समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

विना 'तमङ्गप्रत्यङ्गा कल्पना नापि + क्रमम् (?) ।
विभक्तिं² तिलकन्दानां भद्रविस्तारनिर्गमम् ॥ ५ ॥
जलाधार(प्रँदोश्च³ ?) प्रवेशं निर्गमोद्गमम् ।
मानसंख्यां⁴ च शालानां संस्थानोन्मानलक्षणम्⁵ ॥ ६ ॥
परिक्रमं (⁶तमैवासां ?)संज्ञां च त्रिविधामपि ।
षट्प्रैकारत्वमे⁷(र्वासां ? ) सम्भवस्य च कारणः( णम् ) ॥ ७ ॥
मूलशालो(ला )परिच्छित्तिं परिक्रमविनिर्गमम् ।
सश्रयद्वारसोपानमुण्डिकामण्डसम्भवा(न्⁸) ॥ ८ ॥
द्विग्यादि⁹देवताधिष्ण्यौज्जगतीस्तोरणानि च (?) ।
युक्तानि लक्षणैः सर्वैर्यथावत् सम्प्रचक्ष्महे ॥ ९ ॥
चतुरश्रा समा शस्ता मनोज्ञा सर्वतःप्लवा ।
अंशप्रगूढदिग्भागा प्रासादानुगता शुभा ॥ १०¹⁰ ॥
चतुरश्रायता यद्वा वृत्ता वृत्तायंता तथा ।
अष्टाश्रिर्वा विधातव्या सा संशोध्योदितः क्षितिम् ॥ ११ ॥
निरूप्य त्रिदशागारं संस्थानोन्मानलक्षणैः¹¹ ।
तदाकारवतीं¹² पार्श्वे जगतीं तस्य योजयेत् ॥ १२ ॥
कनीयसी मध्यमा च ज्येष्ठा चेति त्रिधैव सा ।
कनीयः प्रभृतिष्वेताः प्रासादेषु नियोजयेत् ॥ १३ ॥
जगत्यो(भरमणीभिः स्फारौकद्वित्रिस्त्रिभिः ?) क्रमात् ।
(नानाशातिशान्ति¹³न्यकनिष्ठाद्या ?) मनोरमाः ॥ १४ ॥
प्रासादस्यानु(नु )रूपेण साङ्गोपाङ्गादिसंख्यया ।
शालास्तासां मताः कर्म प्रोच्यते सामुदायिकम् ॥ १५ ॥
(श्री आ द्वादशकरादूर्ध्वमोर्ध्वा ?) विंशतिहस्ततः ।
शालात्रिभागं तुर्यांशः स्याद्वा द्वात्रिंशैंतः¹⁴ पुनः(?) ॥ १६ ॥
१ द. ग। २ द. क्ति। ३ द. मुद्रित पुस्तके 'प्रदेशांश्च' इति स्यात्। ४ द. ख्या।
५ द. णा। ६ मुद्रित पुस्तके 'तमङ्गानाम्' इति स्यात्। द. तथैतासां संज्ञं च। ७ द. प्रा। ८ द. ता।
९ द. ग्यां ज। १० द. तस्तथा। ११ द. णः। १२ द. ती। १३ द. क्निन्यः क। १४ द विंशता।

आसनाधार्त्तु पञ्चाशच्छाला(?) प्रासादतो भवेत् ।
बहुदेवकुला या तु प्रासादस्यानुसारतः ॥ १७॥
ब्रूमः प्रकाराञ् शालानां यथायोगमिहाधुना ।
कर्णोद्गवा भ्रमोच्छा(त्था) च भद्रजा गर्भसम्भवा ॥ १८॥
मध्यजा पार्श्वजा चेति भेदास्तासां भवन्ति षट् ।
(विस्तारायामतौर्यैभिः कर्णजा पूर्वमारिणा ?) ॥ १९ ॥
भ्रमजा तत्प्रमाणेन ++पादेन³ वेष्टिता ।
भद्रजा कर्णजातीया सार्धायार्म्यै(मा) प्रकीर्तिता ॥ २०॥
गर्भजा मध्यजा चेति कर्णजायस(त)सम्मिते ।
पार्श्वजा भ्रमजायासा(मा) स्थानं तासामथोच्यते ॥ २१ ॥
कर्णेषु कर्णजा ख्याता भ्रमजा च परिभ्रमे ।
भद्रेषु भद्रजा ज्ञेया त्रैयमध्ये च गर्भजा ॥ २२॥
मध्ये व्यवस्थिता या तु पञ्चानां मध्यजा तु⁵ सा ।
(पार्श्वसंस्थानश्चतस्रो यास्तांसां शान्ताः ?) पार्श्वद्वये⁷ स्मृताः ॥२३॥
पार्श्वद्वयं स्युः कर्णानां +⁹⁰ स्ता अपि च पार्श्वजाः(?) ।
प्रासादविस्तृतेरर्धं विधातव्या भ्रमन्तिका ॥ २४ ॥
(पदवृद्धतिबाह्यस्याः कन्दा दिक्षु +++ च ।
सुरसद्मानुसारेण कुर्यादष्टौ विचक्षणः ॥ २५ ॥
(आरभ्य भद्रमाल्या यावत् त्रिंशमत्रिकाम्?) ।
नवाण्डकाया यावत् स्यादेकत्रिंशत्तमे¹¹ क्रमात् ॥ २६॥
शालाकन्दाः स्मृतास्तासां चतुर्वर्गविभाजिताः ।
चतुष्पदा तत्र सास्यों(?) स्याद् द्वादशपदो भ्रमः ॥ २७॥
क्रमेणानेन कर्तव्यं शालाकन्दनिवेशतः (नम्) ।
तदूर्ध्वं तु भ्रमो नास्ति शालागणविभाजने ॥ २८॥

१ द. भू । २ द. स्या । ३ द. नार्द्धेन । ४ द. माः । ५ द. यत्र । ६ द. गर्ज° । ७ द. ति ।
८ द. स्तां । ९ द. त्रय । १० द. यास्तां । ११ द. मी । १२ द. सा ।
वा ६९

५४६ समराङ्गणसूत्रधारे
रु(भ)द्राद् भ्रमोऽयं न पुनः कर्णनिर्गमधारिणाम् ।
रुचकस्येवं कर्तव्यः कर्णदेशात् परिक्रमः ॥ २९ ॥
शालानुसारतो भद्रे विस्तरैः कन्दकाद् बहिः ।
कर्तव्यो निर्गमस्तत्र बुद्धैः पदचतुष्टयम् ॥ ३० ॥
उदकान्तरविस्तारो भागेनार्धेन वा क्वचित् ।
प्रजाङ्गस्य विधातव्यं क्षोभणं५ च पदद्वयम् ॥ ३१ ॥
प्रासादस्य च विस्तारं दत्त्वाग्रे सलिलान्तरम् ।
गण्डौ तत्सूत्रगौ कार्यौ भ्रमाद् द्विपदनिर्गतौ६ ॥ ३२ ॥
प्रासादानां तु विस्तृत्या स्युरेकद्वित्रिनिघ्नया(?) ।
कर्णाद् विनिस्सृतौ गण्डौ ज्येष्ठमध्यकनीयसा(म्) ॥ ३३ ॥
(भवग्रे सुण्डिकाः ?) कार्याः कर्णशालाविनिर्गमः(ताः) ।
मालांसोपानसंयुक्ताः प्रतीहारसमाकुलाः ॥ ३४ ॥
प्रतोली चाग्रतः कार्या सपटो + र्गला दृढा ।
ब्रूमोऽथ जगतीपीठं तत् कुर्यादेकहस्तके ॥ ३५ ॥
प्रासादे विस्तृतेस्तुल्यसमुत्सेधे१० विचक्षणः ।
द्विहस्तके तु पादोनं त्र्यंशहीनं त्रिहस्तकेम् ॥ ३६ ॥
चतुर्हस्ते (तु) कर्तव्ये सार्धहस्तद्वयोच्छ्रितम् ।
चतुरिष्टा१३ त्र्यंया१४ चं + + + द्वादशहस्तकम् (?) ॥ ३७ ॥
कनीयोमध्यमज्येष्ठानुदयान् कल्पयेत् क्रमात् ।
अर्धं वा कर्णशालायाः पादोनं१५ वाथ तत्समम् ॥ ३८ ॥
अनेन (च) प्रकारेण ज्येष्ठमध्यमयोरपि ।
प्रासादयोर्जगत्युच्चा कर्णप्रासादमानतः ॥ ३९ ॥
पीठस्य यः समुत्सेधो१६ + + + तं विभाजयेत् ।
भागेन खुरकं कुर्याद् भागेनैकेन वर्त्मना(?) ॥ ४० ॥
१ द. स्यै । २ द. स्त । ३ द. स्य । ४ द. पा । ५ द. णां । ६ द. मौ । ७ द. तदग्रे
सुंडिगा । ८ द. माः । ९ द. ता । १० द. ध । ११ द. के । १२ द. तिः । १३ द. न्व ।
१४ द. त्र्याव ं । १५ द. नवार्थम् । १६ द. धो ।

जगत्त्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः । ५४७
कुम्भस्य खुरका(कं)भागं द्विभागं कुम्भकं तथा ।
कलशं भागिकोत्सेधं तथैवान्तरपत्रकम् ॥ ४१ ॥
वरण्डीं भागिकीं कुर्यात् तथा पट्टं च भागिकम् ।
जगत्याः खुरकाद् भागं ( १प्रविशोकोद्गकः सुरः ? ) ॥ ४२ ॥
पट्टो२ भागेन सार्धेन प्रतिष्ठां३जगतीखुरान् ।
(खुरकारकुम्भकाकिश्चित्कुम्भका क्षणकस्तथा ?) ॥ ४३ ॥
(कणकादन्तरपत्र४ ?) कपोतालीं ५तथैव च ।
पट्टिकानां प्रवेशांश्च नासिकावर्तनास्तथा ॥ ४४ ॥
निम्नोनतप्रवेशांश्च विदधीत मनोहरान् ।

• थिकाभिर्विचित्राभिः कूटैश्चानेकशेखरैः ॥ ४५ ॥
  सुविभक्ता विधातव्याः शालानां कन्दकामू(स्त)ले ।
  कर्माण्यतिविचित्राणि स्थानस्थानोचितानि तु७ ॥ ४६ ॥
  कुर्यात् पीठेषु शोभार्थं प्रासादानां विचक्षणः ।
  यथा सिंहासनं राज्ञां८ शोभते मणिदीप्तिभिः ॥ ४७ ॥
  तथा प्रासादराजस्य पीठं कर्मभिरुत्तमैः ।
  पट्टस्योर्ध्वं विधातव्यमुत्कृष्टं राजसेनकम् ॥ ४८ ॥
  पुष्पितैः कमलैर्युक्तं शोभितं भारपुत्रकैः ।
  तदर्धं वेदिका देया नानापत्रसमाकुला ॥ ४९ ॥
  (रूपं संघटकोपेता ततश्चासमघट्टकः ।
  स्तम्भिकाभिरनेकाभिर्धारयेत् तं समन्वितः ? ) ॥ ५० ॥
  तस्योपरि विधातव्यं (करण्ड्यासनसमुत्तमम्९ ? ) ।
  अन्तरं कर्णशालानां तलपादार्धपट्टयोः ॥ ५१ ॥
  राजसेनयुतां वेदीं तत् त्रिभागेन कारयेत् ।
  वेदिकार्धं त्रिभागं वा तले स्याद् राजसेनकम् ॥ ५२ ॥
  १ द. प्रविशेत्कौभकः सुरः । २ द. दो । ३ द. विष्टो । ४ द. दान्तर । ५ द. ततोऽपि च ।
  ६ द. नौ । ७ द. ति । ८ द. ज्ञः । ९ द. क्ष्या । १० द. तावेदि ।

२४८ समराङ्गणसूत्रधारे
कूटारं + त्रिभागेन वेदेरूर्ध्वं मनोहरम् ।
करमात्रसमुत्सेधं कर्तव्यं मत्तवारणम् ॥ ५३॥
सुखलीलाशनार्थं तत् सप्रवेशं सनिर्गमम् ।
(गन्द्राग्रे सुकाग्रे ?) च प्रतोल्‍यग्रे तथैव च ।
तोरणं त्रिविधं ज्ञेयं कनीयोमध्यमोत्तमम् ॥ ५४॥
इत्थं जगत्यायतनस्य सम्यक्
प्रासादपीठस्य च सम्प्रदिष्टम् ।
विधानमेतज्जगतीषु (नार्त-
मन्यथाभिदधोः सह लक्षणानाम् ?) ॥ ५५॥
इति श्रीमदाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
जगत्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥
अथ जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ।
वसुधा वसुधारा ( च) वहन्ती च तथापरे (रा) ।
श्रीधरा भद्रिका³ चैव एकभद्रा द्विभद्रिका ॥ १॥
त्रिभद्रिका भद्रमाला वैमानी भ्रमरावली ।
स्वस्तिका हरमाला च कुलशीला महीधरी ॥ २॥
मन्दारमालिकानाङ्गलेखाथोत्सवमालिका ।
⁴नागारामा मारभव्या तथा च मकरध्वजा ॥ ३॥
नन्द्यावर्ता (नं ?) च भूपाला पारिजातकमञ्जरी ।
चूडामणिप्रभा चैव तथा श्रवणमञ्जरी ॥ ४॥
विश्वरूपादिकमला तथा त्रैलोक्यसुन्दरी ।
गन्धर्वबालिका चान्या विद्याधरकुमारिका ॥ ५॥
सुभद्रा च समाख्याता तथान्या सिंहपञ्जरा ।
( ⁶वज्रपङ्कुरवाद्या: ? ) गन्धर्वनगरी तथा ॥ ६॥
१ द. मा । २ द. ध्मः । ३ द. की । ४ द. नागागानामारभ्यर्च्य तथा च मकरध्वज ।
५ द. नां । ६ द. वज्रपङ्कुरवाद्यः गंधर्व° ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । २४९
तथामरावती ज्ञेया रत्नचूंमा च नामतः ।
त्रिदशेन्द्रसभा चैव तथान्या देवयन्त्रिका ॥ ७ ॥
चत्वारिंशद्द्वि( दि )तीयं स्यादेकोना नामसंख्यया ।
(यैमलाम्बरधरा नेत्रा दद्युडाः खण्डिला सिता ?) ॥ ८ ॥
अथातः कथ्यते तासां प्रविभागो यथा यथा ।
जगतीनां क्रमेणैव शालानां च यथोदितः ॥ ९ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे (षडेते स ?)विभाजिते ।
समं वा सार्धयुक्ते वा ⁶गुणेऽथ सुखायतम्( ? ) ॥ १० ॥
मण्डपेनोज्झिते कुर्याज्जगतीमनुसारतः ।
द्वौ भागौ मध्यदेशे स्यात् प्रासादो भागिको भ्रमः ॥ ११ ॥
(कर्णदृशां समुज्य ?) पार्श्वयोरुभयोः पुरः ।
श्रीखण्डिका विधातव्याः प्रासादमं + + मिमाम् (?) ॥ १२ ॥
मत्तवारणसंयुक्ता प्रतोत्यादिविभूषिता ।
प्रथमे( मा ) च समाख्याता जगती वसुधाभिधा ॥ १३ ॥
वसुधा वसुधारा स्यात् समायुक्ताग्रशालया ।
निर्गमः पुरतः कार्यः प्रासादस्य प्रमाणतः ॥ १४ ॥

• विस्तारस्तथा कार्यस्तं चतुर्धा विभाजयेत् ।
  भागिका भ्रमणी कार्या शेषशाला द्विभागिका ॥ १५ ॥
  शुण्डिका चापि पूर्वोक्तमानेनैवायता⁷ भवेत् ।
  वसुधा च पुनः कर्णशालाभ्यां राजसिंहिका ॥ १६ ॥
  प्रासादार्धेन ते कार्ये( र्ये ) कर्णयोरुभयोरपि ।
  स्वमानार्धेन च तयोर्भ्रमणीं परिकल्पयेत् ॥ १७ ॥
  मूलप्रासादविस्तारा कर्तव्या शुण्डिका पुरा ।
  शाला स्याद् वसुधा⁸ राजहंसाः( ? ) पुरो यदा ॥ १८ ॥
  १ द. चूडा । २ द. ममा । ३ द. न्य । ४ द. द्विदि । ५ मु. पाठस्तु 'यमलाम्बुधरा नेत्रा
  दोर्दण्डा खण्डला सिता' इति स्यात् । ६ द. द्विगुणे । ७ द. शुंडिका स विं° । ८ द. तो । ९ द. रा च ।

२९० समराङ्गणसूत्रधारे
श्रीधरी सा तदा तस्याः ( सुरोयचन्द्र ? ) पूर्ववत् ।
यदा तु हंसिकास्थाने शाले¹ स्तोऽपरकर्णयोः ॥ १९ ॥
तद्रूपे तत्प्रमाणे च तदा सा भद्रिका भवेत् ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे षोडशांशविभाजिते ॥ २० ॥
पूर्वोक्तक्रमसम्पन्ने यथाकामं मुखाग्रते ।
मण्डपायामसंयोगाद् यथाभागं विभाजिते ॥ २१ ॥
मध्ये देवालयः कार्यश्चतुर्वर्गपदान्वितः ।
बहिर्द्विपदविस्तारो भ्रमस्तस्य समन्ततः ॥ २२ ॥
कर्णे कर्णे च कर्तव्या द्विपदायामविस्तृता ।
चतुर्दिशं कर्णशाला या (पदि ?)भ्रमणान्विता ॥ २३ ॥
पदद्वितयविस्तारौ त्रिपदायामसंयुँता ।
पदिका च भ्रमर्णा⁴(?) कार्या भद्रशालाश्च सुन्दराः ॥ २४ ॥
वार्यन्तराणि परितः कुर्यान्मध्येपु शालयोः ।
पदमेकं प्रविष्टानि तदर्धं विस्तृतानि च ॥ २५ ॥
शालायाः पृष्ठभद्रे स्यादेकभद्रद्विर्भंद्रिका⁵(?) ।
(कृपोकृताभ्यां त्रिभद्राणि पृष्ठकुक्षिषु ?) ॥ २६ ॥
शालाभिः स्याँ(श्रा)थ⁷ तिसृभिर्जगती भद्रमालिनी ।
एकभद्रादिचतुष्टयम् ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते ॥ २७ ॥
षड्वर्गलक्षणोपेतो मध्ये कार्यः सुरालयः ।
देवालर्य(स्य)परितस्त्रिपदः स्यात् परिभ्रमः ॥ २८ ॥
नतः शालाविभक्तिश्च कर्तव्या प्रोक्तलक्षणा ।
पञ्चभागायता मध्ये(भूचतुविस्तृता ?) पदैः ॥ २९ ॥
भद्रशालाश्च कर्तव्यास्तन्मध्ये भागिकक्रमः ।
भद्रस्य पार्श्वद्वितये द्वित(प)दायामविस्तृतम् ॥ ३० ॥
१ द. ल । २ द. रन्नि । ३ द. विसंयुता । ४ द. णाः । ५ द. भागिका । ६ द. कुयोः
कृताभ्यां शालाभ्यां त्रिभद्रा पृष्ठिकुक्षिषु । ७ द. स्यात्तत्त सू° । ८ द. यं । ९ द. चतुर्भिर्र्वे ।

शालाद्वयं विधातव्यं द्वादशी शत + भ्रमम् (?) ।
भागमेकं प्रवेशस्तु तयोः (कर्ण ?) द्वयोर्भवेत् ॥ ३१ ॥
तिस्रस्तिस्रो भवत्येवं शालादिक्(क्षु)ति(सृ)ष्वपि ।
षडेवोदकमार्गाश्च कार्या भागार्धनिस्स्रुताः ॥ ३२ ॥
भागमेकं प्रविष्टाश्च भवेयुर्दिक्त्रयेऽपि ते ।
कर्णौ च पुरतः कार्यों भागद्वितयसम्मितौ ॥ ३३ ॥
सशुण्डिका(?) विमानोऽयं सुरासुरनरार्चिता(तः) ।
शुण्डिकाग्रे यदेतस्यां शालाप्रासादसंमुखम् ॥ ३४ ॥
संस्तुता किन्नरैः सिद्धैस्तदा स्याद् अमरावलिः ।
वक्त्रशालाविहीना तु पार्श्वशालाद्वयान्विता ॥ ३५ ॥
तद्रूपा तत्प्रमाणा या स्वस्तिकी सा प्रकीर्तिता ।
प्रासादाभिमुखी शाला स्वस्तिक्यामेव चेद् भवेत् ॥ ३६ ॥
तदानीं हंसमालति विख्याता जगती भुवि ।
मुख्य(ख)स्य पार्श्वद्वितये भागं वार्यन्तरं यदा ॥ ३७॥
कृत्वा (प्रासादैर्यदग्रे ?) भद्रमानेन निर्गमम् ।
प्रासादसंमितं सूत्रं शालास्तु गलभूषिताः ॥ ३८ ॥
शुण्डिका तदवस्थे च मुखे स्याच्छालया विना ।
कुलशैला तदा ज्ञेया हंसमालागमांश्रया ॥ ३९ ॥
सदा महेश्वरस्येष्टा स्कन्दस्य तु विशेषतः ।
अस्या एव यदा शाला पुरोभद्रे विधीयते ॥ ४० ॥
तदा महीधरी प्रोक्ता महीधरमनःप्रिया ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे साष्टाविंशतिभाजिते ॥ ४१ ॥
चतुःषष्टिपदं मध्ये कुर्याद् देवालयं बुधः ।
चतुष्पदो भ्रमः कार्यों देवागारस्य सर्वतः ॥ ४२ ॥

१ द. द्वादशांशकृतभ्रमं । २ द. मु । ३ द. मु । ४ द. द्वि । ५ द. मुद्रित पुस्तके 'हरमाले'ति
लक्ष्ये पश्यते; द. इसमालेति । ६ द. °येऽग्रे । ७ द. त । ८ द. °स्थैव । ९ मुद्रित पाठस्तु
'कुलशीले 'ति पूर्वं पठितः। द. कुलशैला । १० द. में । ११ द. री ।

५५२ समराङ्गणसूत्रधारे
भ्रमसूत्रस्य कर्णस्था द्विपदायतविस्तृताः ।
शालाश्चतस्त(तस्रः) कर्तव्या भागिकभ्रमवेष्टिताः ॥ ४३ ॥
नासां पार्श्वेषु सन्त्यज्य भ्रमाद् भागचतुष्टयम् ।
(शालां कं +)प्रकुर्वीत + भागायतविस्तृतम् ॥ ४४ ॥
एकभागिकविस्तारः कर्णः (स्यात्) पार्श्वशालयोः ।
मध्ये भागे जलाध्वा२ स्याद् विहाय त्रिदशं बहिः ॥ ४५ ॥
द्विभागविस्तृतां तां च कुर्याद् भागत्रयायताम् (?) ।
अन्तरेण जलाध्वा३ स्याद् भद्रपार्श्वजला(शा)लयोः ॥ ४६ ॥
स च भागार्धमायामा(त्) प्रविष्टस्तावदेव च ।
कृत्वा तिसृषु दिक्ष्वेवं सुण्डिकाकन्दमध्यतः ॥ ४७ ॥
प्रासादार्धसमायामौ सम्यक् तुण्डौ निवेशयेत् ।
तयोरपि च शाले द्वे भ्रमक्रमविभूषिते ॥ ४८ ॥
कार्ये मन्दारशा(मा)ला स्यादेवं हरमनःप्रिया ।
सुण्डिकायां यदि तस्याः शाला सम्पद्यते तदा ॥ ४९ ॥
अनङ्गलेखा भवति जगती पार्वतीप्रिया ।
यत्रास्मिन्नेव विन्यासे मुखशाले विना कृते ॥ ५० ॥
शुण्डिकागण्ड६ ++ न्यौ शाला सोपानमालिकाः ।
मुखशालान्विता सैव यदा नागोङ्गना तदा ॥ ५१ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे द्वात्रिंशद्भाग(वि?)भाजिते ।
चतुःषष्टिपदं मध्ये कर्तव्यं सुरमन्दिरम् ॥ ५२ ॥
कार्यस्तस्य भ्रमः सम्यक् समन्ताच्च चतुष्पदः ।
भ्रमन्ति(न्ती) द्विपदायामे शाले(तु) भ्रमसंयुतौ(ते) ॥ ५३ ॥
स्वंप्रमाणाद् विधातव्ये मध्यगे भद्रकर्णयोः ।
स्युः षोडशपदः(दाः) कॅन्दास्तेषु शालाश्चतुष्पदाः ॥ ५४ ॥
१ मु. पु. ‘शालाक्रन्दम्’ इति स्यात् । द. शाला कं । २ द. द्वा । ३ द. धा । ४ द. य ।
५ द. दि । ६ द. ण्डमंड । ७ मु. पुस्तके ‘उत्सवमालिके’ति निर्देशो दृश्यते । ८ द. काः । ९ मुद्रित
पुस्तके ‘नागरामे’ति पूर्वत्र पठिता । १० द. सु । ११ द. स्कंधा ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५१३
चतुर्ष्वपि च कर्णेषु प्रविष्टा भ्रमजाः पदम् ।
कर्तव्यं द्विपदायामं भद्रशालायुगं तथा ॥ ५५ ॥
विस्तारात् प्र + पादोनमन्योन्याभिमुखं भवेत् ।
आयता(द् ) द्व्यंशविस्तारा पदेनैकेन वेष्टिता ॥ ५६ ॥
भद्रशाला विधातव्या सार्धत्रिपदनिर्गमा ।
सौम्यानिलीवारुणीषु नैरृतीया(म्ययो )रपि ॥ ५७ ॥
शालास्तिस्रः प्रतिदिश( मशालाग्रेय्यायैदिना सुरविद्विषः ? ) ।
अस्या एव मुखे शाला यदि तन्मकरध्वजा ॥ ५८ ॥
अमराणां कृतानन्दा कृत्वैनां मोक्षमाप्नुयात् ।
मुखशास्त्रां परित्यज्य यद्यैकायकर्णयोः ॥ ५९ ॥
शाला प्रदीयते सा स्यान्नन्द्यावर्त( यत्यहर्पतेः ? ) ।
विकर्णकन्धोराग्रे(?) यदास्यान पृष्ठवंशगा ॥ ६० ॥
द्विभागायामविस्तारा शाला भवति शोभना ।
चतुर्ष्वसंस्थिता(?) शाला शालायाः संमुखी भवेत् ॥ ६१ ॥
ताम्रमूला तदा ज्ञेयाः ब्रह्मविष्णुहरि (र) प्रिया ।
यदास्यान पृष्ठवंशस्था ( हस्तायाम्योत्तरात्तथा ॥ ६२ ॥
शाले क्रियेते ? ) तदा ज्ञेया पारिजातकमञ्जरी ।
( वारुणीचतुष्टःस्थिता ? ) शालायाः सम्मुखी भवेत् ॥ ६३ ॥
(ताम्रयाम्यासौम्यास ? ) शालाः स्युर्यदि वंशगाः ।
प्रिया स्यात् सर्वदेवानां तदा चूडा(मणिः प्रभोः ? ) ॥ ६४ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुरश्रः समन्ततः ।
दशांशः (स्यादुभायान्ता ? ) मध्ये प्रासादनायकः ॥ ६५ ॥
१ द. च । २ द. माः । ३ द. मे । ४ द. इतः पूर्वं '......द्वयं द्वयं ॥ निर्दिष्टा मा बंधैषा
विंशत्यंशक्रमंडिकौ । कर्तव्या ब्राह्मणः शंभोर्यदि' इत्ययं अधिकः पाठः । ५ द. जाः । ६ द. लं । ७ मु. पु.
'ती त्वहर्पतेः' इति स्यात् । ८ द. र्णः । ९ द. धा । १० द. ष्का । ११ द. स । १२ मु. 'भूपाले'ति
लक्ष्यनिर्देशे पश्यते । द. ताम्रचू° । १३ द. याः । १४ द. पदस्या । १५ द. म्योन्तरे तथा । १६ द. य ।
१७ द. लाभा । १८ मु. 'मणि प्रभा' इति पाठ्यं भाति । द. णिं । १९ मु. इह क्षेत्रविभाजकांशदर्शनान
किञ्चित्त्रमिव प्रतिभाति ।
वा. ७०

५९४ समराङ्गणसूत्रधारे
+++ ¹पुरतश्चैवं पार्श्वयोरुभयोरपि ।
भ्रमोऽस्तस्या विधातव्योः +++ पञ्चभिः पदैः ॥ ६६ ॥
कर्णकन्दाश्च कर्तव्या भ्रमसूत्राद् बहिः स्थिताः ।
द्विभागायामविस्ताराश्चतुःशालोपशोभिताः ॥ ६७ ॥
⁴अमुनैव क्रमेण स्युर्भद्रकन्दाः पदाधिकाः ।
मूलप्रासादमालायां मालात्रितयधारिणाम्( ? ) ॥ ६८ ॥
कर्णे कर्णे तु याः शालास्ता द्वयंशायामविस्तृताः ।
द्विभागिकजलाधारा( स्तथा ) भागपरिश्रमाः ॥ ६९ ॥
पदप्र( वि )ष्टाम्बुपदा भ्रमपद्धतिसंयुताः ।
तुल्याश्चतुर्षु कर्णेषु तुल्या भद्रत्रयेऽपि च ॥ ७० ॥
भागद्वितयविस्तीर्णा भागत्रितयमायताः ।
( सृग ? ) भ्रमाश्च कर्तव्या भ्रमशालादिशान्तयोः ॥ ७१ ॥
शेषं च पूर्ववत् कार्यं शुण्डिकागण्डमण्डनम् ।
स्यात् कर्णमञ्जरीत्येषा त्रिलोक्यानन्ददायिनी ॥ ७२ ॥
कर्णमञ्जरिकाभद्रे विभक्ते दशाभिः पदैः ।
द्विभागायामविस्तारं तुर्यां शालां निवेशयेत् ॥ ७३ ॥
उद ( र्क ) क्षणपूर्वाणि मुखान्यासां प्रकल्पयेत् ।
परिक्रमस्त्रि( स्तु ) सर्वासाम् भागैकः सर्वतो भवेत् ॥ ७४ ॥
द्वौ भागौ भद्रकर्णाभ्यां संक्षेपो( भ्योभयपार्श्वयो¹⁰? ) ।
भागिकोभयविस्तारा भद्रेऽन्या कर्णिका भवेत् ॥ ७५ ॥
पदैः षोडशभिर्युक्त( क्ता ) विचित्रभ्रमविभ्रमं( मा ) ।
¹²भद्रास्या( च ) चतुष्की स्यात् पुरतः संवृतान्तरैः( रा ) ) ॥ ७६ ॥
श्रीमण्डपं प्रकुर्वीत प्रभूतस्तम्भमण्डितम् ।
( दितामेतानेन परिक्षिप्तं छाद्यकाले हसंयुतै¹⁴? ) ॥ ७७ ॥
१ द. पुरतः पृष्टत । २ द. म । ३ द. व्यः । ४ द. अमुनैव......विस्तृताः इति यावत् पाठः
नास्ति । ५ द. त्रि । ६ द. यनं । ७ द. चैर्द । ८ द. ग्द । ९ द. भ्यो । १० द. योः । ११ द.
मुक्तं । १२ द. भद्राशा चतुष्क स्यात्पुरतः । १३ द. रं । १४ द. क्तं ।

(एश्वास्याद् विश्वरूपे च कस्यायास्तुपुरस्करा ?)
चतुष्पिका(भि)स्तिसृभिर्भवेत् त्रैलोक्यसुन्दरी ॥ ७८ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते द्वादशभिः पदैः ।
त्रिभागायामविस्तारा मध्ये शाला चतुर्मुखी ॥ ७९ ॥
सर्वतः सार्धभागाश्च(च) कर्तव्या पदपद्धतिः ।
तस्याः प्रागुदक्१ ++++शालाचतुष्टयम् ॥ ८० ॥
द्विभागायामविस्तारं विधातव्यं सुशोभनम् ।
भागिकालिन्दकेनैतत् स्यात् प्राकूसे + न वेष्टितम् ॥ ८१ ॥
कक्ष्यास्ताभिर्द्विभागाभिः कर्णिकाभिरलङ्कृतम् ।
एवै(त)त् कर्णमञ्जर्याः कर्णे ++विधीयते(?) ॥ ८२ ॥
जगती स्याच्छ्वस्येष्टा३ तदा गन्धर्वमा(वा)लिका ।
इयवे(मे)वापरे भागे चतुर्थ्यां शालयान्वितां(ता) ॥ ८३ ॥
विज्ञेया जगती नाम्ना विद्याधरकुमारिका ।
अपरस्यां चतुर्थी(र्थीं) तु हित्वा शालां (विनीयते?) ॥ ८४ ॥
ते द्वे + (कुचो?) कुर्वीत सुभद्रां त्रिदशप्रियाम् ।
(चतसृषु भद्रेषु प्रत्येकं पञ्च कर्णिगा६ ॥ ८५॥
शालाः स्युर्यदिश्चन्द्राष्टा ?) तदा स्यात् सिंहपञ्जरा७ ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते ॥ ८६ ॥
त्रिभागायामविस्तीर्णं मध्ये देवकुलं भवेत् ।
भागेनैकेन कर्तव्यो भ्रमो दिक्षु तिसृष्वथ ॥ ८७ ॥
प्रासादायामविस्तीर्णे तस्याग्रे मुखमण्डपः ।
भद्रस्य पार्श्वद्वितये बाह्यतो भद्रविस्तृतं(म्) ॥ ८८ ॥
शालायुग्मं विधातव्यं त्रिपदायामविस्तृतिः९ ।
भागिकभद्रमा(भ्रम)णोपेतं (यदिकाच्च पयास्वित ?) ॥ ८९ ॥

१ द. क्षु । २ द. गि । ३ द. ष्टां । ४ द. सा । ५ द. च । ६ द. र्ण । ७ द. राः ।
८ द. ते । ९ द. तिः ।

५५६ समराङ्गणसूत्रधारे
द्विभागायामविस्तारे भागिकभ्रमणान्विते ।
शाले¹ द्वे पुरतः कार्ये² ³साम्मुख्याच्च परस्परम् ॥ ९० ॥
(पञ्चस्वंलं ?) भवेदेवं पृष्ठभद्रं यदा शुभम् ।
याम्योत्तरे चतुःशाले (भद्रद्वयपञ्चकञ्चरा ?) ॥ ९१ ॥
पृष्ठभद्रं यदैतस्या +++न्मध्यशालया ।
(कक्षाभद्रे तथा स्यार्युते ?) गन्धर्वनगरी तदा ॥ ९२ ॥
पश्चै त्रीण्येव भद्राणि पञ्चशालान्वितानि च ।
(शिशुतत् ?) षट्त्रिंशत्तमा ज्ञेया सा जगत्यमरावती ॥ ९३ ॥
शुण्डिकाग्रे यदैतस्याः शाला सम्पद्यते क्वचित् ।
तदा स्याद् ⁶दन्तचूडेति जगती जगतः प्रिया ॥ ९४ ॥
(इयनि⁷ ?) शुण्डिकाशाला गण्डशालाद्वयान्विताः⁸ ।
त्रिदशेन्द्रसभा ज्ञेया ससुण्डी देवयैन्त्रिकौ ॥ ९५ ॥
(इति चतुरस्त्राणां कीर्त्य॑तेषायतः कासानंकामा ?) ।
सप्तभागायते क्षेत्रे भागपञ्चकविस्तृते ॥ ९६ ॥
द्विभागायतविस्तारे स्तः शाले वामदक्षिणे ।
चतुष्किर्कैकभागेन तयोरेवाग्रतो भवेत् ॥ ९७ ॥
भ्रमश्च भागिको मध्ये समन्ताच्च विधीयते ।
प्रतोत्या भूषिता खण्डशुण्डिकाभिरलङ्कृता ॥ ९८ ॥
मत्तवारणशोभाढ्या (यैमालेखा ?) प्रकीर्तिता ।
यदा स्यात् पृष्ठतः कन्दो भागत्रितयविस्तृतः ॥ ९९ ॥
भागत्रितयनिष्क्रामश्चतुर्धा भाजितः पुनः ।
द्विभागायामविस्तारा शाला भागद्वयं भ्रमः ॥ १०० ॥
१ द. ला । २ द. र्यो । ३ द. संमुख्यौ च । ४ द. युगते ? । ५ द. द । ६ मु० 'रत्नचूमा'
इति पूर्वं पठितम् । ७ द. निः । ८ द. ताः । ९ द. ग । १० द. काः । ११ द. इतः पूर्वं ' चतुरस्त्राः
चत्वारि संदियं सम्यगेकोना परिकीर्तिताः । शालीनां ।' इत्ययं अधिकः पाठः । १२ द. र्त्यं । १३ द. न्
कामान् । १४ मु. पुस्तके 'यमलेया' इति स्यान् ; द. यमलैवो ।

जगतोलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५५७
तदा पयोधरा नेत्रा शालाभ्यामग्रपृष्ठयोः ।
(नेत्रार्थाश्चेतरशालास्यातां तु काया¹ ॥ १०१ ॥
पौरस्त्ययोरुभयोः सान्मू²त्कन्दो भागनिर्गतः³ ? ) ।
भागमन्तः प्रविष्टश्च विभाज्यः सोऽपि पूर्ववत् ॥ १०२ ॥
(शाल्योः स्यांतमोमानभ्रमयोरपि पूर्ववत् ।
पार्श्वयोर्भ्रमणं ⁴भागौ द्वे⁵ च चेन्मूलशालायाः ॥ १०३ ॥
शेषं तु पूर्ववत् सर्वदोर्दण्डा प्रासादाः प्रकीर्तिताः ? ) ।
दोर्दण्डयो(ण्डाया)स्तु पार्श्वेऽपि शालासुश्लिष्टकर्णयोः ॥ १०४ ॥
राक्षस्यानिलयोः शाले कुर्यादाखण्डला भवेत् ।
अखण्डोलायास्तु यदा पश्चाच्छाला विधीयते ॥ १०५ ॥
(पयो यं सरयोनि इव वैच्छिदेति ? ) जगती भवेत् ।
(शिवायं वारुणी यद्वा¹¹ शालात्रयविभूषिता ॥ १०६ ॥
शुण्डिकारा¹²लैय मचेन्माहेन्द्री चंपका तदा ।
¹³कौकैणेषु यमेलायासाद्यदा शालाचतुष्टयं¹⁴ ॥ १०७॥
भद्रत्रयो¹⁵ऽपि तिस्रस्ताः पूर्वभद्रममालकम् ।
ये कर्णं¹⁶ व + कन्दाः स्युः सार्द्ध्यंशविनिर्गतैः¹⁷ ? ) ॥ १०८ ॥
चतुर्भिरिस्तेषु भक्तेषु शाला भागद्वयं भवेत् ।
भागं भागं भ्रमण्यः स्युः कर्णशाला इमा बहिः ॥ १०९ ॥
(त्रिनिष्क्रान्ता सुविस्तीर्णा भद्रकन्दास्थिते बहिः ।
चतुर्भि॑¹⁸ष्येषुतैः शाला स्यु॑¹⁹रार्थो भ्रमस्तथा ॥ ११० ॥
पदार्धसंमितः कुष्ठौ जलमार्गो विधीयते ।
पृष्ठसाधोसिकास्तस्या द्वै²⁰ कुलामोदिकाष्टमं²¹ ॥ १११ ॥
१ द. यश्चेतरः शालास्या । २ द. कयोः । ३ द. स्त । ४ द. मः । ५ द. भा । ६ द. द्वौ ।
७ द. श्चिन् । ८ द. पृ । ९ द. ण्ड । १० द. त । ११ द. द्धच्छा । १२ द. ˚लेयेमं । १३ द. कोणेषु
यमलायाः सायदाशा˚ । १४ द. ये । १५ द. ये च । १६ द. र्णे । १७ द. ताः । १८ द. तै˚ ।
१९ द. स्युर्द्देनद्वैश्च˚ । २० द. द्वे । २१ द. मी ।

५५८ समराङ्गणसूत्रधारे
भागार्धयलमाला +++ द्वितयशालिना ।
पृष्ठभद्रेण जगतीतिलकाले³ केचिस्तुता ? ) ॥ ११२ ॥
एतस्यां² शुण्डिकायां स्याच्छाला चेन्मुखभूषणम् ।
असौ + पल्लवा नाव( म ) जगती जायते तदा ॥ ११३ ॥
तिलका गण्डकण्डेषु( ? ) शाला( ले ) द्वे भ( व )तो यदा ।
( तेदा सिद्धार्थसंमुखां³ ? ) तदा विद्याधरी भवेत् ॥ ११४ ॥
त्रिविस्तृतं द्विनिष्क्रान्तं पृष्ठशालातलं यदि ।
विद्याधर्याः पृष्ठभद्रे तदा यक्षं विनिर्दिशेत् ॥ ११५ ॥
षड्भागविस्तृते क्षेत्रे दशभागकृतायते ।
द्विभागायामविस्तारं कुर्याच्छालाँत्रयं बुधः५ ॥ ११६ ॥
तदग्रे तत्समं⁶ कुर्यान्मण्ड( पा अधिवाधिकात् ? ) ।
यथाकामं प्रकुर्वीत कर्मशोभाविवभूतये ॥ ११७ ॥
⁸++ भागं भ्रमं कुर्यात् तासां पार्श्वचतुष्टये ।
( विशेषकरणांयंच शालानां मध्यमैरपि ? ) ॥ ११८ ॥
मत्तवारणसंयुक्ताः सुण्डिकागण्डमण्डिताः ।
इयं त्रिकूटा जगती ख्याता॑ ( तृपुष्पूर्या ? ) ॥ ११९ ॥
त्रिकूटा पूर्ववंशस्था त्रिभागायामविस्तृता॑ ।
( विदध्यात् सवमां शालां प्राग्वत् स्याच्चित्रकूटिका ? ) ॥ १२० ॥
यथा पृष्ठे तथाग्रेऽपि यदि शाला विधीयते ।
तदा सैरनिकूटेति विज्ञेया जगती बुधैः ॥ १२१ ॥
( युक्ता प्राणौस्य लभ्यामग्रशालाविवर्जिता ) ।
उपमेवाजॊत्तमा ? ) सा जगती विश्रुता भुवि ॥ १२२ ॥
नैरृतानलवाय्वीशकर्णप्रासादकैर्युता ।
( त्रिकूटैर्भवेन्नन्दै विभक्तषडला यथा ॥ १२३ ॥
१ द. लोकविश्रुता । २ द. स्याः । ३ द. खा । ४ द. ल । ५ द. घेः । ६ द. मा । ७ द. भां ।
८ द. भागं । ९ द. क । १० द. ताः । ११ द. तं । १२ द. सारं । १३ द. ण ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५५९
चित्रकूट क्रमायत्नां¹ द्विभजनं पूर्विविकूटवद् विचक्षणः ।
त्रिकूटायामतो रूपे सिद्धिद्वेयायामविस्तृतम् ? ) ॥ १२४ ॥
कर्णे कर्णे कृतं कन्दं चतुर्धा प्रविभाजयेत् ।
भागद्वयेन शाला स्याद् भागेन भ्रमणं तथा ॥ १२५ ॥
(मूलतार्थविस्तारं भवेत्तच्चेह³ मानतः ।
याम्योत्तरे चतुर्भागविस्तार⁴ मागं निर्गताम् ॥ १२६ ॥
+++++++ भद्रं भागिकैद्वयान्वितम् ? ) ।
⁶शेषं तु भ्रमणं तत्र मध्यपार्श्वेषु कारयेत् ॥ १२७ ॥
एवमग्रेऽपि शाले द्वे द्वारस्योभयपार्श्वयोः ।
कर्तव्ये भागनिष्क्रान्ते भागिकायामविस्तृती ॥ १२८ ॥
पृष्ठभद्रं च कर्तव्यं सार्धांशद्वयविस्तृतम् ।
द्विभागनिर्गमं ⁷युक्तं शालया सार्धभागया ॥ १२९ ॥
याम्योत्तरेण चास्यैव कार्यं शालाद्वयं ततः ।
( प्रमाणे पसन्नकार्ये भागे प्रवेशनम् ? ) ॥ १३० ॥
शेषो भ्रमः स्याच्छालानां सप्तानां मध्यगस्ततः ।
स्याच्छैवी (श्रयणी ?) त्वेषा सर्वामरगणप्रिया ॥ १३१ ॥
अस्या एव मुखे शाला यदा सञ्जायते तदा ।
त्रिविक्रमेति⁸ विख्याता जगती जायते शुभा ॥ १३२ ॥
यदा⁹ सार्धविनिष्क्रान्ते सार्धांशद्वयविस्तृते ।
पार्श्वभद्रद्वये शाले भवेतां भागविस्तृते ॥ १३३ ॥
++++++ सार्धभागिकं(क)भ्रमणान्विते ।
( ¹⁰लिप्यते चापि मा शाला ? ) क्रमायाता तदा भवेत् ॥ १३४ ॥
शालायाः शुण्डिकाग्रे तु त्रिपथा सैव जायते ।
( ¹¹चतुर्यातो प्रोक्ता ? ) कथ्यन्ते वृत्तजातयः ॥ १३५ ॥
१ द. र्नर्या । २ द. द्वेध्या । ३ द. भवेत्तच्चेह । ४ द. रं । ५ द. कं । ६ द. शीर्यं । ७ द. व्य ।
८ द. ण । ९ द. यदा सार्धा सति क्रांते । १० द. लु । ११ मु. ‘चतुरश्रोयताः प्रोक्ताः’ इति स्यात् ;
द. र्य ।

५६० समराङ्गणसूत्रधारं
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते ।
मध्ये देवगृहं वृत्तं 'सार्धांशायामविस्तृति ॥ १३६ ॥
भ्रमयेज्जगतीवृत्तं (समगां ?) भागिकं ततः ।
पूर्वोक्तविधिना कार्यं पार्श्वतो मत्तवारणम् ॥ १३७ ॥
गोपुरद्वारशोभाढ्या जगती वलया भवेत् ।
वलयापृष्ठतः कन्दं मूलशालासमायनैम् ॥ १३८ ॥
पूर्वोक्तविधिना भक्तां शालां कुर्यात् तदर्धतः ।
कलशेयं समाख्याता जगती कलशाकृतिः ॥ १३९ ॥
कर्णस्थं द्विपदायामं कर्णशालाचतुष्टयम् ।
चतुरश्रं भवेद् यत्र (शाताम्र्यै + ?) विधीयते ॥ १४० ॥
सप्तभागायते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः ।
भागांस्त्रीन् वर्जयेदग्रे चतुरः(पृष्ठ्यन्तरश्रितान् ?) ॥ १४१ ॥
सार्धांस्त्रीन् पार्श्वयोर्भागांस्त्यक्त्वा (गर्भततोकयेत् ?) ।
द्विभागायामविस्तारं वृत्तं स्याद् देवमन्दिरम् ॥ १४२ ॥
भागमेकं भ्रमस्तस्य विधातव्यः समन्ततः ।
भ्रमणयाः पृष्ठतः कन्दो भागायामविभूषितः ॥ १४३ ॥
तस्यार्धेन भवेच्छाला तदर्धेन परिक्रमः ।
गर्भाद् भागद्वयस्यान्त ईशानानलयोर्दिशोः ॥ १४४ ॥
द्विभागौ भवतः कन्दावर्धभागप्रवेशितौ ।
पृष्ठशालोर्ध्वगे तिर्यक्सूत्रे(ण ?) दत्ते भ्रमान्तिके ॥ १४५ ॥
कर्णिकाद्वितयं कार्यं राक्षसानिलयोर्दिशोः' ।
(व्यय ?)शालां च कुर्वीत पृष्ठशालासमां ततः ॥ १४६ ॥
प्राक् (च ?) पश्चात् कन्दगर्भस्था(स्थ)सूत्रद्वितैययोगतः ।
कुर्वीत कर्णिका(कां) तीक्ष्णा(क्ष्णां)पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ १४७॥
१ द. स्यार्द्धिशायामनिष्टृतिः । २ द. व्य । ३ द. र्ति । ४ मु. 'सा कर्णेत्य' इति स्यात् ।
५ द. ˚यद्दर्गे । ६ मु. पुस्तके 'पृष्ठतश्च तान्' इति स्यात् । ७ द. ˚त्स्व । ८ मु. पुस्तके 'गर्भं ततोऽ-
ङ्कयेत्' इति स्यात् । ९. ˚त्त˚ । ९ द. रा । १० द. शः । ११ द. त्रि ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५६१
( शेषा भ ? ) पूर्ववत् सर्वा शुण्डिकादिक्रिया भवेत् ।
( यदागभी१ ? ) करवीरेयमीशादित्रिदशप्रिया ॥ १५८ ॥
एतस्या एव पृष्ठस्था२ यदा सन्त्यष( ष्ट ) कर्णिको३( काः )।
वामशाले विधीयेते नलिनीति तदा भवेत् ॥ १५९ ॥
( दत्तंशस्य सालि४ख्यात् तद्यौ दृशभिः पदैः ? ) ।
सूत्राणि पातयेत् तस्य ततो दिक्षु विदिक्षु च ॥ १६० ॥
प्रासादभ्रमणस्यान्ते द्विपदायामव( वि )स्तृती( न् ) ।
कुर्वीताष्टसु संम्पातेष्वष्टौ कन्दान् समन्ततः ॥ १६१ ॥
( विधाय तां चतुर्भक्तां कुर्याद् भ्रमांस्तथा ? ) ।
अन्तरेण च कन्दानां कर्तव्यं कर्णिकाष्टकम् ॥ १६२ ॥
देशात् सार्धं यदा सूत्रे( ? ) यथा संपत्स्यते मिथः ।
पार्श्वद्वयात् कर्णिकानां संस्थानं स्यात् तथाविधम् ॥ १६३ ॥
भक्त्वैवं सर्वभद्रानि त्रिपदोऽन्तः सुरालयः ।
पार्श्वभ्रमो व्यर्धपादो( ? ) दशधा भाजिते भवेत् ॥ १६४ ॥
कन्दाश्च द्विपदाः कार्या बहिर्दिक्षु विदिक्षु च ।
अन्योन्याभिमुखास्तेषु शालाः कार्या यथोदिताः ॥ १६५ ॥
( शंक्तियस्ता समीक्षते ? ) विष्णोरप्रतिमौजसः ।
कार्येयं तस्य ( तान्थेस्युः ? ) ( पुंडरीकविनामतः ? ) ॥ १६६ ॥
एतस्याः कर्णिकास्थाने यदा वृत्तं प्रकल्प्यते१३।
तदानीमातपत्रं स्यात् कर्तव्या ब्रह्मणश्च सा ॥ १६७ ॥
कृत्वा वृत्तायतं क्षेत्रं विभजेद् दशभिः पदैः ।
तस्य मध्ये विधातव्यं देवागारं पदैस्त्रिभिः ॥ १६८ ॥
१ द. र्भा । २ द. स्थे । ३ द. के । ४ द. स्य स्यात् । ५ द. संतापे । ६ मुद्रित प्रतौ
'विधाय तांश्चतुर्भक्तान् कुर्याद् दिक्षु भ्रमांस्तथा' इति स्यात् । ७ द. तांश्चतुर्भक्ताः । ८ द. ग्रा° ।
९ द. संपन्नसो मिथः । १० द. शक्तयस्ता समाख्यपेत् रष्टोर प्र° । ११ द. नान्येभ्य । १२ मुद्रित
पुस्तके 'केति नामतः' इति स्यात् । १३ द. प्रकल्पयेत् ।
वा. ७१

५६२ समराङ्गणसूत्रधारे
तस्य पार्श्वेषु कर्तव्यो¹ भ्रमः सार्ध(द्वि)भागिकैः³ ।
द्विभागं बाह्यवृत्तं स्यात् तत्र कुर्यादिमां क्रियाम् ॥ १५९ ॥
भागैर्द्वादशभिस्तच्च तुल्यमानैर्विभाजयेत् ।
एकैकं च पुनर्भार्ग चतुर्धा तेषु भाजयेत् ॥ १६० ॥
द्विभागायामविस्तारा शाला मध्ये विधीयते ।
भागिकश्चतुरश्रंश्च दिर्छा(?)लान्(त्रि)तये भ्रमः ॥ १६१ ॥
वामदक्षिणतः शाले (ताँ ?) ये भवतः शुभे ।
ते वृत्ते संविधातव्ये संमुखे च परस्परम् ॥ १६२ ॥
(शाला तु खुमार्गस्याच्छालाईभागार्वविस्तृतः ?) ।
⁹कल्प्यस्तेनैव मानेन (सचावा?) भ्रमणं भवेत् ॥ १६३ ॥
जगत्यैषा समाख्याता चक्रवालेति नामतः ।
दिवाकराय कर्तव्या सग्रहार्याथवेन्दवे ॥ १६४ ॥
(समक्षवायभद्रायामात्रियुक्तायं वा पुन?) ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते ॥ १६५ ॥
गर्भात् कोणगसूत्रेण सर्वतो वृत्तमालिखेत् ।
बहिखिपदविस्तारं कन्दं कुर्याच्चतुष्पदम् ॥ १६६ ॥
शालायां(लां) च द्विपदायामां विस्तारात् सार्धभागिकाँम् ।
शेषं तु भद्रशालायाः समन्ताद् भ्रमणं भवेत् ॥ १६७ ॥
भद्रस्योभयतो वृत्ते द्वि¹³भागायतविस्तृते ।
शाले च वृत्तयोरन्तर्भागिकायामविस्तृती ॥ १६८ ॥
याम्यसौम्यापरास्वेवं दिक्षु भद्रत्रयं भवेत् ।
सार्धमायामविस्तारास्त(त्त)दधर्भमणान्विताः ॥ १६९ ॥
शाला विदिक्षु कर्तव्याः शोभनाश्चतसृष्वपि ।
भद्रमध्ये स्थितां शालां हित्वा प्राच्याँ(तु सा) भवेत् ॥ १७० ॥
१ द. व्यं । २ द. मं । ३ कं । ४ द. ग । ५ द. ग्र । ६ द. च्छा । ७ मुद्रित पुस्तके
'तासां' इति स्यात् । ८ द. शालातुरिखमार्गस्याच्छालाई भा° । ९ द. क्षम्य । १० द. यथो वंदने ।
११ द. गि । १२ द. क । १३ द. गोयत्त । १४ द. म्य । १५ द. च्य ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५६३
सार्धंमायामविस्तारास्त(त्त)दर्धभ्रमणान्विता ।
सनक्षत्राय सोमाय कर्तव्या पुष्टिहेतवे ॥ १७१ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते ।
पञ्चभागायतां मध्ये शालां वृत्तां प्रकल्पयेत् ॥ १७२ ॥
सार्धभागद्वय(स्त?)मिता देवागारस्य बाह्यतः ।
(१भ्र्मण संविधातव्य ?) कर्णशालाश्च कर्णगाः ॥ १७३ ॥
कर्णमानं३ बहिर्वृत्तं भ्रमयित्वासान्दं(समन्त)तः ।
भद्रोपभद्रकर्णेषु वृत्ताः शालाः प्रकल्पयेत् ॥ १७४ ॥
पदद्वयसमायामा(ः) पदत्रितयविस्तृतौ(ः) ।
भागिका(क)भ्रमणोपेता(ः) शालाः कुर्वीत भद्रजाः ॥ १७५ ॥
द्वे भद्रात् पार्श्वयोः शाले द्वे च प्रतिरथाश्रये ।
भागिकायामविस्तारा(रे) कुर्यादर्धपरिक्रमे ॥ १७६ ॥
बौ(बा)हल्यायामतः सार्धभागा(ः?) शालार्धकर्णगा ।
तासां तदर्धमानेन विधातव्यः परिक्रमः ॥ १७७॥
प्रविष्टौ तु पदार्धेन भद्रान् प्रतिरथावुभौ ।
इत्येषा जगती प्रोक्ता मानतश्चन्द्रमण्डला७ ॥ १७८॥
अथ ८वृत्ता++ ९ब्रूमो जगतीः षड् यथाक्रमम् ।
पञ्चभागायताः क्षेत्रा विस्तरेण चतुष्पदाः( ?) ॥ १७९ ॥
विद्ध्यादायतं वृत्तं (चमस्यां ११भवभागिकः ?) ।
मध्ये स्यात्(त्रिं१२पदास्तामा सं१३द्विपदविस्तृताः ?) ॥ १८०॥
मत्तवारणसंयुक्ता य(प्र)तोल्यालङ्कृता शुभा ।
सोपानशुण्डिकाप्रान्तं ++ गण्डितमण्डिता१४ ॥ १८१ ॥
१ द. भाग । २ द. भ्रमणी संविधातव्यः क॰; मुद्रित पुस्तके ‘भ्रमणाः संविधातव्याः’ इति
स्यात् । ३ द. नाद्व । ४ द. दं ततः । ५ द. तः । ६ द. श्व कर्णगाः । ७ द. लाः । ८ मु. पु.
‘वृत्तायताः’ इति स्यात् । ९ द. ब्रगो । १० द. ॰ध्यायितं । ११ द. त । १२ मु. पु. ‘त्रिंपदायामा
सार्धद्विपदविस्तृता’ इति स्यात् । १३ द. सा । १४ द. का ।