प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

७८ प्रमाणवार्तिके
अदूषितेऽस्य विषये न शक्यं तस्य वर्जनम् ।
प्रहाणिरिच्छाद्वेषादेर्गुणदोषानुबन्धनः ॥ २२४ ॥
तयोर्दृष्टिविषये;
न तु बाह्येषु यः क्रमः ।
न हि स्नेहगुणात् स्नेहः किन्त्वर्थगुणदर्शनात् ॥ २२५ ॥
कारणेऽविकले तस्मिन् कार्यं केन निवार्यते ।
का वा सदोषता दृष्टा स्नेहे दुःखसमाश्रयः ॥ २२६ ॥
अदूषितेऽस्य विषय आत्मनि न शक्यं तस्य वर्जनम् । न हि स्नेहः
स्वगुणदोषाभ्यामुपादीयते त्यज्यते वा, किन्तु विषयस्य । विषयश्च निर्दोष इति
कथमस्य वर्जनम् !
किञ्च— इच्छाद्वेषादेर्गुणदोषानुबन्धिनो यथाक्रमं विषयस्य गुणदोषा-
नुवर्त्तिनः प्रहाणिः प्रहाण्युपायः ॥ २२४ ॥
तयोर्गुणदोषयोर्दृष्टिविषयेऽनन्योपायतादर्शनार्थमुपचारः । विषयगुणदोषा-
दर्शने एवेच्छा द्वेषादिप्रहाण्युपाय इत्यर्थः ।
नन्वदृष्टोऽपि इच्छादिरनिच्छामात्रात्१ त्यज्यमानो दृश्यते ? इत्याह— न
तु बाह्येषु वस्तुषु यः क्रमोऽनिच्छामात्रकृतत्यागरूपः स आन्तरेष्वपि
स्नेहादिषु युक्तः । बाह्याधीनं बाह्यमनिच्छया त्यक्तुं शक्यम्, आत्मदर्शनाधीनं तु
न शक्यपरिहारम्; अविकलहेतुत्वेनोत्पत्तेः ।
किञ्च— न हि स्नेहगुणात् स्नेहः क्रियते, किन्त्वर्थस्य विषयस्य
गुणदोषदर्शनात् जायते ॥ २२५ ॥
कारणेऽविकले तस्मिन् विषयगुणे कार्यं स्नेहः केन निवार्यते,
न केनचित् ।
का वा सदोषता दृष्टा स्नेहे, येनायं वर्जयितव्यः । दुःखस्य समा-
श्रयश्चेद्, दोषः । तथा हि— आत्मनि स्निह्यन् तत्सुखसाधनेषु तृष्णावान्
दुःखभूतं संसारमुपादत्ते ॥ २२६ ॥
१. इत्यादि०—रा० ।