प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ८१
किञ्चित् परित्यजेत् सौख्यं विशिष्टसुखतृष्णया ॥ २३४ ॥
नैरात्म्ये तु यथालाभमात्मस्नेहात् प्रवर्तते ।
अलाभे मत्तकासिन्या दृष्टा तिर्यक्षु कामिता ॥ २३५ ॥
यस्यात्मा वल्लभस्तस्य स नाशं कथमिच्छति !
निवृत्तसर्वानुभवव्यवहारगुणाश्रयम् ॥ २३६ ॥
इच्छेत् प्रेम कथम्; प्रेम्णः प्रकृतिर्न हि तादृशी ।
वैराग्याच्च किञ्चित् सौख्यं परिणतिदुःखबहुलं परित्यजेदात्मकामो
विशिष्टस्य सुखस्य परिणामाविरुद्धस्य तृष्णया अभिलाषेण । यदा त्वात्मनि सति
न किञ्चित् सुखैकरूपं सर्वं सुखं दुःखसंमिश्रं तदा क्व परिहारः कस्मिन्ननुरागः
स्वीकार्यः ! न चेच्छया शक्यपरिहाराः स्नेहादयः; तत्कारणस्यात्मनोऽवैकल्या-
दित्युक्तम् ॥ २३४ ॥
नन्वनैरात्म्यपक्षेऽपि दुःखं सकलम्, तन्निरोधः परसुखम्, तत् क्वचित्
तृष्णया प्रवृत्तिर्न स्यात् ? इत्याह—नैरात्म्यतत्त्वेऽध्यारोपादात्मस्नेहात् सुख-
विपर्यासात् दुःखेष्वपि सुखतयाऽध्यवसितेषु विषयेषु यथालाभं प्राप्त्यनुक्रमेण
प्रवृत्तिर्भवति; निर्वाणसुखव्युत्पत्त्यभावात् । व्युत्पत्तावपि तन्मार्गासात्मत्वाभावात् ।
सात्मीकृतमार्गास्तु क्वचिन्न प्रवर्तन्त एव । तथा चालाभे मत्तकासिन्या
मत्तगजगामिन्या कामुकस्य तिर्यक्षु कामिता दृष्टा । बलवानात्मस्नेहो विशिष्ट-
सुखसाधनस्यालाभे सुखाभासहेतौ च प्रवर्तयति ॥ २३५ ॥
किञ्च—यदि बुद्धीन्द्रियशरीरादीनां दुःखहेतुत्वात् तेषु वैराग्यात् तत्यागात्
कैवल्यमात्मन इष्टम् । मुक्तिदशायां तदात्मभोगादिसकलपरिच्छेदाभावात् नाशावि-
शेषात्नाश एवेष्टः स्यात्, तच्चेदमयुक्तमित्याह—यस्यात्मा वल्लभस्तस्य
स कथं नाशमिच्छति न नाशं कैवल्यमप्रतीतिविषयत्वादिच्छति !
कथं पुनः केवलमात्मानमिच्छन् नाशमिच्छति ? इत्याह—निवृत्तः सर्वस्या-
नुभवव्यवहारस्य समाश्रयम् आश्रयणं यस्मात् तं नाशलक्षणाविशिष्टमित्यर्थः ।
नाशाविशिष्टञ्चात्मानं कथं प्रेम स्नेहातिशय इच्छेत् ! यस्मात् प्रेम्णः प्रकृति-
प्र० वा० : ६