प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विद्यायाः प्रतिपक्षत्वाच्चैत्तत्वेनोपलब्धितः ॥ २१५ ॥
मिथ्योपलब्धिरज्ञानं युक्तेश्चान्यदयुक्तिमत् ।
व्याख्येयोऽत्र विरोधो यः;
तद्विरोधाच्च तन्मयैः ॥ २१६ ॥
विरोधः शून्यतादृष्टेः सर्वदोषैः प्रसिध्यति ।
ननु सत्त्वदर्शनं दोषमूलम् , न मोहः ? इत्याह—स च मोहः सत्काय-
दर्शनम् ।
ननु मोहोऽसम्प्रख्यानरूपः, सत्त्वदृष्टिस्तु विपरीतार्थप्रतिपत्तिरूपा, तत् कथं
मोह एव सत्त्वदर्शनम् ? इत्याह—विद्यायाः प्रतिपक्षत्वात् । विद्याया
नैरात्म्यदृष्टेर्विपक्षोऽविद्या । स चाप्रख्यानमात्रं वा रूपादि वा न भवति; निर्वाणे-
ऽपि तयोर्भावात् । किन्तु मिथ्योपलब्धिरज्ञानमविद्याऽधर्मानृतवत् , विद्यायाः
सदर्थत्वात् । चैत्तत्वेनोपलब्धितश्च चैत्तत्वेन करणेनोपलब्धिरूपत्वाच्च ॥२१५॥
“आश्रयालम्बनाकार

७६ प्रमाणवार्त्तिके
नाक्षयः प्राणिधर्मत्वाद् रूपाविवदसिद्धितः ॥ २१७ ॥
सम्बन्धे प्रतिपक्षस्य त्यागस्यादर्शनावपि¹।
न काठिन्यवदुत्पत्तिः पुनर्दाषविरोधिनः ॥ २१८ ॥
सात्मत्वेनानपायत्वाद् अनेकान्ताच्च भस्मवत् ।
यः पश्यत्यात्मानं तत्रास्याहमिति शाश्वतः स्नेहः ॥ २१९ ॥
स्नेहात् सुखेषु तृष्यति, तृष्णा दोषांस्तिरस्कुरुते²।
भूतनैरात्म्यानां न पुनर्दाषलेशोत्पत्तिः । अनेन ‘निःशरणतः’ इति निरोधाकारो
निर्दिष्टः; दोषेभ्यः सर्वथा निःशरणात् ।
स्यादेतद्—अक्षयो रागादिः प्राणिधर्मत्वादूपादिवत् ? न युक्तमेतद्;
असिद्धितः । न हि प्राणी कश्चिदस्ति यद्धर्मा रागादयः सिद्ध्यन्ति, सत्त्वे
दृष्टौ तु सत्यां केवलमुपलभ्यन्त इति प्रतीत्यसमुत्पादमात्रमेतत् ॥२१६-२१७॥
तेषां प्रतिपक्षस्य नैरात्म्यदर्शनस्य सम्बन्धे सम्मुखीभावे त्यागस्यापात-
विष्कम्भणस्यादर्शनादपि सम्भवप्रतिपक्षत्वेनोच्छेदसम्भवात् नाक्षयित्वम् ।
स्यादेतत्—ताम्रादीनामग्नियोगाद् द्रवावस्थायां नष्टमपि काठिन्यं पुनः
शीतसम्पर्कादुत्पद्यते, तद्वन्नष्टानामति दोषाणां मार्गसाम्ये पुनः कुतश्चिद्धेतोस्तपत्तिः
स्यात् ? अत्राह—न काठिन्यवदुत्पत्तिः पुनर्दोषाणाम्; दोषविरोधिनो
नैरात्म्यस्य सात्मत्वेन प्रकृतिस्वेनानपायात् । न ह्यव्याहते विरोधििन तद्विरुद्धस्यो-
त्पत्तिरग्नाविव शीतकाठिन्यं कादाचित्कत्वादग्निनिवृत्तौ तद्विरोधिन्या द्रवतायाः स्व-
रसिरोधादुत्पद्यते । अनैकान्ताच्च भस्मवद् यथा भस्मनि भूते पुनर्न काष्ठोत्पत्तिः,
तथा नैरात्म्यसात्मतायां न पुनर्नष्टानां दोषाणामुत्पत्तिरित्यनैकान्तिकता नष्टोत्पत्तेः ।
नन्वात्मभावनयापि मोक्षोऽस्ति, तत् किं नैरात्म्यभावनया, यदाहुः—
“आत्मा••••मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” (बृह. उ. ४.५.६) इत्यादि ? अत्राह—
यः पश्यत्यात्मानं तत्रात्मन्यस्य द्रष्टुरहमिति शाश्वतोऽनपायी
स्नेहो भवति ॥ २१८-२१९ ॥
स्नेहादात्मस्नेहात् सुखेषु तृष्यति, तृष्णावान् भवतीति । तृष्णा च
१. त्यागसंसर्जनादपि—पाठा० । २. दोषाँस्थिरीकुरुते-पाठा० ।

प्रमाणसिद्धिः ७७
गुणदर्शी परितुष्यन् ममेति तत्साधनान्युपादत्ते ॥ २२० ॥
तेनात्माभिनिवेशो यावत् तावत् स संसारे ।
आत्मनि सति परसंज्ञा, स्वपरविभागात् परिग्रहद्वेषौ ॥ २२१ ॥
अनयोः सम्प्रतिबद्धाः सर्वे दोषाः प्रजायन्ते ।
नियमेनात्मनि स्निह्यंस्तदीये न विरज्यते ॥ २२२ ॥
न चास्त्यात्मनि निर्दोषे स्नेहापगमकारणम् ।
स्नेहः सदोष इति चेत् ततः किं तस्य वर्जनम् ॥ २२३ ॥
सुखसाधनत्वेनाध्यवसितानां वस्तूनां दोषानशुचित्वादीन् तिरस्कुरुते प्रच्छादयति
दोषतिरस्करणात् ।
गुणदर्शी शुचित्वेष्टत्वगुणान् पश्यन् परितुष्यन् ममेति 'ममेदं सुखम्'
इति गर्द्धमानस्तस्य सुखस्य साधनानि गर्भगमनादीन्युपादत्ते ॥ २२० ॥
तेनात्मदर्शनमूलत्वेन जन्मादेरात्माभिनिवेशो यावत्, तावत् स
आत्मदर्शी संसार एव ।
न केवलं जन्मप्रबन्धः, तस्य दोषा अपि समस्ताः सन्तीत्याह—आत्मनि
सति ततोऽन्यस्मिन् परसंज्ञा परबुद्धिर्भवति । स्वपरविभागाच्च कारणात्
स्वपरयोर्यथाक्रमं परिग्रहोऽभिष्वङ्गः, द्वेषः परित्यागस्तौ भवतः ॥ २२१ ॥
अनयोरनुनयप्रतिषेधयोः सम्प्रतिबद्धाः सर्वे दोषा रागमत्सर्यैर्ष्यादयः
प्रजायन्ते ।
यद्यप्यात्मनि स्नेहवान्, तथाप्यात्मीये सुखसाधने वैराग्यान्न संसरतीति
चेत् ? नैतद्युक्तम्; यतः आत्मनि स्निह्यन् प्रीयमाणस्तदोय आत्मीये सुख-
साधने नियमेन न विरज्यतेऽभिष्वजत्येव, तत् कथमात्मीयविरागान्मुक्तिः,
आत्मस्नेहस्यात्मीयवैराग्यविरोधिवात् ॥ २२२ ॥
तमेव त्यजतीति चेत् ? आह—यद्यप्यात्मा निर्दोषः, तथापि स्नेहः
सदोष इति चेत् । ततः सदोषत्वात् किं कर्त्तव्यम् ? तस्य स्नेहस्य
वर्जनम् ॥ २२३ ॥

७८ प्रमाणवार्तिके
अदूषितेऽस्य विषये न शक्यं तस्य वर्जनम् ।
प्रहाणिरिच्छाद्वेषादेर्गुणदोषानुबन्धनः ॥ २२४ ॥
तयोर्दृष्टिविषये;
न तु बाह्येषु यः क्रमः ।
न हि स्नेहगुणात् स्नेहः किन्त्वर्थगुणदर्शनात् ॥ २२५ ॥
कारणेऽविकले तस्मिन् कार्यं केन निवार्यते ।
का वा सदोषता दृष्टा स्नेहे दुःखसमाश्रयः ॥ २२६ ॥
अदूषितेऽस्य विषय आत्मनि न शक्यं तस्य वर्जनम् । न हि स्नेहः
स्वगुणदोषाभ्यामुपादीयते त्यज्यते वा, किन्तु विषयस्य । विषयश्च निर्दोष इति
कथमस्य वर्जनम् !
किञ्च— इच्छाद्वेषादेर्गुणदोषानुबन्धिनो यथाक्रमं विषयस्य गुणदोषा-
नुवर्त्तिनः प्रहाणिः प्रहाण्युपायः ॥ २२४ ॥
तयोर्गुणदोषयोर्दृष्टिविषयेऽनन्योपायतादर्शनार्थमुपचारः । विषयगुणदोषा-
दर्शने एवेच्छा द्वेषादिप्रहाण्युपाय इत्यर्थः ।
नन्वदृष्टोऽपि इच्छादिरनिच्छामात्रात्१ त्यज्यमानो दृश्यते ? इत्याह— न
तु बाह्येषु वस्तुषु यः क्रमोऽनिच्छामात्रकृतत्यागरूपः स आन्तरेष्वपि
स्नेहादिषु युक्तः । बाह्याधीनं बाह्यमनिच्छया त्यक्तुं शक्यम्, आत्मदर्शनाधीनं तु
न शक्यपरिहारम्; अविकलहेतुत्वेनोत्पत्तेः ।
किञ्च— न हि स्नेहगुणात् स्नेहः क्रियते, किन्त्वर्थस्य विषयस्य
गुणदोषदर्शनात् जायते ॥ २२५ ॥
कारणेऽविकले तस्मिन् विषयगुणे कार्यं स्नेहः केन निवार्यते,
न केनचित् ।
का वा सदोषता दृष्टा स्नेहे, येनायं वर्जयितव्यः । दुःखस्य समा-
श्रयश्चेद्, दोषः । तथा हि— आत्मनि स्निह्यन् तत्सुखसाधनेषु तृष्णावान्
दुःखभूतं संसारमुपादत्ते ॥ २२६ ॥
१. इत्यादि०—रा० ।

प्रमाणसिद्धिः ७९
तथापि न विरागोऽत्र स्वत्वदृष्टेर्यथात्मनि ।
न तैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत् तेऽपि तादृशाः ॥ २२७ ॥
निर्दोषं द्वयमप्येवं वैराग्यान्न द्वयोस्ततः ।
दुःखभावनया स्याच्चेदहिदष्टाङ्गहानिवत् ॥ २२८ ॥
आत्मीयबुद्धिहान्याऽत्र त्यागो न तु विपर्यये ।
उपभोगाश्रयत्वेन गृहीतेष्विन्द्रियादिषु ॥ २२९ ॥
स्वत्वधीः केन वार्येत वैराग्यं तत्र तत् कुतः ।
प्रत्यक्षमेव सर्वस्य केशादिषु कलेवरात् ॥ २३० ॥
तथापि दुःखहेतुत्वेऽपि न विरागोऽत्र स्नेहे, यथात्मनि स्वत्वदृष्टेः
दुःखनिदानभूताया हेतावात्मनि न विरागः ।
यदि दुःखहेतौ विरागः, तदा स्वत्वे दृष्टिद्वारेण सर्वं दुःखमिति तस्य हेता-
वात्मन्येव स युक्तः । न चास्त्येतत् ।
न तैः स्नेहबुद्धीन्द्रियादिभिरात्मीयैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत् ? तेऽपि
स्नेहादयः तादृशा आत्मानमन्तरेण न दुःखहेतवः ॥ २२७ ॥
एवं परस्परसापेक्षत्वे निर्दोषं द्वयमपि स्नेहादिरात्मा च वैराग्यान्न
द्वयोरपि ततः कार्यम् । तथा च संसारो दोषाश्च दुर्वाराः; हेतुसाकल्यात् ।
प्रवृत्तिर्यदि स्नेहादिषु दुःखभावनया, हानिः स्यात् । अहिदष्टस्याङ्गस्य
हानिवत् । यथा आत्मीयमप्यहिदष्टमङ्गं दुःखवशाद् विरज्य त्यज्यते, अनुपभोगा-
श्रयत्वात् ॥ २२८ ॥
आत्मीयबुद्धिहान्या तत्राहिदष्टाङ्गे त्यागो न तु विपर्यये आत्मीय-
बुद्धिसत्तायाम् । यस्मादुपभोगस्याश्रयत्वेन कारणत्वेन गृहीतेष्विन्द्रियादिषु
स्वत्वे धीरात्मीयत्वबुद्धिः केन हेतुना वार्येत, न केनचित् । तत्कुतस्तत्रोप-
भोगसाधने स्वीयावयवे वैराग्यं येन त्यज्यते ! ततो यत् त्यज्यते आत्मीयबुद्धि-
हान्या एव । न चैवं स्नेहादिष्वात्मीयबुद्धिहानिरस्ति येनैषां त्यागः स्यात् ।
एतच्च प्रत्यक्षमेव सर्वस्य । केशादिषु कलेवरात् च्युतेष्वात्मीयबुद्धि-

८० प्रमाणवार्त्तिके
च्युतेषु सघृणा बुद्धिर्जायतेऽन्येषु सस्पृहा ।
समवायादिसम्बन्धजनिता तत्र हि स्वधीः ॥ २३१ ॥
स¹ तथैवेति सा दोषदृष्टावपि¹ न हीयते ।
समवायाद्यभावेऽपि सर्वत्रास्त्युपकारिता ॥ २३२ ॥
दुःखोपकारान्न भवेदंगुल्यामिव चेत् स्वधीः ।
न ह्येकान्तेन तद् दुखं भूयसा सविषान्नवत् ॥ २३३ ॥
विशिष्टसुखसङ्गात् स्यात् तद्विरुद्धे विरागिता ।
विषयेषु सघृणा बुद्धिर्जायते जनस्य । अन्यत्राच्युतेष्वात्मीयबुद्धिविषयेषु
सस्पृहा । दुःखभावनया आत्मीयबुद्धिरेव हीयत इति चेत् ? न युक्तमिदम्;
समवायादिसम्बन्धजनिता हि यस्मात् तत्र बुद्ध्यादौ स्वधीः । तथा
चात्मनः सुखादिना समवायः सम्बन्धः, शरीरेण संयोगः, शरीराश्रितैः रूपादिभिः
संयुक्तसमवायः, श्रोत्रेन्द्रियेण संयोगश्चक्षुरादिभिः संयोगिसंयोग आत्मसम्बन्धः
॥ २२९-२३१ ॥
स दुःखभावनायामपि तथैवेति सा स्वधीर्दोषदृष्टावपि न हीयते;
निमित्तस्यावैकल्यात् । अथ समवायादिर्नास्त्येव, तदा समवायाद्यभावेऽपि
सर्वत्र बुद्ध्यादावस्त्युपकारिता तत्कृता ॥ २३२ ॥
तत्र स्वधीरशक्यधारणा दुःखोपकारात् दुःखोपनिधानात् न भवेदहिदष्टा-
यामङ्गुल्यामिव स्नेहबुद्ध्यादौ स्वधीरिति चेत् ? न ह्येकान्तेन तत्स्नेहादि-
दुःखं दुःखहेतुः, पर्यायेण सुखहेतुत्वादपि; किन्तु भूयसा तद् दुःखम्, सविषा-
न्नवत् । परिणतिदुःखहेतुरपि विषान्नमापातसुखं च ॥ २३३ ॥
ननु सविषयमन्नं सुखमिश्रञ्च वैराग्यविषयः स्वहितकामानाम्, एवं स्नेहादि-
रपि स्याद् ? इत्याह—विशिष्टे सुखे सुखसाधने तदात्वपरिणामयोरनुग्रहीतरि
विषादिदोषरहितभोजनादौ सङ्गादभिष्वङ्गात् स्यात् तद्विरुद्धे सविषान्नादौ
विरागिता ।
१-१. 'सम्बन्धः स तथैवेति दृष्टावपि'—भाष्यसम्मतः पाठः ।

प्रमाणसिद्धिः ८१
किञ्चित् परित्यजेत् सौख्यं विशिष्टसुखतृष्णया ॥ २३४ ॥
नैरात्म्ये तु यथालाभमात्मस्नेहात् प्रवर्तते ।
अलाभे मत्तकासिन्या दृष्टा तिर्यक्षु कामिता ॥ २३५ ॥
यस्यात्मा वल्लभस्तस्य स नाशं कथमिच्छति !
निवृत्तसर्वानुभवव्यवहारगुणाश्रयम् ॥ २३६ ॥
इच्छेत् प्रेम कथम्; प्रेम्णः प्रकृतिर्न हि तादृशी ।
वैराग्याच्च किञ्चित् सौख्यं परिणतिदुःखबहुलं परित्यजेदात्मकामो
विशिष्टस्य सुखस्य परिणामाविरुद्धस्य तृष्णया अभिलाषेण । यदा त्वात्मनि सति
न किञ्चित् सुखैकरूपं सर्वं सुखं दुःखसंमिश्रं तदा क्व परिहारः कस्मिन्ननुरागः
स्वीकार्यः ! न चेच्छया शक्यपरिहाराः स्नेहादयः; तत्कारणस्यात्मनोऽवैकल्या-
दित्युक्तम् ॥ २३४ ॥
नन्वनैरात्म्यपक्षेऽपि दुःखं सकलम्, तन्निरोधः परसुखम्, तत् क्वचित्
तृष्णया प्रवृत्तिर्न स्यात् ? इत्याह—नैरात्म्यतत्त्वेऽध्यारोपादात्मस्नेहात् सुख-
विपर्यासात् दुःखेष्वपि सुखतयाऽध्यवसितेषु विषयेषु यथालाभं प्राप्त्यनुक्रमेण
प्रवृत्तिर्भवति; निर्वाणसुखव्युत्पत्त्यभावात् । व्युत्पत्तावपि तन्मार्गासात्मत्वाभावात् ।
सात्मीकृतमार्गास्तु क्वचिन्न प्रवर्तन्त एव । तथा चालाभे मत्तकासिन्या
मत्तगजगामिन्या कामुकस्य तिर्यक्षु कामिता दृष्टा । बलवानात्मस्नेहो विशिष्ट-
सुखसाधनस्यालाभे सुखाभासहेतौ च प्रवर्तयति ॥ २३५ ॥
किञ्च—यदि बुद्धीन्द्रियशरीरादीनां दुःखहेतुत्वात् तेषु वैराग्यात् तत्यागात्
कैवल्यमात्मन इष्टम् । मुक्तिदशायां तदात्मभोगादिसकलपरिच्छेदाभावात् नाशावि-
शेषात्नाश एवेष्टः स्यात्, तच्चेदमयुक्तमित्याह—यस्यात्मा वल्लभस्तस्य
स कथं नाशमिच्छति न नाशं कैवल्यमप्रतीतिविषयत्वादिच्छति !
कथं पुनः केवलमात्मानमिच्छन् नाशमिच्छति ? इत्याह—निवृत्तः सर्वस्या-
नुभवव्यवहारस्य समाश्रयम् आश्रयणं यस्मात् तं नाशलक्षणाविशिष्टमित्यर्थः ।
नाशाविशिष्टञ्चात्मानं कथं प्रेम स्नेहातिशय इच्छेत् ! यस्मात् प्रेम्णः प्रकृति-
प्र० वा० : ६

८२ प्रमाणवार्त्तिके
सर्वथात्मग्रहः स्नेहमात्मनि द्रढयत्यलम् ॥ २३७ ॥
आत्मीयस्नेहबीजं तु तदवस्थं व्यवस्थितम् ।
यत्नेऽप्यात्मीयवैराग्यं गुणलेशसमाश्रयात् ॥ २३८ ॥
वृत्तिमान् प्रतिबध्नाति, तद्दोषान् संवृणोति च ।
आत्मन्यपि विरागश्चेदिदानीं यो विरज्यते ॥ २३९ ॥
त्यजत्यसौ यथात्मानं व्यर्थाऽतो दुःखभावना ।
दुःखभावनयाऽप्येष दुःखमेव विभावयेत् ॥ २४० ॥
प्रत्यक्षं पूर्वमपि तत् तथापि न विरागवान् ।
स्तादृशी स्वविषयनाशैषणस्वभावा न भवति, तस्मात् सर्वथा आत्मग्रह
आत्मनि स्नेहमलमत्यर्थं द्रढयति ॥ २३६-२३७ ॥
स आत्मग्रहश्चात्मोपकारिषु । आत्मीयस्नेहबीजं तदवस्थं व्यवस्थित-
मिति तत्प्रतिबद्धानां दोषाणामनिवृत्तिः ।
स्यादेतत्—आत्मीये दोषदर्शनाद् वैराग्यमुत्पद्यते ? इत्याह—दोषदर्शनाद्
यत्नेऽपि सति तावत्कालमात्मीयेषु वैराग्यं यदुत्पन्नं तदात्मस्नेहो वृत्तिमाना-
त्मीयेषु गुणलेशस्य सुखसाधनत्वस्य समाश्रयणात् प्रतिबध्नाति । तद्दोषाँश्च
दुःखसाधनादीन् संवृणोति । तत् कुत आत्मस्नेहवत आत्मीये वैराग्ययोगः;
आत्मस्नेहस्य सर्वदोषमूलत्वात् !
आत्मन्यपि विरागश्चेद् बाध्यते ? ननूक्तमत्र—न चात्मनि निर्दोषे
स्नेहापगमकारणमस्ति । भवतु तावत्, तथापीदानीमत्रापि पक्षे यो यत्र
विरज्यतै तेन स तं त्यजति यथात्मानम् । न ह्यात्मनि विरक्तोऽपि तं त्यजति,
तथात्मीयेऽपि विरक्तस्तं न त्यक्ष्यतीति व्यर्था अतो दुःखभावना; आत्मनो
ऽत्यागात् । दुःखभावनयापि एष भावको दुःखमेव भाव्यमानं विभावयेत्
प्रकाशयेत् ॥ २३८-२४० ॥
तच्च भावनातः पूर्वमपि प्रत्यक्षमेव दुःखमात्मस्नेहादिशस्त्रप्रहाराद्यनुभव-
काले तथापि प्रत्यक्षीकृतात्मस्नेहादिदुःखत्वेऽपि न विरागवान् तेषु कश्चित्तदा,
ततो भावनाप्रकर्षेऽप्येवं स्यात्; साक्षात्करणत्वात् तस्य । तच्च न विरागहेतुः प्रागिव

प्रमाणसिद्धिः ८३
यद्यप्येकत्र दोषेण तत्क्षणं चलिता मतिः ॥ २४१ ॥
विरक्तो नैव तत्रापि कामीव वनितान्तरे ।
त्याज्योपादेयभेदे हि सक्तिर्यैकभाविनी ॥ २४२ ॥
सा बीजं सर्वसक्तीनां पर्यायेण समुद्भवे ।
निर्दोषविषयः स्नेहो निर्दोषः साधनानि च ॥ २४३ ॥
एतावदेव च जगत् क्वेदानीं स विरज्यते ।
सदोषताऽपि चेत् तस्य, तत्रात्मन्यपि सा समा ॥ २४४ ॥
यद्यप्येकत्रापराधकारिणि दोषदर्शनात् तत्क्षणं नियतकालमनुरागाच्चलिता
मतिः; विरागभजनात् ॥ २४१ ॥
तथाप्यसौ नैव १ तत्र विरक्तः; सर्वथा पर्यायेण रागोत्पत्तेः । किं
पुनः ? अन्यत्र कामीव क्वचित् कामिन्यां रागकारिण्यां विरक्तोऽपि वनितान्तरे
विरक्तः । तस्यामपि वा क्रमेण ।
किञ्च—प्रतिघानुनयविषयत्वात् त्याज्योपादेयभेदे हि सति सक्तिरा-
सक्तिर्यैकस्मिन् भाविनी द्वेषविषयतया, अनुरागविषयतया वा ॥ २४२ ॥
सा सक्तिर्बीजं कारणं सर्वसक्तीनां पर्यायेण परिपाट्या समुद्भव-
निमित्तम् । तथा हि—क्वचिद् द्वेषासक्त्या तदनुकूलप्रतिकूलयोः प्रतिघानुनयौ
भवतः । तथानुरागासक्त्यापि क्वचित् तयोरेवानुनयद्वेषौ भवतः । तदेवमात्मनो २
निर्दोषत्वात् निर्दोषविषयः स्नेहो निर्दोषः स्वयम् उपभोगसाधनानि चेन्द्रिय-
शरीरादीनि शब्दरसरूपादीनि निर्दोषाणि; आत्मादीनां सर्वेषां प्रत्येकं दुखहेतुत्वा-
भावात् ॥ २४३ ॥
एतावदेव च जगत्; त्रिभिर्जगतः संग्रहात् । क्वेदानीं स मोक्तु-
कामो विरज्यते । समुदायाद्दोषदर्शनात् तत एव विरज्यते चेत् ? नन्वेवमात्म-
न्यपि वैराग्यं प्राप्तम् । न केवलं गुणवत्ता सदोषतापि चेत् तस्य स्नेहेन्द्रियादेः ?
तत्रात्मन्यपि कैवल्येनेष्टे सा सदोषता समा; तस्या अपि स्नेहादिदोष-
वत्त्वात् ॥ २४४ ॥
१. रा० पुस्तके नास्ति । २. तदेवममात्नो—रा० ।

तत्राविरक्तस्तद्दोषे क्वेदानीं स विरज्यते ।
गुणदर्शनसम्भूतं स्नेहं बाधितदोषदृक् ॥ २४५ ॥
स चेन्द्रियादौ न त्वेवं बालादेरपि सम्भवात् ।
दोषवत्यपि सद्भावात् स्वभावाद् गुणवत्यपि ॥ २४६ ॥
अन्यत्रात्मीयतायां वा व्यतीतादौ विहानितः ।
तत एव च नात्मीयबुद्धेरपि गुणेक्षणम् ॥ २४७ ॥
कारणम्; हीयते सापि तस्मान्नागुणदर्शनात् ।
अपि चासद्गुणारोपः स्नेहात् तत्र हि दृश्यते ॥ २४८ ॥
एवं तर्ह्यात्मदोषमेव वैराग्यभावनाया जहादिति चेत् ? तत्रात्मन्यविरक्तस्त-
दोषे क्वेदानीमात्मदर्शनकाले स मुमुक्षुर्विरज्यते । यथा सदोषेऽप्यात्मन्यात्म-
दर्शनादविरक्तः, तथा तद्दोषेऽपि स्नेहादात्मीयत्वदर्शनान्न विरज्येत ।
अपि च—गुणदर्शनसम्भूतं स्नेहं बाधितदोषस्य दृक् दृष्टिः ॥२४५॥
स च स्नेहो नेन्द्रियादावेवं गुणदर्शनान्न दृष्टः । बालादेरपि गुणपरीक्षा-
मभ्युपगम्य चक्षुरादावात्मीयत्वमात्रेण स्नेहस्य सम्भवात् । गुणदोषदर्शनात्
न स्नेहभावाभावौ; किन्त्वात्मीयत्वदर्शनादर्शनात् तदन्वयव्यतिरेकानुविधानादिति ।
दर्शयति च स्वकीये चक्षुरादौ गुणविकले काणत्वादिदोषवत्यप्यात्मीयत्वपरामर्शात्
स्नेहस्य सद्भावादन्यत्र परकीये नेत्रादौ दोषरहिते गुणवत्यपि ॥ २४६ ॥
आत्मीयतायामपि वाऽतीतादौ केशनखादौ, आदिशब्दाल्लूनाङ्गुल्यादौ,
वर्तमाने न स्नेह आत्मीयत्वेनादृष्टेर्विहानितः परित्यागात् स्वत्वस्य तत एव च
बालादेरपि भावात् । आत्मीयबुद्धेरपि न गुणेक्षणं कारणम्, किन्त्वात्म-
दर्शनमेव ॥ २४७ ॥
तस्माद् गुणदर्शनहेतुकत्वाभावात् सा आत्मीयबुद्धिरपि अगुणस्य दोषस्य
दर्शनान्न हीयते ।

प्रमाणसिद्धिः ९५
तस्मात् तत्कारणाबाधी विधिस्तं बाधते कथम् ।
परापरप्रार्थनातो विनाशोत्पादबुद्धितः ॥ २४९ ॥
इन्द्रियादौ पृथग्भूतमात्मानं वेत्त्ययं जनः ।
तस्मान्नैकत्वदृष्ट्यापि स्नेहः स्निह्यन् स आत्मनि ॥ २५० ॥
उपलम्भान्तरङ्गेषु प्रकृत्यैवानुरज्यते ।
प्रत्युत्पन्नात् तु यो दुःखान्निर्वेदो द्वेष ईदृशः ॥ २५१ ॥
न वैराग्यम्;
तदाप्यस्य स्नेहोऽवस्थान्तरेषणात् ।
द्वेषस्य दुःखयोनित्वात् स तावन्मात्रसंस्थितिः ॥ २५२ ॥
तस्मात् तस्य स्नेहादेः कारणस्यात्मदर्शनस्याबाधी अबाधको विधिर्दीक्षा
दुःखभावनादिरूपः तं स्नेहादिं बाधते कथम्; कारणानिवृत्त्या कार्यनिषेधस्य
कर्तुमशक्यत्वात् ।
सांख्यास्तु मन्यन्ते—"चेतनाचेतनयोः पुरुषप्रधानयोर्यावदैक्यं मन्यते
पुरुषः, तावत् स स्नेहवान् अयुक्तश्च; भेदप्रतीतौ न स्नेहो वियुक्तश्च" इति ।
अत्राह—काणत्वादिदोषयुक्तस्य परापरस्य विशिष्टविशिष्टस्य चक्षुःशरीरादिकस्य
प्रार्थनात् । आत्मनश्चान्यस्यानभिलाषतः । तस्मात् पृथग्भूतमात्मानमयममुक्तो-
ऽपि जनो वेत्ति । तथा विनाशोत्पादबुद्धितः ॥ २४८-२४९ ॥
शरीरेन्द्रियादौ विपर्ययाच्चात्मनि भिन्नमात्मानं तेभ्यो वेत्ति । तस्मा-
न्नैकत्वदृष्ट्यापि स्नेहः; किन्त्वात्मदर्शनात् । स आत्मदर्शी स्निह्यन्नात्मनि
उपलम्भान्तरङ्गेषूपभोगसाधनेष्विन्द्रियादिषु प्रकृत्या स्वभावेनैवानुरज्यते ।
प्रत्युत्पन्नात्तु वर्तमानात् पुनर्दुःखान्निर्वेदो यः स न वैराग्यम्, किन्तु द्वेष
ईदृशः ॥ २५०-२५१ ॥
यस्मात्तदापि निर्वेदावस्थायां स्नेहोऽस्यास्ति, न च विरक्तस्य स्नेहसम्भवः,
तदस्तित्वमेव कुत इति चेत् ? अवस्थान्तरस्य दुःखहेतोर्निर्वेदकारिण्यामवस्थायां
विलक्षणस्यैषणात् । न हि स्नेहमन्तरेणैकत्यागादपरवाञ्छा; द्वेषस्य दुःखस्य

८६ प्रमाणवार्त्तिके
तस्मिन् निवृत्ते प्रकृतिं स्वामेव भजते पुनः ।
औदासीन्यं तु सर्वत्र त्यागोपादानहानितः ॥ २५३ ॥
वासीचन्दनकल्पानां वैराग्यं नाम कथ्यते ।
संस्कारदुःखतां मत्वा कथिता दुःखभावना ॥ २५४ ॥
सा च नः प्रत्ययोत्पत्तिः सा नैरात्म्यदृगाश्रयः ।
मुक्तिस्तु शून्यतादृष्टेस्तदर्थाः शेषभावनाः ॥ २५५ ॥
योनित्वात् । स निर्वेदाख्यो द्वेषो यावद् दुःखमनुवर्तते तावन्मात्रं तावत्काल-
परिमाणं संस्थितिरस्येति ॥ २५२ ॥
तथा तस्मिन् दुःखे कारणनिरोधान्निवृत्ते पुनः स्वामेव प्रकृतिं विषये-
ष्त्वविरागलक्षणां भजते सत्त्वदर्शी ।
कीदृशं तर्हि वैराग्यं युक्तम् ? आह—सत्त्वदृष्ट्यभावात् सर्वत्र विषये
प्रतिकूलत्वानुकूलत्वाभ्यामनध्यवसिते त्यागोपादानयोर्हानितो वासीचन्दन-
कल्पानां वासीचन्दनयोः कल्पाः सदृशा ये वासीचन्दनकल्पा वा ये तेषां
साक्षात्कृतनैरात्म्यतत्त्वानामौदासीन्यमनुनयप्रतिघरहितत्वं पुनर्वैराग्यं नाम आगम-
प्रसिद्धं कथ्यते ।
ननु यदि दुःखभावनया स्नेहादिहान्या न मुक्तिः, तत् कथं भगवतोक्ता
दुःखभावना ? इत्याह—संस्कारदुःखतां मत्वा कथिता दुःखभावना ।
न हि दुःखदुःखतामभिसन्धाय तद्भावनोक्ता, किं तर्हि ? संस्कारदुःखताम्
॥ २५३–२५४ ॥
सैव किमुच्यते ? इत्याह—सा च संस्कारदुःखता नोऽस्माकं सौगतानां
प्रत्ययोत्पत्तिर्हेतुपारतन्त्र्यम् । सा प्रत्ययोत्पत्तिर्नैरात्म्यस्य दृशो दर्शनस्या-
श्रयः कारणम् ।
तथा हि—हेतुफलभूताः क्षणक्षयिणो भावाः प्रवृत्तयो नात्मरूपाः, नाप्यात्मा-
धिष्ठिता इति सँस्कारदुःखताभावना नैरात्म्यदर्शनानुकूला, सैव च मुक्तिहेतुरित्याह—
मुक्तिस्तु शून्यताया निरात्मताया दृष्टेः । शेषस्य नित्यदुःखादेर्भावना-
स्तदर्था निरात्मदर्शनार्थाः ॥ २५५ ॥

प्रमाणसिद्धिः ८७
अनित्यात् प्राह तेनैव दुःखं दुःखान्निरात्मताम् ।
अविरक्तश्च तृष्णावान् सर्वारम्भसमाश्रितः ॥ २५६ ॥
सोऽमुक्तः क्लेशकर्मभ्यां संसारी नाम तादृशः ।
आत्मीयमेव यो नेच्छेद् भोक्ताप्यस्य न विद्यते ॥ २५७ ॥
आत्मापि न तदा तस्य क्रियाभोगौ हि लक्षणम् ।
तस्मादनादिसन्तानतुल्यजातीयबीजिकास् ॥ २५८ ॥
तेनैवानित्यदुःखभावनायाः शून्यताभावनानुकूलत्वेन भगवान् अनित्याद्
अनित्यत्वाद् दुःखं संसारिस्कन्धानां हानाद् दुःखाद् दुःखत्वान्निरात्मतामाह ।
तद्यथा—"रूपं भिक्षवो नित्यमनित्यं वा ? अनित्यं भदन्त । यदनित्यं तद् दुःखं
सुखं वा ? दुःखं भदन्त । यदनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मकं कल्प्यं नु तदेव द्रष्टुः–
एतन्मम्, एषोऽमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो हीदं भदन्त ।" ( म० नि०
३. ९. ५. ५ ) इत्येवं हेतुफलभावनेनात्मदर्शनमेव मुक्तेरुपाय इति कथितम् ।
तदेवाचार्येणोक्तम् ।
उक्तो मार्गः, तदभ्यासादाश्रयः परिवर्तत इति नास्ति विरोधः ।
य पुनरात्मदर्शी सोऽविरक्त एव । अविरक्तश्च तृष्णावान् । हान्युपा-
दानलक्षणान् कर्मप्रसवहेतून् समाश्रितः ॥ २५६ ॥
सोऽमुक्तः क्लेशकर्मभ्यां आत्मदर्शनप्रवृत्तिकारणकाभ्यां संसारी नाम
प्रसिद्धः तादृशः । तदेवमात्मनि सति नात्मीयत्यागः, तथाऽमुक्तिरित्युक्तम् ।
भवतु वाऽत्मीयत्यागः, तथाप्यात्मीयमेव यो नेच्छेत्, तन्मतेऽस्यात्मीयस्य
भोक्ता न विद्यते; भोग्यापेक्षत्वाद् भोक्तृत्वस्य ॥ २५७ ॥
भोक्त्रभावे आत्मापि नास्तीति प्रसङ्गात् । कुत इति चेत् ? हि यस्मात्
तस्यात्मनः क्रियाभोगौ लक्षणं कर्त्ता भोक्ता चात्मोच्यते । यदा चात्मीयमेव
नास्ति किमर्थं कर्म कर्तव्यम्, किं वा भोक्तव्यम् ! कर्तृत्वभोक्तृत्वाभावादात्मा-
भाव एव स्वीकृतः स्यात् ! तस्मात् सत्यात्मनि आत्मीयं तत्स्नेहादिसत्त्वेऽनुच्छेद
एवं संसारस्य । तस्मात् संसारादुद्विजमाना मुमुक्षव उत्खातमूलामुद्धृतकारणां
सत्त्वदृष्टिं कुरुत ।

उत्खातमूलां कुरुत सत्त्वदृष्टिं मुमुक्षवः ।
आगमस्य तथाभावनिबन्धनमपश्यताम् ॥ २५९ ॥
मुक्तिमागममात्रेण वदन्न परितोषकृत् ।
मोक्षे दीक्षाविधिर्किञ्चित्करः
नालं बीजादिसंसिद्धो विधिः पुंसामजन्मने ॥ २६० ॥
तैलाभ्यङ्गाग्निदाहादेरपि मुक्तिप्रसङ्गतः ।
प्राग् गुरोर्लाघवात् पश्चान्न पापहरणं कृतम् ॥ २६१ ॥
मा भूद् गौरवमेवास्य न पापं गुर्व्वमूर्त्तितः ।
ननु किमस्या मूलम् ? इत्याह—अनादिसन्तानस्तुल्यजातीयः पूर्वपूर्व-
सत्त्वदर्शनस्वभावोऽविद्यारूपो बीजं कारणं यस्यास्तां सत्त्वदर्शनमविद्यास्वभावं
पूर्वपूर्वमुत्तरोत्तरस्य सत्त्वदर्शनस्य हेतुरित्यर्थः ।
ननूक्तमीश्वरेणागमे—"अस्त्यात्मा, मोक्षश्चास्य दीक्षाविधिना" ( )
इति, तत्किमत्र चिन्त्यते; "तत्कारणाबाधी विधिस्तं बाधते कथम्" ( प्र० वा०
१. २४९ ) इत्यादिनाक्तत्वात् ? अत्राह—आगमस्य तथाभावस्य प्रतिपादि-
तार्थसंवादित्वस्य निबन्धनं हेतुमपश्यतां मुमुक्षूणामागममात्रेण मुक्तिं वदन्
न परितोषकृद् भवति ।
नन्वस्ति प्रामाण्यनिबन्धनमागमस्य दीक्षाविधिस्पृष्टस्यानारोहधर्मकत्वदर्शनम्,
यथा हि बीजं दीक्षाविधिस्पृष्टं न प्ररोहति तथा पुमानपि दीक्षितो न पुनर्भवति ?
इत्याह—नालं शक्तो बीजादिषु संसिद्धो विधिर्दीक्षायाः पुंसामजन्मने;
तैलाभ्यङ्गाग्निदाहादेरपि संसारान्मुक्तिप्रसङ्गतः । तैलेनाभ्यक्तं बीजमग्निना
च स्पृष्टं न प्ररोहति, तथा पुरुषोऽपि तैलाभ्यङ्गाग्निदाहाभ्यां न पुनर्भवेत् ।
स्यादेतत्—दीक्षायाः प्राक् पापगुरोरुत्तरं तुलया लाघवात् पापाभावोपलम्भ
आगमप्रमाण्यनिबन्धनम् ? इत्याह—प्राग् गुरोर्लाघवात् पश्चान्न पापहरणं
कृतम् । दीक्षायाः प्राग् गुरोः पश्चाल्लाघवात् दीक्षया न पापहरणस्य दीक्षितस्य,
किन्तु गौरवमेवास्य कृतं सत् मा भूदिति कस्मान्न कल्प्यते । लाघवं हि
गौरवविरोधि दृश्यमानं तदभावमेव गमयेत, न पापभावम् । पापमेव गुर्विति

प्रमाणसिद्धिः ८९
मिथ्याज्ञानतदुद्भूततर्षसञ्चेतनावशात् ॥ २६२ ॥
हीनस्थानगतिर्जन्म ततस्तच्छिन्न जायते ।
तयोरेव हि सामर्थ्यं जातौ तन्मात्रभावतः ॥ २६३ ॥
ते चेतने स्वयं कर्मेत्यखण्डं जन्मकारणम् ।
'गतिप्रतीत्योः करणान्याश्रयास्तान्यदृष्टतः ॥ २६४ ॥
अदृष्टनाशादगतिः तत्संस्कारो न चेतना' ?
सामर्थ्यं करणोत्पत्तेर्भावाभावानुवृत्तितः ॥ २६५ ॥
चेत् ? न पापं गुरु; अमूर्त्तितो मूर्त्तत्वाभावात् । मूर्त्तधर्मो हि गौरवं कथं
पापस्यामूर्त्तस्य स्यात् !
ननु त्वत्पक्षेऽपि नैरात्म्यदर्शने भूतेऽपि कस्मान्न जन्म ? इत्याह—
मिथ्याज्ञानं दुःखे विपर्यासमतिः, तदुद्भूतस्तर्षो मिथ्याज्ञानप्रभवा तृष्णा,
ताभ्यां सम्प्रयुक्ते चेतने, तद्वशाद् या हीनस्थानगतिस्तज्जन्मेत्युक्तम् ।
अतः तच्छिद् अज्ञानतृष्णाच्छेदको नैरात्म्यदर्शी न जायते; कारणाभावात् ।
तदेवाह—तयोरेवाज्ञानतृष्णयोर्हि सामर्थ्यं जातौ जन्मनिमित्तं तन्मा-
त्रेण भावतः । ते च दीक्षितस्यापि स्त इति स जायते ॥ २५८-२६३ ॥
ननु कर्मापि जन्मकारणमिष्टम्, तत्कथमज्ञानतृष्णे एवोक्ते ? इत्याह—ते
चेतने मिथ्याज्ञानतद्भूततर्षसञ्चेतने स्वयमात्मना पूर्वशुभाशुभकर्मसंस्कारसहाये
कर्म कर्मस्वभावे इत्यखण्डमन्यूनं जन्मकारणमुक्तमिति न विरोधः ।
स्यादेतद्—गतिप्रतीत्योरभिमतदेशगमनस्य ज्ञानस्य च करणानी-
न्द्रियाणि आश्रयः कारणम्; इन्द्रियेभ्य उत्पन्नेन ज्ञानेन विषयं परिच्छिद्य
प्रवृत्तेः । तानीन्द्रियाणि चादृष्टतः शुभादिलक्षणाद् दीक्षया चादृष्टनाशात्
तत्कार्याणां कारणानामनुत्पत्तेर्विषयस्य परिच्छेदतृष्णयोरभावात्, अगतिर्जन्मस्थान
इति नास्ति पुनर्भवो दीक्षितस्य । तददृष्टञ्चात्मसंस्कारो न चेतना स्यात्
दीक्षितस्यापि सास्तीति जन्मापि स्यात् ?
अत्राह—बुद्धेर्भावाभावानुवृत्तितोऽन्वयव्यतिरेकानुवृत्त्या करणानामेक-
स्माद् देशादपरदेशसम्बद्धानामुत्पत्तेः कारणात् सामर्थ्यं बुद्धेरिन्द्रियजननं प्रति

९० प्रमाणवार्त्तिके
दृष्टं बुद्धेर्न चान्यस्य सन्ति तानि नयन्ति किम् ।
धारणप्रेरणक्षोभनिरोधाश्चेतनावशः ॥ २६६ ॥
न स्युस्तेषामसामर्थ्ये तस्य दीक्षाद्यनन्तरम् ।
अथ बुद्धेस्तदाभावान्न स्युः सन्धीयते मलैः ॥ २६७ ॥
बुद्धेस्तेषामसामर्थ्यं जीवतोऽपि स्युरक्षमाः ।
निर्ह्रासातिशयात् पुष्टौ प्रतिपक्षस्वपक्षयोः ॥ २६८ ॥
दोषाः स्वबीजसन्ताना दीक्षितेऽप्यनिवारिताः ।
नित्यस्य निरपेक्षत्वात् क्रमोत्पत्तिर्विरुध्यते ॥ २६९ ॥
दृष्टम्, नान्यस्य संस्काररूपस्यादृष्टस्य; तदन्वयव्यतिरेकानुविधानानुपलम्भात् ।
सा बुद्धिश्चास्ति देशान्तरसम्बद्धकरणजनिका दीक्षितस्य, तत् किं तानि करणानि
गर्भस्थानं नयन्ति गच्छन्ति, हेत्ववैकल्यात् भवितव्यम् ॥ २६४-२६६ ॥
गमनेनावश्यं दीक्षयोपहता बुद्धिर्देशान्तरं नेतुमिन्द्रियाण्यशक्ता चेत् ?
नन्वेवं तस्य मुमुक्षोर्दीक्षानन्तरं बुद्धेरसामर्थ्ये तेषामिन्द्रियाणां स्वविषये व्यव-
स्थापनं धारणम्, तत्रायोजनं प्रेरणम्, क्षोभो विकारः, स्वविषयान्निवर्तनं
निरोधः, ते बुद्धिनिबन्धनवृत्तयो न स्युः ।
अथ बुद्धेस्तदा मरणकालेऽभावान्न स्युः धारणप्रेरणादयः ?
अत्राह—सन्धीयते जन्यते मलैर्मिथ्याज्ञानैर्मिथ्याज्ञानात्मस्नेहादिभिर्बुद्धि-
र्मरणसमयेऽपीति कुतो बुद्धयभावः ॥ २६७ ॥
अथ मला अपि दीक्षयोपहतसामर्थ्या न बुद्धिं सन्दधति, तदा तेषां
मलानामसामर्थ्ये स्वीक्रियमाणे जीवतोऽपि दीक्षितस्य मला बुद्धिसन्धानं प्रत्य-
क्षमाः स्युः । दीक्षा मलानां बाधिकेत्यपि मिथ्या । तथा प्रतिपक्षस्य नैरात्म्य-
भावनायाः स्वपक्षस्यायोनिशोमनस्कारस्याभ्यासात् पुष्टौ सत्यां दोषाणां यथाक्रमं
निर्ह्रासादपचयात्, अतिशयादभिवृद्धेर्दोषाः स्वकीयाद् बीजात् तुल्यजातीय-
कारणात् सन्तानो येषां ते दीक्षितेऽपि दोषबीजे परिपोषवत्यनिवारिताः ।
स्यादेतद्, आत्मनोऽपि गर्भगतकरणादिजनने व्यापारः, स एव दीक्षया
निरुद्ध इति न पुनर्जन्म ? इत्याह—नित्यस्यानुपकार्यतया निरपेक्षत्वात्

प्रमाणसिद्धिः ९१
क्रियायामक्रियायाञ्च क्रिययोः सदृशात्मनः ।
ऐक्यञ्च हेतुफलयोर्व्यतिरेकस्ततस्तयोः ॥ २७० ॥
कर्तृभोक्तृत्वहानिः स्यात् सामर्थ्यं च न सिध्यति ।
अन्यस्मरणभोगादिप्रसङ्गाश्च न बाधकाः ॥ २७१ ॥
अस्मृतेः; कस्यचित् तेन ह्यनुभूतेः स्मृतोद्भवः ।
स्थिरं सुखं ममाहं चेत्यादिसत्यचतुष्टये ॥ २७२ ॥
कारणादीनां क्रमेणोत्पत्तिर्विरुध्यते; समत्वहेतुसद्भावात् सकृदुत्पादप्रसक्तेः
॥ २६८-२६९ ॥
इन्द्रियादेः क्रियायामक्रियायां च सदृशात्मनस्तुल्यरूपस्यात्मनस्तयोः
कालयोस्ते ते विरुध्येते । यद्यसौ कार्यकारणस्वभावः, तदा कार्यादेव क्रिया-
विरामोऽस्य विरुध्यते । एवमक्रियायामपि वाच्यम् । किञ्च—आत्मनः कर्मकर्तृता
हेतुत्वम्, भोक्तृत्वञ्च फलम्, ते चात्मन एकरूपस्य रूपे इति हेतुफलाभेद-
प्रसङ्गः । व्यतिरेको भेदः, तत आत्मनस्तयोः कर्तृत्वभोक्तृत्वयोर्धर्मयोः, ततो
नैक्यप्रसङ्ग इति चेत् ? ॥ २७० ॥
एवं कर्तृत्वभोक्तृत्वहानिः स्यात्; आत्मनोऽतत्स्वभावत्वात् । तत्सम्ब-
न्धात् कर्ता भोक्ता च । अनुपकृतस्य सम्बन्धित्वेऽतिप्रसङ्गात् उपकृतत्वं
वेदितव्यम् । तच्चाशक्यसाधनं यस्मान्नित्यस्याव्यतिरेकित्वात् सामर्थ्यञ्च न
सिध्यति ।
ननु यद्यात्मा नास्ति, तदाऽन्येनानुभूतं कर्म च कृतमन्यः स्मरति भुङ्क्ते
फलमिति स्यात्, तथा चातिप्रसङ्गः ? इत्याह—अन्यस्य स्मरणभोगादिप्रस-
ङ्गाश्च न बाधका भवन्ति; अस्मृतेः कस्यचित् स्मर्तुरभावात् । एवं भोगोऽपि
नास्ति; भोक्त्रभावात् । तेन हि तस्मात् स्मर्त्रभावात् कारणाद् विषयाणामनुभूतेः
सकाशात् स्मृतिरेव स्मृतं तस्योद्भवः । वस्तुधर्मो ह्येष यदनुभवः पटीयान्
स्मरणबीजाधानद्वारेण स्मरणं जनयति । शुभाशुभचेतनाश्च संस्कारा भोगाकारं
संविदं प्रवर्त्तयन्ति । तत् किं स्मर्तृभोक्तृदुर्महेण ! तत्तदाकारः प्रतीत्यसमुत्पन्नो
बुद्धिप्रबन्ध एव केवलः, न तु संसारी नाम कश्चित् ।

...wait,क्षित्युदकादिभावेऽपि`.

• Line 23:
  नाङ्कुरस्योद्भवः । ननु त्रिहेतोर्जन्मन एकाभावेऽपि चेदनुत्पत्तिः, तत्किं कर्मणो
  Check:
  नाङ्कुरस्योद्भवः (in kārikā line 6 it was नांकुरस्येव, here it is नाङ्कुरस्योद्भवः).
  Wait, look at kārikā line 6: नांकुरस्येव - notice the anusvāra नांकुरस्येव.
  In line 23: नाङ्कुरस्योद्भवः - it has ङ्क ligature: नाङ्कुरस्योद्भवः!
  Then । ननु त्रिहेतोर्जन्मन एकाभावेऽपि चेदनुत्पत्तिः, तत्किं कर्मणो -> matches.

• Line 24:
  देहस्य वा क्षयो नाभ्यस्यते; परे चाहुः—कर्मक्षयान्मुक्तिरिति ? अत्राह—
  Check:
  देहस्य वा क्षयो नाभ्यस्यते; परे चाहुः—कर्मक्षयान्मुक्तिरिति ? अत्राह—
  Wait, is there a semicolon after नाभ्यस्यते? Yes, ;.
  Dash after चाहुः? Yes

प्रमाणसिद्धिः ९३
अशक्यत्वाच्च तृष्णायां स्थितायां पुनरुद्भवात् ।
द्वयक्षयार्थं यत्ने च व्यर्थः कर्मक्षये श्रमः ॥ २७६ ॥
फलवैचित्र्यदृष्टेश्च शक्तिभेदोऽनुमीयते ।
कर्मणां तापसंक्लेशात् नैकरूपात् ततः क्षयः ॥ २७७ ॥
फलं कथञ्चित् तज्जन्यमल्पं स्यान्न विजातिमत् ।
अथापि तपसः शक्त्या शक्तिसङ्करसंक्षयैः ॥ २७८ ॥
क्लेशात् कुतश्चिद्धीयेताशेषमक्लेशलेशतः ।
अशक्यत्वाच्च । सत्यपि वा विपक्षे तदभ्यासाद् देहकर्मनिवृत्तिरशक्य-
क्रिया । तृष्णायां स्थितायां तत्प्रचितस्यात्मग्रहवतो गर्भस्थानपरिग्रहे सति
पुनरुद्भवात् देहस्य शरीरिणश्च तृष्णयैव प्रवृत्त्या सर्वत्र शुभाशुभप्रवृत्तेश्च ।
एवं तर्हि तृष्णा कर्म च क्षपयितव्यं मुमुक्षुणा ? इत्याह—द्वयक्षयार्थं यत्ने
च क्रियमाणे कर्मक्षये व्यर्थः श्रमः । तृष्णाक्षयमात्रान्जन्माभावसिद्धेः सदपि
कर्मानुपयुक्तमित्यलं तत्क्षयप्रयासेन ! न च कर्मक्षयः प्रतिपक्षाभावात् शक्य
इत्युक्तम् । सन्तापक्लेशोपभोगात् पूर्वार्जितकर्मक्षयोऽपरस्य चाकारणम्, ततो
मुक्तिरित्यपि मोहः१ ॥ २७६ ॥
तथा हि—कर्मणां फलवैचित्र्यस्य नानागत्युपभोग्यानेकविधोपकारण-
साध्यविविधसुखदुःखोपभोगप्रकारस्य दृष्टेश्च शक्तिभेदः सामर्थ्यनानात्वमनु-
मीयते, ततो२ नानाप्रकारफलजननसामर्थ्यात् कारणादेकरूपात् फलात् ताप-
संक्लेशान्न कर्मणां क्षयः ॥ २७७ ॥
सर्वेषां कर्मणां ताप एव फलमिति चेत् ? तस्य कर्मणो जन्यं फलं
कथञ्चित् जुगुप्सादिभिरल्पं स्यात्, न तु विजातिमत् । दानं दत्त्वा हिंसित्वा
वा जुगुप्सुस्तयोः फलमल्पीयोऽनुभवति । कारणता न वा, अपादानात् । न तु
शुभस्य दुःखमशुभस्य वा सुखं फलं भवितुमर्हति । अथापि तपसः शक्त्या
शक्तिसङ्करेण तापक्लेशमात्रफलेन तानि हीयन्ते । तपःशक्त्या कर्मणां संक्षयेण
वा जन्माभावः, यच्च किञ्चिदवशिष्टं तत् क्लेशात् कुतश्चित् केशोल्लुञ्चनादेः
१ जैनानामिति शेषः । २. अतो—रा० ।

९४ प्रमाणवार्त्तिके
यदिष्टमपरं क्लेशात् तत् तपः क्लेश एव चेत् ॥ २७९ ॥
तत् कर्मफलमित्यस्मान्न शक्तेः सङ्करादिकम् ।
उत्पत्सुदोषनिर्घाताद् येऽपि दोषविरोधिनः ॥ २८० ॥
तज्जे कर्मणि शक्ताः स्युः कृतिहानिः कथं भवेत् !
दोषा न कर्मणो दुष्टः करोति न विपर्ययात् ॥ २८१ ॥
मिथ्याविकल्पेन विना नाभिलाषः सुखादपि ।
क्षीयते, कर्मक्षयाच्च मुक्तिः ? अत्राह—हीयेताशेषमक्लेशलेशतः । यदि
तपसा कर्मक्षयोऽशेषं कर्म हीयेताक्लेशतो विनैव केशोल्लुञ्चनादिदुःखतः कर्मणः
क्षीणत्वाद् । यथा नारकादि दुःखं न भवति तथाऽल्पीयोऽपि न स्यात् । शक्ति-
साङ्कर्येऽपि लेशतः सन्तापक्लेशात् केवलात् कर्म हीयेत । न दुःखान्तरानुबन्धी
संसारप्रबन्धः तपस्विनः स्यात् ।
तपसः शक्त्या शक्तिसङ्करसंक्षयश्च तदा वक्तुं शक्यो यदि स्यादिष्टं
क्लेशादपरमन्यत् तपः, नान्यथा । क्लेश एव चेत् तत् तपः । क्लेशरूपं
तपःकर्मफलं ( तपोऽवशेषितस्य कर्मणः फलमिष्टम् ) इत्यस्मात् कर्मफल-
भूतात् तपसः शक्तेः संकरादिकं न युक्तम् । आदिशब्दात् संक्षयश्च । तस्य
मते तु—उत्पित्सोस्तृष्णादेर्दोषस्य निर्घातात् येऽपि दोषविरोधिनो
नैरात्म्याभ्यासादय उपायाः, तज्जे तृष्णादिदोषप्रभवे कर्मणि कारणवारणद्वारेण
व्याहन्तुं शक्ता न; प्राग्जनिते तस्योत्पन्नत्वात् । अतः कृतस्य कर्मणो हानिः
कथं भवेत् !
ननु यथा दोषेभ्यः कर्म तथा कर्मणो दोषाश्च भवन्तीत्यक्षीणकर्मणो न
स्यात् मुक्तिः ? इत्याह—दोषा न कर्मणो भवन्ति; किन्तु दोषैर्दुष्टः प्राणी
कर्मकरो भवति, न विपर्ययात् नादुष्टः कर्म करोति, नैरात्म्यदर्शिनस्तृष्णाभावात्
क्वचित् प्रवृत्तिनिवृत्त्यसम्भवात् ॥ २७८-२८१ ॥
ननु कर्मणः शुभात् सुखम्, सुखादभिलाषः, अभिलाषाच्च राग इति
कर्मणो दोषजन्म ? इत्याह—यश्च सुखादप्यभिलाषो रागहेतुर्दृश्यते, स च
मिथ्याविकल्पेन विना स्थिरसुखमदीयाहङ्कारविकल्पनमन्तरेण न भवतीत्य-