प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

७६ प्रमाणवार्त्तिके
नाक्षयः प्राणिधर्मत्वाद् रूपाविवदसिद्धितः ॥ २१७ ॥
सम्बन्धे प्रतिपक्षस्य त्यागस्यादर्शनावपि¹।
न काठिन्यवदुत्पत्तिः पुनर्दाषविरोधिनः ॥ २१८ ॥
सात्मत्वेनानपायत्वाद् अनेकान्ताच्च भस्मवत् ।
यः पश्यत्यात्मानं तत्रास्याहमिति शाश्वतः स्नेहः ॥ २१९ ॥
स्नेहात् सुखेषु तृष्यति, तृष्णा दोषांस्तिरस्कुरुते²।
भूतनैरात्म्यानां न पुनर्दाषलेशोत्पत्तिः । अनेन ‘निःशरणतः’ इति निरोधाकारो
निर्दिष्टः; दोषेभ्यः सर्वथा निःशरणात् ।
स्यादेतद्—अक्षयो रागादिः प्राणिधर्मत्वादूपादिवत् ? न युक्तमेतद्;
असिद्धितः । न हि प्राणी कश्चिदस्ति यद्धर्मा रागादयः सिद्ध्यन्ति, सत्त्वे
दृष्टौ तु सत्यां केवलमुपलभ्यन्त इति प्रतीत्यसमुत्पादमात्रमेतत् ॥२१६-२१७॥
तेषां प्रतिपक्षस्य नैरात्म्यदर्शनस्य सम्बन्धे सम्मुखीभावे त्यागस्यापात-
विष्कम्भणस्यादर्शनादपि सम्भवप्रतिपक्षत्वेनोच्छेदसम्भवात् नाक्षयित्वम् ।
स्यादेतत्—ताम्रादीनामग्नियोगाद् द्रवावस्थायां नष्टमपि काठिन्यं पुनः
शीतसम्पर्कादुत्पद्यते, तद्वन्नष्टानामति दोषाणां मार्गसाम्ये पुनः कुतश्चिद्धेतोस्तपत्तिः
स्यात् ? अत्राह—न काठिन्यवदुत्पत्तिः पुनर्दोषाणाम्; दोषविरोधिनो
नैरात्म्यस्य सात्मत्वेन प्रकृतिस्वेनानपायात् । न ह्यव्याहते विरोधििन तद्विरुद्धस्यो-
त्पत्तिरग्नाविव शीतकाठिन्यं कादाचित्कत्वादग्निनिवृत्तौ तद्विरोधिन्या द्रवतायाः स्व-
रसिरोधादुत्पद्यते । अनैकान्ताच्च भस्मवद् यथा भस्मनि भूते पुनर्न काष्ठोत्पत्तिः,
तथा नैरात्म्यसात्मतायां न पुनर्नष्टानां दोषाणामुत्पत्तिरित्यनैकान्तिकता नष्टोत्पत्तेः ।
नन्वात्मभावनयापि मोक्षोऽस्ति, तत् किं नैरात्म्यभावनया, यदाहुः—
“आत्मा••••मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” (बृह. उ. ४.५.६) इत्यादि ? अत्राह—
यः पश्यत्यात्मानं तत्रात्मन्यस्य द्रष्टुरहमिति शाश्वतोऽनपायी
स्नेहो भवति ॥ २१८-२१९ ॥
स्नेहादात्मस्नेहात् सुखेषु तृष्यति, तृष्णावान् भवतीति । तृष्णा च
१. त्यागसंसर्जनादपि—पाठा० । २. दोषाँस्थिरीकुरुते-पाठा० ।