेतदाप्लावनादि गन्धर्वाणामप्सरसां चार्थे कृतं भवति ॥ १५ ॥
तदीयं चषालं तदूर्ध्वप्रदेशं च इन्द्रादिसंबन्धेन प्रशंसति—
इन्द्रस्य चषालम् । यदूर्ध्वं चषालस्याङ्गुलमात्रं कार्यं
तत्साध्यानां देवानाम् ॥ १६ ॥

1. J. अरत्निप्रमाणं for अरत्निं.
2. M1K. प्रस्तौति for स्तौति.
3. J. adds यन्० before निखन.
4. RMIK. om. ओषधिवनस्पतीनां.
5. J. आश्रयम् for आश्रयः.
6. JMK. ०प्लावनं for ०प्लावनादि.

पञ्चमोऽध्यायः (४) १८३
तस्य यच्चषालं तद् इन्द्रस्य संबन्धि । चषालस्योर्ध्वं यद् अङ्गुल-
मात्रं कार्यं तत् साध्याख्यानां देवानां संबन्धि ॥ १६ ॥
सप्रशंसं धर्मान्तरं विधत्ते—
प्राचीं संनमयेतद्वै विष्णोः परमं पदम् ॥ १७ ॥
तं यूपं प्राचीं दिशं प्रति संनमति संनमयेदित्यर्थः । एतद्वै एतदेव ५
प्राचीसंनमनं विष्णोर्देवस्य परमम् उत्कृष्टं पदं स्थानम् ॥ १७ ॥
पुनर्यूपं तदीयशरीरादेर्ऋत्वाद्यात्मकत्वेनोपवर्णनेन प्रशंसति—
तस्यर्तवः शरीरम् । शिरः संवत्सरः । वेदा रूपाणि ।
संवत्सर एव प्रतितिष्ठति । य एवं वेद ॥ १८ ॥
तस्य यूपस्य शरीरं वसन्ताद्यृतवः । शिरः संवत्सरः । वेदाश्च १०
रूपाणि इत्येवं यो वेद स संवत्सर एव प्रतितिष्ठति । दीर्घायुर्भव-
तीत्यर्थः ॥ १८ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
पञ्चमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ १४
2. J. साध्यानां for साध्याख्यानां.
5. MK. प्राचीनं for प्राचीं; RMIK. om. संनमति.
7. TJ. ०त्मकत्वोप० for ०त्मकत्वेनोप०.
10. RIT. रूपाणि वेदाश्चेत्येवं, J. रूपाणि वेदाः for वेदाश्च रूपाणि.
11. J, adds एवं after यः; KTM. om. सः.

पञ्चमः खण्डः
अथ सविशेषां संध्यां प्रश्नपूर्वकमाख्यायिकया निरूपयितुं ब्रह्मवादिनां
प्रश्नं तावदुपस्थापयति—
ब्रह्मवादिनो वदन्ति । कस्माद् ब्राह्मणः सायमासीनः
संध्यामुपास्ते ? कस्मात् प्रातस्तिष्ठन् ? का च संध्या ? कश्च
संध्यायाः कालः ? किं च संध्यायाः संध्यात्वम् ? ॥ १ ॥
अर्थस्त्वतिरोहित एव ॥ १ ॥
उत्तरं वक्तुमुपक्रमते—
देवाश्चासुराश्चास्पर्धन्त । तेऽसुरा आदित्यमभिद्रवन् ।
स आदित्यो बिभेत् । तस्य हृदयं कूर्मरूपेणातिष्ठत् ॥ २ ॥
पुरा देवाश्चासुराश्च परस्परम् अस्पर्धन्त । तत्र ते देवैः सह
स्पर्धमाना असुराः दानवाः आदित्यम् अभिलक्ष्य योद्धुम् अभिद्रवन् ।
तदानीं स आदित्यः तेभ्योऽसुरेभ्यः बिभेत् । अतस्तस्य आदित्यस्य हृदयं
कूर्मरूपेण संकुच्यातिष्ठत् इति ॥ २ ॥
ततः किमित्यत्राह—
स प्रजापतिमुपाधावत् । तस्य प्रजापतिरेतद् भेषज-
मपश्यत् । ऋतं च सत्यं च ब्रह्म चोंकारं च त्रिपदां च
गायत्रीं ब्रह्मणो मुखमपश्यत् ॥ ३ ॥

4. MK. ब्रह्मणः for ब्राह्मणः.
5. J om. परस्परम् .
6. J. अभ्यद्रवन् for अभिद्रवन्.
7. MIK. (अ) सुरेभ्योऽबिभेत् for असुरेभ्यः बिभेत् .
8. RI. संकोच्यादितिष्ठदिति, M. संकुर्यात् अतिष्ठत् तिष्ठति स्म, K.
   संकुर्यात्तिष्ठति for संकुच्यातिष्ठत् .

पञ्चमोऽध्यायः (५) १८५
स भीत आदित्यः प्रजापतिमुपाधावत् । तस्य स्वसमीपं प्राप्तस्य
असुरजयाय प्रजापतिरेतद् वक्ष्यमाणं भेषजं प्रतीकारम् अपश्यत् । ऋतम्
अनृतवर्जनम् । सत्यं यथार्थभाषणम् । ब्रह्म ऋग्वेदादिकम् । ओंकारं प्रणवम् ।
त्रिपदां पादत्रयवतीं गायत्रीं चेति । किं च । यथोक्तस्य भेषजस्य ब्रह्मणो
मुखे प्रधानम् इति अपश्यत् ॥ ३ ॥
अस्त्वेवं किं तत इत्यत्राह —
तस्माद् ब्राह्मणोऽहोरात्रस्य संयोगे संध्यामुपास्ते ।
सज्योतिष्या ज्योतिषो दर्शनात् । सोऽस्याः कालः । सा
संध्या । तत् संध्यायाः संध्यात्वम् । यत्सायमासीनः
संध्यामुपास्ते तया वीरस्थानं जयति । अथ यदपः
प्रयुङ्क्ते ता विप्रुषो वज्रीभवन्ति । ता विप्रुषो वज्री-
भूत्वासुरानपघ्नन्ति । ततो देवा अभवन् । परासुरा
भवन्ति । आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति । य एवं वेद ।
यत् सायं प्रातश्च संध्यामुपास्ते तया वीरस्थानं स्थानं
च संततमविच्छिन्नं भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥
यस्मादेवं तस्मात् । ब्राह्मणः । ब्राह्मणशब्दः क्षत्रियवैश्ययोरप्युप-
लक्षणम् । तयोरपि तत्राधिकारात् तन्मुख्यत्वाच्च । अहोरात्रस्य संयोगे ।
अहोरात्रयोः संधौ । संध्या[म्], संधौ भवा संध्या, ताम्, उपास्ते ।

1. IR. om. तस्य; RI. समीपं प्राप्तस्य for स्वसमीपं प्राप्तस्य ;
   J. after तस्य adds संप्राप्तस्य.
2. J. आदित्यस्य रक्षणाय for असुरजयाय.
3. RKTM. पदत्रय० for पादत्रय०.
4. RMIK om. इति.
5. K. सज्योतिषा० for सज्योतिषि.
6. J om. ब्राह्मणः.
7. TRK om. तन्०; T. ०मुखत्वात् for ०मुख्यत्वात् .
8. J om. संध्या[म्] संधौ; J. भव्या for भवा.

१८६ षड्विंशब्राह्मणम्
सज्योतिषि विनश्यदवस्थापन्नेन पूर्वज्योतिषा सहिते काले आ ज्योतिषो दर्शनात्
आगामिनो ज्योतिषो दर्शनपर्यन्तम् अन्तराले यः कालः स एव अस्याः संध्यायाः।
अस्य संध्योपासनस्य कालः । सा एव संध्या । तद् एव संध्यायाः
संध्यात्वम् । किं च । सायमासीनः उपविष्टः संध्यां यद् उपास्ते तया
संध्यया वीरस्थानं बलवत्स्थानं जयति प्राप्नोति । अथ पुनः संध्याकाले अपः
उदकानि यत् प्रयुङ्क्ते ऊर्ध्वं विक्षिपति तत्र ता अपां विप्रुषो बिन्दवः
वज्रीभवन्ति । वज्रीभूत्वा ता विप्रुषः असुरान् आदित्यं प्रति योद्धुमागतान्
अपाघ्नन्ति । ततो देवा विजयिनोऽभवन् । असुरास्तु पराभवन्ति । पराभूता
अभवन् । किं च, य एवम् उक्तप्रकारेण वेद अस्य वेदितुः भ्रातृव्यः शत्रुः
आत्मना स्वेनैव परा भवति । यथा सायं प्रातश्च संध्यां यदुपास्ते तया
द्विविधया संध्यया तस्य वीरस्थानं भवति । तत्र स्थानं संततं सर्वदा
अविच्छिन्नं भवति । योऽपि एवं वेद तस्यापि यथोक्तं फलं भवतीत्यर्थः ।
तथा च तैत्तिरीयका आमनन्ति—तस्मादुत्तिष्ठन्तं ह वा तानि रक्षांसि
आदित्यं योधयन्ति । यावदस्तमन्वगात् तानि ह वा एतानि रक्षांसि
गायत्रियाऽभिमन्त्रितेनाम्भसा शाम्यन्ति । तदु ह वा एते ब्रह्मवादिनः
पूर्वाभिमुखाः संध्यायां गायत्रियाऽभिमन्त्रिता अप ऊर्ध्वं विक्षिपन्ति । ता
एता आपो वज्रीभूत्वा तानि रक्षांसि मन्देहारुणे द्वीपे प्रक्षिपन्ति
(तै. आ. २. २.) ॥ ४ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
पञ्चमाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

1. RTJ. ०वस्थानापन्नेन for ०वस्थापन्नेन ; J. सहितेन कालेन for
   सहिते काले.
2. R.. ०रालो यः, T. (रा) ह्यः for ०राले यः; MTK om. सः;
   JTK om. एव अस्याः संध्यायाः.
3. RI om. संध्योपासनस्य.
4. RTI. विक्षिपन्ति, M. विक्षिप्ताः for विक्षिपति; J. ऊर्ध्वे for अपां.
5. RI. यत् , J. तथा for यथा.
6. J om. भवति । तत्र स्थानं.
7. R. गायत्र्या, T. गायत्र्य० for गायत्रिया.
8. MTIK. गयत्र्या for गायत्रिया; RMTIK. आप for अप

षष्ठः खण्डः
अथ चन्द्रस्य क्षयवृद्धी निरूपयितुं प्रतिजानीते—
अथैषा चन्द्रमसः क्षयवृद्धिर्भवति । यदा वै चन्द्रमाः
क्षीयते चाप्यायते च तदनुव्याख्यास्यामः ॥ १ ॥
अथ इति वाक्योपक्रमे । एषा वक्ष्यमाणा चन्द्रमसः संबन्धिनी
क्षयवृद्धिः । क्षयश्च वृद्धिश्च । यद्यपि द्विवचनेन भाव्यं, तथापि बाहुलकादेक-
वचनम् । तस्यैव विवरणम् । यदा वै यस्मिन्नेव काले चन्द्रमाः क्षीयते
कलाभिः, यदा कलाभिः आप्यायते च तद् वयम् अनुव्याख्यास्यामः ।
अनुवर्णयाम इति ॥ १ ॥
तत्र प्रथमं तस्य क्षयप्रकारं दर्शयति—
पूर्वपक्षे वै देवा दीक्षन्ते । तेऽपरपक्षे सोमं
भक्षयन्ति । तत्रेमानि त्रीणि पात्राण्युपधीयन्ते । पृथिवी
पात्रमन्तरिक्षं पात्रं द्यौः पात्रमिति । तं देवा दिव्येन
पात्रेण आदित्याः प्रथमं पञ्चकलं पञ्चमीं भक्षयन्ति ।
अन्तरिक्षेण पात्रेण रुद्रा द्वितीयं पञ्चकलं दशमीं
भक्षयन्ति । ते पृथिव्या पात्रेण वसवस्तृतीयं पञ्चकलं
पञ्चदशीं भक्षयन्ति । षोडशी कलावशिष्यते । षोडशकलो
वै चन्द्रमाः । स ओषधीश्च वनस्पतींश्च गाश्च पशूंश्चादित्यं
च ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चानुप्रविशति । तं देवा इन्द्रज्येष्ठाः
सोमपाश्चासोमपाश्च यथा पितरं पितामहं प्रपितामहं वा वृद्धं
6. JT. भवितव्यं for भाव्यं.
7. MTK. चन्द्रः for चन्द्रमाः.

१८८ | षड्विंशब्राह्मणम्

प्रलयमुपगच्छमानं व्याधिगतं मरिष्यतीति वा तां रात्रिं
वसन्ते । तदमावास्याया अमावास्यात्वम् । तस्मादमावा-
स्यायां नाध्येतव्यं भवति ॥ २ ॥
य एवं देवाः पूर्वपक्षे शुक्लपक्षे दीक्षन्ते सोमपानाय दीक्षां कुर्वन्ति
ते दीक्षिता देवा अपरपक्षे कृष्णपक्षे सोमं भक्षयन्ति । कथम्? तत्र
सोमपानविषये इमानि वक्ष्यमाणानि त्रीणि पात्राणि उपधीयन्ते । तेषामेव
प्रदर्शनम् । पृथिवी परिदृश्यमानः पृथिवीलोक एकं पात्रम् । अन्तरिक्षम्
अन्तरिक्षलोक एकं पात्रम् । द्यौः द्युलोक एकं पात्रम् इति । तत्र
आदित्या आदित्याख्या देवा दिव्येन द्युलोकात्मकेन पात्रेण प्रथमं त्रेधा
विभागेनाद्यविभागात्मकं पञ्चकलं, पञ्च कला यस्य तं सोमं, पञ्चमीम् ।
अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । प्रतिपदमारभ्य पञ्चमीपर्यन्तं भक्षयन्ति । प्रतिदिनम्
एकैकां कलां पिबन्तीत्यर्थः । ततस्ते दीक्षिता [रुद्राः] रुद्राख्या देवा
अन्तरिक्षेण अन्तरिक्षलोकात्मकेन पात्रेण द्वितीयं पञ्चकलं सोमं दशमीं
षष्ठीमारभ्य दशमीपर्यन्तं भक्षयन्ति । ततस्ते दीक्षिता वसवो
ऽस्वाख्या देवाः पृथिव्या पात्रेण तृतीयं तृतीयभागात्मकं पञ्चकलं
सोमं पञ्चदशीं पञ्चदशीपर्यन्तं पूर्ववद् भक्षयन्ति । ततश्चन्द्रमसः षोडशी
एका कला अवशिष्यते । यतः चन्द्रमाः षोडशकलः । अनन्तरं सः
अवशिष्टकलः सोम ओषध्यादीन् प्रविशति । तथा च सति इन्द्रज्येष्ठा
इन्द्रप्रमुखाः सोमपाश्च असोमपाश्च सर्वे देवाः तं सोमम् अभिलक्ष्य तादृशसो-
मवतीं रात्रिं वसन्ते । अत्र दृष्टान्तः । यथा पितरम् इत्यादि । वृद्धं जरया
प्रलयं नाशम् उपगच्छमानम् उपगच्छन्तं व्याधिगतं रोगिणं पितरं
7. RI. om. प्रदर्शनम् ; MTK. लोकं प्रदर्शनं for परिदृश्यमानः.
8. RTIK om. अन्तरिक्षलोकः, JRMTIK. अन्तरिक्षलोकं for
अन्तरिक्षलोकः.
9. RMIK om. आदित्या.
10. R. om. पञ्चकलं.
11. JT. ०पदात् for ०पदम.
12. RTMK om. देवा.
13 M om. अन्तरिक्षेण.
16. J om. पञ्चदशीं; M. adds दशमीम रभ्य after पञ्चदशीं.
20. T. adds वसन्ति after वसन्ते; JT. add यथा before वृद्धं.