प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

८० प्रमाणवार्त्तिके
च्युतेषु सघृणा बुद्धिर्जायतेऽन्येषु सस्पृहा ।
समवायादिसम्बन्धजनिता तत्र हि स्वधीः ॥ २३१ ॥
स¹ तथैवेति सा दोषदृष्टावपि¹ न हीयते ।
समवायाद्यभावेऽपि सर्वत्रास्त्युपकारिता ॥ २३२ ॥
दुःखोपकारान्न भवेदंगुल्यामिव चेत् स्वधीः ।
न ह्येकान्तेन तद् दुखं भूयसा सविषान्नवत् ॥ २३३ ॥
विशिष्टसुखसङ्गात् स्यात् तद्विरुद्धे विरागिता ।
विषयेषु सघृणा बुद्धिर्जायते जनस्य । अन्यत्राच्युतेष्वात्मीयबुद्धिविषयेषु
सस्पृहा । दुःखभावनया आत्मीयबुद्धिरेव हीयत इति चेत् ? न युक्तमिदम्;
समवायादिसम्बन्धजनिता हि यस्मात् तत्र बुद्ध्यादौ स्वधीः । तथा
चात्मनः सुखादिना समवायः सम्बन्धः, शरीरेण संयोगः, शरीराश्रितैः रूपादिभिः
संयुक्तसमवायः, श्रोत्रेन्द्रियेण संयोगश्चक्षुरादिभिः संयोगिसंयोग आत्मसम्बन्धः
॥ २२९-२३१ ॥
स दुःखभावनायामपि तथैवेति सा स्वधीर्दोषदृष्टावपि न हीयते;
निमित्तस्यावैकल्यात् । अथ समवायादिर्नास्त्येव, तदा समवायाद्यभावेऽपि
सर्वत्र बुद्ध्यादावस्त्युपकारिता तत्कृता ॥ २३२ ॥
तत्र स्वधीरशक्यधारणा दुःखोपकारात् दुःखोपनिधानात् न भवेदहिदष्टा-
यामङ्गुल्यामिव स्नेहबुद्ध्यादौ स्वधीरिति चेत् ? न ह्येकान्तेन तत्स्नेहादि-
दुःखं दुःखहेतुः, पर्यायेण सुखहेतुत्वादपि; किन्तु भूयसा तद् दुःखम्, सविषा-
न्नवत् । परिणतिदुःखहेतुरपि विषान्नमापातसुखं च ॥ २३३ ॥
ननु सविषयमन्नं सुखमिश्रञ्च वैराग्यविषयः स्वहितकामानाम्, एवं स्नेहादि-
रपि स्याद् ? इत्याह—विशिष्टे सुखे सुखसाधने तदात्वपरिणामयोरनुग्रहीतरि
विषादिदोषरहितभोजनादौ सङ्गादभिष्वङ्गात् स्यात् तद्विरुद्धे सविषान्नादौ
विरागिता ।
१-१. 'सम्बन्धः स तथैवेति दृष्टावपि'—भाष्यसम्मतः पाठः ।