पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

४० त्रैराशिकम्
पञ्चमोदाहरणम्—
यत्र सुवर्णो लभते रूपाणां सप्ततिं त्रिभागयुताम् ।
तत्रैको माषः किं दशभागोनः सखे कथय ॥ २६ ॥
सुवर्णसम्बन्धी कर्षः पलचतुर्भागः षोडशमाषकपरिमाणः सुवर्ण इति पुल्लिङ्गेन
सुवर्णशब्देनोच्यते । स सुवर्णो रूपत्रिभागयुक्तां रूपसप्ततिं यत्र लभते, तत्रैको माषः दशभागेन
रहितः किं लभते ।
अत्र सुवर्णस्य ज्ञातमूल्यत्वात् प्रमाणराशित्वं, दशभागोनस्य माषकस्य ज्ञेयमूल्यत्वा-
दिच्छाराशित्वं, रूपत्रिभागयुक्ता रूपसप्ततिर्मध्यमो राशिः । सुवर्णस्य माषकेन सजातीयत्वार्थं
षोडश गुणकारः । मध्यमराशौ परभागानुबन्धकर्म । इच्छाराशौ भागापवाहककर्म । प्रमाणराशे-
श्छेदनत्वेऽपि कृते रूपस्य हरत्वाच्छेदांशविपर्यसि¹ राशित्रयस्य प्रभागवत् कर्मणि (कृते जातम्)
६३३/१६०, लब्धं रूप ३ शेषः १५३/१६० ।
षष्ठोदाहरणम्—
पङ्गुः प्रयाति कश्चित् दिवसत्र्यंशेन योजनाष्टांशम् ।
योजनशतं प्रयास्यति निगद्यतां केन कालेन ॥ ३० ॥
कश्चित् पङ्गुः गतिवैकल्यवान् दिवसत्र्यंशेन योजनस्याष्टांशं क्रोशार्द्धं गच्छति, स तथा
गच्छन् योजनशतं क्रोशचतुःशतीं कियता कालेन यास्यतीति ।
अत्र योजनाष्टभागगमनस्य दिवसत्रिभागकालज्ञानात् प्रमाणत्वं, योजनशतस्य ज्ञेय-
कालत्वादिच्छात्वं, ज्ञातः कालो मध्यमो राशिः । त्रयस्य प्रभागवत् कर्मणि कृते जातम्
८००/३ । अतो लब्धं दि २६६ शेषम् २/३ । दिनानां त्रिशता भागं दत्वा लब्धा मासाः ८ दि
२६ शेषम् २/३ ।
सप्तमोदाहरणम्—
कीटोऽङ्गुलषड्भागं गच्छत्यह्नश्चतुर्थभागेन ।
दशयोजनानि यास्यति कियता कालेन सार्द्धानि ॥ ३१ ॥
कीटः कृमिः, दिनचतुर्थभागेनाङ्गुलषड्भागं गच्छन् दृष्टस्तथाविधोऽसौ योजनार्द्ध-
सहितानि दशयोजनानि कियता कालेन गमिष्यतीति ।
अत्राङ्गुलषड्भागगमनस्य दिवसचतुर्थभागकालज्ञानात् प्रमाणत्वं, हरत्वाच्छेदांश-
विपर्यासश्च² । सार्द्धानां दशयोजनानां ज्ञेयकालत्वादिच्छात्वम् । ज्ञातः कालो दिनचतुर्थभागो
मध्यमो राशिः । इच्छाराशेः भागानुबन्धकर्म । प्रमाणराशेरङ्गुलात्मकत्वादिच्छाराशेरङ्गुली-

¹ हरत्वाच्छे° । ² हरत्वाच्छेदांशविपर्ययसश्च ।

त्रैराशिकम् ४१
करणार्थं प्रथमं क्रोशगुणकेन चतुष्टयेन¹ गुणने स्वच्छेदेन द्विकेन च भक्ते जातं क्रोशाः ४२ । ततो
दण्डगुणकेन सहस्रद्वयेन गुणने च जातं (दण्डाः) ८४००० । ततो हस्तगुणकेन चतुर्भिर्गुणने
जातं हस्ताः ३३६००० । ततोऽप्यङ्गुलगुणकेन चतुर्विंशत्या गुणने जातम् अङ्गुलानि
८०६४००० । राशित्रयस्य प्रभागवत् कर्म (कृते जातं) ४८३८४०००, स्वच्छेदेन
चतुर्भिरपवर्तितं लब्धं दिनानि १२०९६००० । दिनानां षष्ट्यधिकेन शतत्रयेण भागे
तेनैवापवर्तिते सति लब्धं वर्षाणि ३३६०० ।
गतिनिवृत्तौ करणसूत्रमार्यायाः पूर्वार्धम्—
त्यक्त्वैकदिननिवृत्तिं दिवसगतेरेकदिनगतिः शेषः ।
इदं करणमेकतरोदाहरणविशेषे वृत्तान्ताश्रयेण प्रवर्तितम् । सारूप्यादन्योदाहरणे
प्रव्यापरिष्यते इति । दिवसेन गतिः दिवसगतिस्तस्या एकदिनसाध्यां निवृत्तिं प्रत्यावृत्तिं, त्यक्त्वा
शोधयित्वा, यः शेषः क्रियते स दिनगतिः² विशुद्धा भवति । तदनुसारेण गन्तव्याध्वकाललाभः ।
एकादिनादधिकोनकालपरिच्छिन्नगत्यनुसारेण दिनगतिरानेतव्या । तथैवैकदिनादधिकोन-
कालपरिच्छिन्नव्यावृत्त्यनुसारेण³ दिनव्यावृत्तिरानेतव्या । ततो दिनगतेर्दिनव्यावृत्तौ पतितायां
शेषः स्फुटदिनगतिर्भवति । तां प्रमाणीकृत्य दिनमेकं फलत्वेन व्यवस्थाप्य गन्तव्यस्य
कालविशेषमिच्छेत् । तान्येतानि त्रीणि त्रैराशिकानि, दिनगत्यानयनार्थमेकं दिननिवृत्त्यानयनार्थं
द्वितीयं गन्तव्यकालानयनार्थं तृतीयमिति, प्राक्सूत्रसिद्धान्यपि गन्तव्यकालानयनोपयोगि-
प्रमाणराशिफलराशिस्फुटीकरणार्थं गतिव्यावृत्तिशुद्धावसरदर्शनेन शिष्यहितार्थत्वादुक्तानि ।
अज्ञो हि शिष्यो व्यावृत्तिम्अशोधयित्वैव यथोक्तया गत्या गन्तव्यकालमानयेत्, तावता
कालेन च व्यावृत्तिं, ततस्तदन्तरं; न च तत्तत्त्वम् ।
उदाहरणम्—
नागेन्द्रो दिनपञ्चमांशनवमत्र्यंशैः स्वपादान्वितैः
षड्भिर्याति सपादयोजनदलं त्र्यंशोनमर्धान्वितम् ।
प्रत्यायाति च योजनं द्विगुणितं स्वत्र्यंशहीनं सखे
सार्धेन च तत्र योजनशतं कालेन केनैष्यति ॥ ३२ ॥
दिनस्य यः पञ्चमो भागस्तस्य यो नवमो भागस्तस्य यस्त्रिभागस्तैः प्रभागकर्मणा पञ्च-
त्रिंशदुत्तरशतभागैः⁴ षड्भिः षड्गुणैः स्वपादान्वितैः अधरहरोर्ध्वत्यादिना दिनाष्टादशभागस्तेन
दिनाष्टादशभागेन सपादस्य योजनस्य दलं प्रभागकर्मणाऽष्टभागपञ्चकं⁵ नागेन्द्रो गच्छति,
प्रत्यागच्छति योजनं द्विगुणितं स्वत्रिभागरहितं स्वभागापवाहककर्मणा त्रिभागचतुष्टयं सार्द्धेन
¹ चतुष्ट्वेन । ² दिनगतिः शोध्यति । ³ ०व्यावृत्त्या० । ⁴ पंशविंशतिउत्तरशतभागैः ।
⁵ स्वत्र्यंशोनेन स्वार्धान्वितेनापि तदेव ।

४२ व्यस्तत्रैराशिकम्
दिनेन इति, असौ योजनशतं¹ कियता कालेन निर्वाहयिष्यति । अत्र दिनाष्टादशभागस्य गति-
परिज्ञानात् प्रमाणत्वम्, एकदिनस्य ज्ञेयगतित्वादिच्छात्वम्, ज्ञाता गतिरष्टभागपञ्चकं
मध्यमो राशिः । प्रमाणराशेश्छेदांशविपर्यासे कृते राशित्रयस्य प्रभागवत् कर्मणि (कृते) लब्धा
दिनगतिः ४५/४ । तथा सार्द्धस्य दिनस्य निवृत्तिविज्ञानात् प्रमाणत्वं, दिनस्य ज्ञेयनिवृत्तित्वा-
दिच्छात्वं, ज्ञाता निवृत्तिः² त्रिभागचतुष्टयं मध्यमो राशिः । ततस्त्रैराशिकर्मणा लब्धा दिन-
निवृत्तिः ८/९ । दिनगतेरेतामेव दिननिवृत्तिं त्यक्त्वाऽपवर्ज्य³ शेषः ३७३/३६ । एषा निष्ठाता
दिनगतिः गन्तव्यातिवाहात् ज्ञातकालेऽयं प्रमाणराशिः, योजनशतगतिस्तु ज्ञेयकाले इच्छा-
राशिः, ज्ञातकालो मध्यमो (राशिः) । त्रैराशिककर्मणा लब्धं दि ९ भागाः २४३ छे ३७३ ।
द्वितीयोदाहरणम्—
अर्धाष्टमरूपाणि त्र्यंशयुजाह्नाऽर्जयन्नदनश्चार्धम् ।
अह्ना कश्चित् कियता कालेन शतेश्वरो भवति ॥ ३३ ॥
कश्चित् सत्रिभागेन दिवसेन सार्धानि सप्तरूपाण्यर्जयति, प्रत्यहं च रूपार्धमश्नाति,
अशितशेषं च संचयं करोति । स एवमर्जयन्नेवमश्नन् कियता कालेन रूपशतस्येश्वरो भवति,
रूपशतस्य संग्रहं यातीत्यर्थः ।
अत्र गतितुल्यमर्जनं ज्ञायते दिनस्य सत्रिभागस्येति प्रमाणत्वं, दिनस्य ज्ञेयमितीच्छात्वं,
ज्ञातमर्जनं मध्यमो राशिः । अतस्त्रैराशिककर्मणा लब्धं दिनार्जनं ४५ छे ८ । दिनादनं तु प्रश्नार्थमेव
१/२ एतद्दिनार्जनादपास्य 'तुल्यच्छेदावव्ययराश्योरंशान्तरं⁴ कुर्याद्' इत्येवं कर्म कृत्वा, जातं ४१
छे ८ । एष व्यवस्थितो दिनसंग्रहः ज्ञातकालत्वात् प्रमाणं, रूपशतं ज्ञेयकालमितीच्छा, ज्ञातः
कालो मध्यमो राशिः । अतस्त्रैराशिककर्मणा लब्धं दिनानि⁵ १६ भागाः⁶ २१ छे ४१ ।
अत्र गतिनिवृत्तिशब्देन⁷ प्रत्यावृत्तिर्गंत्यात्मिकाऽभिधीयते न तु गत्यभावः, गतिकाल-
विरतिकालप्रतिपरिच्छिन्नोपात्तगतिप्रामाण्येन⁸ इष्टाध्वप्राप्तिकालपरिज्ञानस्य गतित्वात्
‘सौत्रकर्मविरोधाच्च । तथा गतियोजननिवृत्तियोजनवियुतिप्रमाणेने इष्टाध्वक्रमणप्रयत्नकाल
आवृत्तिसमधिकीभूतगन्तव्यप्रमाणे न जिज्ञासितः । आवर्तमानस्यैकः क्रोशो द्वौ भवतः ।
यावच्छतसहस्रादिसङ्ख्यः ।
व्यस्तत्रैराशिके करणसूत्रमार्यापरार्धमाह—
आद्यगुणितोऽन्यभक्तो मध्यो मानान्तरे गणितम् ॥ ४४ ॥
मीयते परिच्छिद्यते ¹⁰इयत्पलमीयदङ्गुलमीयद्द्रोणमिति वेत्यादि येन मेयद्रव्यं तन्मानम् ।
तेन परिच्छिन्नं वस्तु यदाऽन्येन तद्विलक्षणपरिमाणे न परिच्छेदकवस्तुना मीयते, तदा तस्य
¹ योजनशतं । ² निवृत्ति । ³ ॰पवर्त्य । ⁴ व्ययराशेरंशान्तरं । ⁵ दिन । ⁶ भाग ।
⁷ ॰शब्दे । ⁸ पोत्रं । ⁹ योजनयूतिं । ¹⁰ इत्यल° ।

व्यस्तत्रैराशिकम् ४३
मेयस्य मानभेदकृतः सङ्ख्याविशेषो भवति तन्मानान्तरमित्युच्यते । तत्र येन परिच्छिन्नस्य
स्वरूपं¹ ज्ञातं तस्य कार्यत्वात् प्रमाणत्वं, येन तु परिच्छेदयितुमिष्यते तस्येच्छात्वं, ज्ञातपरिच्छेदो
मध्यमो राशिः प्रमाणेन गुणितोऽन्त्येन भक्तः । गणितव्यस्तत्वं च गुणभागहारविपर्यासात्,
विपरीतमस्तं व्यस्तमिति । यदि वा बृहत्परिमाणपरिच्छिन्नस्याल्पसङ्ख्यात्वं, स्तोकपरिमाण-
परिच्छिन्नस्य बहुसङ्ख्यात्वमिति । अथवा मानद्रव्ययोः प्रयोजकस्वरूपवैलक्षण्यात् व्यक्ति-
सङ्ख्याविशेषकृतो हि भेदो विजातीयतां न प्रवर्तयेत्, तादृशस्यैव गणितविषयत्वात् । यथा
द्वाभ्यामेताभ्यां मानाभ्यामिदमेवं मितं मेयं जातम्, अनयोरेकेन चेन्मीयते किं स्यादिति तदा
त्रैराशिकस्यैव विषयः ।
उदाहरणम्—
अष्टसेतिकहारेण मापिता हारविंशतिः ।
सा षट्सेतिकहारेण का सङ्ख्या गणकोच्यताम्² ॥ ३४ ॥
मुक्ताफलानामष्टभिरष्टभिः सेतिकैरेकैको हारः कृतः विंशतिश्च हारा जाताः । त एव
मुक्ताहारा मुक्तावलीकृताः षट्सेतिकहारकल्पनया कियन्तो भवन्ति ।
स्थापनम्— ८ । २० । ६ ।
करणम्—आदिनानेन ८ गुणितो मध्योऽसौ २० जातः १६०, अन्त्येनानेन ६ भक्तः
लब्धं हारा २६ शेषं (४/६), द्वाभ्यामपवर्त्य जातं भागौ २ छे ३ ।
द्वितीयोदाहरणम्—
पञ्चरक्तिकमाषेण सुवर्णस्य शतत्रयम् ।
तत्षड्रक्तिकमाषेण³ कियत्स्याद्विनिगद्यताम् ॥ ३५ ॥
क्वचिद्देशे काले वा पञ्चरक्तिकमाषकल्पनया सुवर्णशतत्रयं, षड्रक्तिकमाषेण⁴ सुवर्ण-
परिमाणं ज्ञातुमिष्यते ।
तदर्थं स्थापनम् ५। ३००। ६ ।
पूर्ववत् सूत्रोक्तं कर्म कृत्वा लब्धं सुवर्णाः २५० ।
तृतीयोदाहरणम्—
षोडशवर्णककाञ्चनसुवर्णशतमष्टषष्टिसंयुक्तम् ।
परिवर्त्य लभ्यते⁵ कियदेकादशवर्णकं कनकम् ॥ ३६ ॥
¹ स्वरूप । ² गणिकोच्यताम् । ³ मत्षड्रतिकं । ⁴ षद्रतिं । ⁵ तत्कथय भवेत् ।

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण दिया गया है:

४४ व्यस्तत्रैराशिकम्
यत्काञ्चनं हेम षोडशवर्णकं तस्य सम्बन्धिनां सुवर्णानां कर्षाणां पलचतुर्भागानां
शतमष्टषष्टिभिरुपेतं यद्येकादशवर्णकैः सुवर्णैः व्यवस्थाप्यते तदा कियती सुवर्णसङ्ख्या जायते ।
अधमहेमप्रक्षेपाद् वर्णपकर्षो भवति तुलावृद्धिश्च । यदि वा वर्णशब्देनात्र माषकोऽभिधीयते,
तेन षोडशभिर्माषैः सुवर्णस्थापनायां काञ्चनशतमष्टषष्टिसंयुक्तम् एकादशमाषकसुवर्ण-
कल्पनया कियत् सुवर्णं स्यात् तथा परिवर्तनात् कियदिति । भाण्डप्रतिभाण्डकं च मूल्योद्-
भावनेन स्थितमिति नायासस्य विषयः । त्रैराशिकमेतत् पञ्चराशिकविषयस्तु स इति वा ।
स्थापनम्— १६ । १६८ । ११ ।
सूत्रोक्तकर्मणा लब्धं सुवर्णा २४४ माषा ५ रक्तिका ४ भागः ११/१ ।१
चतुर्थोदाहरणम्--
त्रिकनवककम्बलानां विष्कम्भायामतः शतद्वितये ।
द्विकषट्ककम्बलाः कति जायन्ते कथ्यतामाशु ॥ ३७ ॥
यावता सूत्रेण त्रिहस्तपार्श्वा नव(हस्त)दैर्ध्या द्वे शते कम्बला भवन्ति, तावता सूत्रेण
द्विहस्तपार्श्वाः२ षड्‌हस्तदैर्ध्याः कम्बलाः कति भवन्ति ।
अत्र विष्कम्भायामयोर्वधान् मानपरिच्छेदः३, तेन त्रिकनवकवधः सप्तविंशतिः, द्विक-
षट्कवधो द्वादश४ । सप्तविंशतिमानस्य ज्ञातमेयसङ्ख्यात्वात् प्रमाणत्वं, द्वादशकस्य विपर्यासाद्
इच्छात्वं, ज्ञाता सङ्ख्या मध्यमो राशिः ।
स्थापनम्— २७ । २०० । १२ ।
सौत्रेण कर्मणा लब्धं कम्बलाः ४५० ।
पञ्चमोदाहरणम्--
सार्द्धद्वादशवर्णकसुवर्णशतमष्टमाषकोपेतम् ।
दत्वाऽऽप्यते कियद् वद सचरणदशवर्णकं कनकम् ॥ ३८ ॥
सार्द्धद्वादशवर्णकानां सुवर्णानां काञ्चनकर्षाणां शतमष्टभिर्माषकैरुपेतं दत्त्वा सपाद-
दशवर्णकं कनकं कियदाप्यते ।
अत्र सार्द्धद्वादशवर्णक(कनकं) मानम्, तस्य स्वरूपमेव मेयपरिच्छेदः । सचरणदशवर्णक-
कनकं मानान्तरम् । सुवर्णशतमष्टमाषकोपेतं ज्ञातमेयप्रमाणं मध्यमो राशिः ।
स्थापनम्—भागानुबन्धेन सवर्ण्य २५/२ । २०१/२ । ४१/४ ।
लब्धं सुवर्णाः १२२, माषाः ८, रक्तिकाः ४, भागाः ३६ छे ४१ ।
१ १/११ । २ त्रिहस्त° । ३ मानपरिछेदाः । ४ द्वादश द्वितयं ।

पञ्चसप्तनवराशिकम् ४५
पञ्चसप्तनवराशिके करणसूत्रमार्या—
नीते फलेऽन्यपक्षं विभजेद् बहुराशिपक्षमितरेण ।
छेदानां व्यत्यासं कृत्वाऽभ्यासं च राशीनाम् ॥ ४५ ॥
इहाप्युदाहरणवृत्तान्तेन लक्षणनिर्देशः । यदा ज्ञेयराशिर्न फलशब्देनोक्तः अपि तु
धनप्रयोगव्यवहारे आभाषितमासादिकालेन आभाषितप्रयुक्तशतादिमूलविशेषादाभाषित-
पञ्चकादिलाभः फलं, विक्रयेऽपि, पूर्वं व्यवहारेषु सारूप्याद् गणितसिद्धेः, तत्र त्रैराशिके¹
प्रमाणमध्यमराशी एकः पक्षः, अन्यो राशिरन्यः । पञ्चराशिके धनप्रयोगादाज्ञात एकः पक्षः,
अज्ञातो द्वितीयः । एतयोर्यत्र लाभादिकं फलं तिष्ठति तत्पक्षान्तरं नयेत् । ज्ञातपक्षे स्थितो
लाभः अज्ञातैकतरपक्षं नेयः, अज्ञातकालमूल्यान्यतरपक्षस्थितलाभः ज्ञातपक्षे न्यसनीयः² । एवं
कृते सति बहवो राशयो य

?
Wait, if an OCR/transcription system is evaluating line-by-line:
If the user says:
"Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line. Do NOT output LaTeX math syntax."
Let's see: how many main lines of text are there on the page?
Let's count the lines of text in the book:
Line 1: ४६ पञ्चसप्तनवराशिकम्
Line 2: ३७२१ । भाजकराशिवधः १०, ...
Line 3: प्राग्वत् पणादिफलम्¹, ...
Line 4: पञ्चराशिकोदाहरणम्—
Line 5: मासेन पञ्चकशते षष्टेर्वर्षेण किं फलं भवति ।
Line 6: फलतश्च कथय कालं ताभ्यामज्ञातमूलं च ॥ ३६ ॥
Line 7: पञ्चलाभो यस्य रूपशतस्य तत्पञ्चकशतं, ...
Line 8: तस्मिन् मासलभ्यलाभे व्यवस्थापिते ...
Line 9: लाभामृणिको दातुमिच्छति, न च जानात्येतया ...
Line 10: इत्येकः प्रश्नः । तस्या एव षष्टेः प्रयोगकाले प्रभूततरे⁴ ...
Line 11: षट्त्रिंशद्दत्ता तदा धनप्रयोक्ता न जानाति ...
Line 12: प्रश्नः । प्रभूततरे धने प्रयुक्ते

ज्ञायते तौ प्रमाणराशी; यस्य मूलस्य पादान्वितषष्ट्यात्मनो येन यावता कालेन
सार्धमाससप्तकात्मना¹ लाभो ज्ञातुमिष्यते तौ इच्छाराशी । ज्ञातलाभः ज्ञातसम्बन्धिनौ
चेत्येकः पक्षः, अज्ञातसम्बन्धिनामितरः² । न्यासः--

        १ ० ०    ७
          ०      १
          १      २
          ३     ६०
          २      १
          ४      ४
                 ०

'भागानुबन्धजातावि'ति सवर्णनम् । लाभे इच्छापक्षं नीते स एव बहुराशिपक्षतामा-
पन्नोऽन्येन³ भाज्यः । छेदव्यत्यासो⁴ यथास्वपक्षराश्यभ्यासश्च प्राग्वदिति । लब्धं रु २०
भागाः १२५/५७६ ।
उदाहरणम्--
षोडशवर्णिकहेम्नो मूल्यं⁵ षष्टिर्यदा सुवर्णस्य ।
कथय तदा दशवर्णकसुवर्णषष्टेस्त्रियुक्तायाः⁶ ॥ ४१ ॥
षोडशवर्णस्य काञ्चनस्य यः सुवर्णः कर्षः तस्य यदि षष्टिर्मूल्यं तत् त्रियुक्तायाः
सुवर्णषष्टेः त्रिषष्टेः सुवर्णानां दशके वर्णके कियन्मूल्यं स्यात् ।
अत्र मूल्यं ज्ञेयमिति ज्ञातमूल्यं मध्यमो राशिः, तत्सम्बन्धिनौ स्वर्णपरिमाणावर्णौ⁷
प्रमाणराशिः, जिज्ञासितमूल्यसम्बन्धिनौ पण्यतुलावर्णकौ इच्छाराशिः । ज्ञातश्च ज्ञातसम्बन्धिनौ
चेत्येकः पक्षः, अज्ञातसम्बन्धिनौ द्वितीयः । प्रथमपक्षात् फले नीते न्यासः

        १६   १०
         १   ६३
             ६०

प्रथमपक्षराश्यभ्यासः १६ । द्वितीय(पक्ष)राश्यभ्यासः ३७८०० । प्रथमपक्षेण द्वितीयात् लब्धम्
२३६२ ( भागः १/२ ) ।
उदाहरणम्--
कल्याणसुवर्णदलं गुञ्जोनं सदलविंशतिं लभते ।
सार्धैकादशवर्णकगुञ्जात्रितयं किमाप्नोति ॥ ४२ ॥
अत्र ज्ञेयमूल्यसजातीयं ज्ञातमूल्यं⁸ स्वपण्यद्रव्यतुलावर्णकराशिसहितमेकः पक्षः,
अज्ञातपक्षो द्वितीयः । आद्ये पक्षे माषाष्टकस्य माषपञ्चभागगुञ्जशुद्धिः, 'अधरहरोर्ध्वच्छेद-
वधेऽधोंशोनहरघ्न ऊर्ध्वांशः' इति क्रियते; द्वितीयपक्षे रक्तिकात्रितयं पञ्चच्छेदं क्रियते, शेषराश्यो-
र्भागानुबन्ध इति । द्वितीयं पक्षं फले नीते न्यासः--
¹ सार्धमाससप्तकात्मना । ² अज्ञातम्बन्धिनात्वितरः । ³ पक्षतायापत्रोन्येन । ⁴ छेद-
व्यात्यासो । ⁵ मूल्या । ⁶ दशवर्णिकसुवर्णां । ⁷ स्वर्णां । ⁸ मूल्यं ।

४८ पञ्चसप्तनवराशिकम्
१ २
४ ३
३ ५
४
१
पक्षयोः समच्छेदे लोपे, शेषच्छेदव्यत्यासे यथासम्भवं च राशीनामपवर्तने यथास्वपक्षराश्यभ्यासे
प्रथमपक्षेण द्वितीयाल्लब्धं रू १ भागाः ११९/१३२ ।
उदाहरणम्—
अष्टौ व्रीहिद्रोणा नीयन्ते योजनं पणैः षड्भिः ।
खारी द्रोणेन युता कियता वद योजनत्रितयम् ॥ ४३ ॥
एकं योजनम् अष्टौ व्रीहिद्रोणाः षड्भिः पणैर्यदि नीयन्ते तत् त्रीणि योजनानि द्रोण-
युता खारी, सप्तदशद्रोणाः,१ सा कियता नीयते ।
तत्र भृतिर्जिज्ञासितेति तत्सजातीया भृतिः तत्सम्बन्धिनौ च नेतव्याध्वानानित्येकः२
पक्षः, अज्ञातभृतिसम्बन्धिनौ नेतव्याध्वानौ३ द्वितीयः ( पक्षः ) । स प्रतिपक्षनीतभृतिसहितो
बहुराशितां प्रतिपन्नः आद्यपक्षेण भाज्यः । न्यासः १/८ | ३/१७/६ | भाजकपक्षाष्टकस्य भाज्यपक्ष-
षट्कस्य च द्वाभ्यामपवर्तने४ यथास्वपक्षराश्यभ्यासे भाजकेन ४ भाज्यात् १५३ लब्धं पणाः
३८, पणेभ्यः पुराणौ द्वौ २ पणाः ६, काकनी५ १ ।
उदाहरणम्—
यदि कर्मकरत्रितयं दिवसद्वितयेन६ पञ्च रूपाणि ।
प्राप्नोति तदष्टजना दिवसैर्नवभिः किमाचक्ष्व ॥ ४४ ॥
त्रयः कर्मकराः द्वाभ्यां दिवसाभ्यां पञ्च रूपाणि प्राप्नुवन्ति यदि भृतिं लभन्ते, तदष्टौ
नवभिः किम् ।
अत्र भृतिर्जिज्ञासिता तत्सजातीया भृतिस्तत्सम्बन्धिनौ च कालकर्तृराशी इत्येकः पक्षः,
अज्ञातभृतिसम्बन्धिनौ कालकर्तृराशी इत्यन्यः । प्रथमपक्षानीतभृतिसहितो बहुराशितां प्राप्नोति
भाज्यः, आद्यो भाजकः । एतत्पक्षस्थद्विकेन भाज्यपक्षस्थाष्टकस्यापवर्त्तने आद्यराश्यभ्यासेन
( ३ अन्यराश्यभ्यासे ) १८० भक्ते लब्धम् ६० ।
सप्तनवराश्युदाहरणानि७—
द्विकव्यासाष्टकायामः कम्बलो लभते दश ।
ततोऽन्यौ द्वौ त्रिकव्यासौ नवायामौ किमाप्नुतः ॥ ४५ ॥८
१ सप्तदशद्रोणा । २ नैतव्या° । ३ ऽध्वानो । ४ द्वाभ्यामपवर्तते । ५ काकिन्यौ २ ।
६ द्वितियेन । ७ सप्तराश्युदाहरणानि । ८ त्रिशतिकातो गृहीतम्, त्रिश ५१ ।

.
Here:
Left has 4 quantities, right has 4 quantities (or 3 and 4).
Wait, look at the top of the right column:
Is that:
४
४
२?
And the top of left column:
५
४
७
०?
Wait, let's look at the numbers in the first table:
Let's look at the glyphs:
Right column:
Top: ४
Middle: ४
Bottom: ८ (or २?)
Wait, look at the bottom of the right column: it has a loop at the top, curve down: it's a Devanagari digit:
Wait, is it २? Or ८?
In Devanagari, ८ is written like a curve (like an inverted English 2 or similar). In the second table, the bottom digit of the right column is ८!
Look at the bottom digit of right column in second table: it's ८!
In the first table, the bottom digit of right column is: wait, it has a loop:
Wait, look at the two columns of the first table:
Wait, are there small numbers at the top?
Ah, look at the top:
There are small numbers:
Wait, cancellation marks! (अपवर्तन!)
YES! In Indian arithmetic manuscripts and printed books, when they reduce fractions/terms (अपवर्तन), they cross out or write the reduced numbers above or beside!
Look at the two vertical bars (cancellation marks

...is on the SAME horizontal baseline asतथा च स्थापनम्—! And २ | ९is on the baseline ofन्यासः —? Wait! Look at line 19 and line 20: Line 19: तथा च स्थापनम्—...। पक्षयोर्मूल्यपरिवर्तने पूर्वविध्यतिदेशाच्च फलेऽन्यपक्षं नीते Line 20:न्यासः —...। अत्र भाजकपक्षकस्थितस्य नवकस्य भाज्यपक्षस्थ(स्य) चैकतरस्य षट्कस्य त्रिभिर- Line 21:पवर्तने तथा (भाज्यभाजकपक्षकस्थयोर्द्विकयोः परस्परापवर्तनाल्लोपे च) भाजकपक्षाभ्यासेन Wait, the numbers६ | १are on line 19. २ | ९is on line 20? No,न्यासः —is on line 20! Next toन्यासः —is९ | ६. Under ६ | १(from line 19), in line 20 is२ | ९! Wait, look at line 19: तथा च स्थापनम्— ६ | १ । पक्षयोर्मूल्य... Wait, betweenतथा च स्थापनम्—and। पक्षयोर्मूल

⁴ षोडशश । ⁵ 'स्त्रीविक्रये । ⁶ 'सफलम् । ⁷ पाणीयं । ⁸ 'तत्संबन्धेन चेत्येकः । ⁹ 'परिवर्ते । १० पंचकेन शतकेन ।`

Looks solid, precise, and completely aligned with the image.जीवविक्रयम् ५१
इह लिप्सितकपित्थस्थानीयत्वात् फलत्वमाम्रषट्कस्य, तच्च तत्सम्बन्धिनो च नियत-
द्रव्यपरिमाणपरिच्छिन्नमूल्यराशी¹ एकः पक्षः, शेषमन्यः । तयोर्मूल्यविपर्यासे फलान्यपक्षनयने²
च कृते न्यासः—
३ २
१६ १००
६
अत्र भाज्यपक्षस्थितेन द्विकेन भाजकपक्षस्थितेषु षोडशस्वपवर्तितेषु भाजकपक्षस्थितेन
त्रिकेन षट्सु च तथा भाज्यपक्षस्थितेन द्विकेनाष्टसु तथा भाज्यपक्षस्थितस्य शतस्य
चतुष्केनापवर्तने भाजकराश्यभ्यासेन रूपेण १ भाज्यराश्यभ्यासे २५ (भक्ते लब्धं २५) ।

पक्षान्तरे फलानयने च स्थापनम्-- ३ ५ । त्रिकेन नवकेन च तद्बधेन वा सप्तविंशत्या- ९ १० १०८In line 14, how to transcribe:व्यत्यये⁹ पक्षान्तरे फलानयने च स्थापनम्-- ३ ५ / ९ १० / १०८ । त्रिकेन नवकेन च तद्बधेन वा सप्तविंशत्या-This is completely unambiguous, preserves all numbers, represents the nyasa, keeps it on line , and avoids LaTeX! Wait, or:व्यत्यये⁹ पक्षान्तरे फलानयने च स्थापनम्-- ३ ५ ९ १० १०८ । त्रिकेन नवकेन च तद्बधेन वा सप्तविंशत्या- ३ ५ ९ १० १०८Using/to separate rows:३ ५ | ९ १० | १०८or३ ५ / ९ १० / १०८. Let's see: ३ ५ | ९ १० | १०८` is very clean and intuitive for tabular nyasa in Indian mathematics!

Let's check every word on every line to make sure there are zero errors:

५२ जीवविक्रयम्
शतद्वयमूल्ये एकस्याश्चत्वारिंशत्, द्वयोरशीतिः; ष

५३
अथ व्यवहाराः
उद्देशक्रमप्राप्ते मिश्रकव्यवहारे करणसूत्रमार्यामाह¹—
निजकालेनाहन्यात् प्रमाणराशिं फलेन परकालम् ।
तौ स्वयुतिहृतौ स्यातां मिश्रगुणौ मूलवृद्धिधने ॥ ४७ ॥
इयता² कालेनेयतः प्रयुक्तधनस्येयान् लाभ इतीत्थं कालविशेषेण³ धनविशेषस्य लाभ-
विशेषं नियम्य तदनुसारेण तत्समं वा धनमूनमधिकं वा किञ्चिदन्यदज्ञायमानं प्रयुक्तम्, अत
एव तस्यानुपातिकलाभपरिज्ञानाभावात्⁴, तस्य तु मूलधनस्य प्रयोगकालात् प्रभृति⁵ गतकालो
ज्ञायते । तत्कालसमुचितलाभसहितमूलधनैक्यं सम्मिश्र्य ऋणिकेनानीय दत्तत्वान्मूललाभ-
प्रविभागः अज्ञायमानो यत्र जिज्ञासितस्तद्विषयमवलम्ब्य करणं⁶ प्रवर्तितम् । एवंविधेषु सारू-
प्यात् कर्मातिदेशः । तथाहि अत्रैव लाभव्यवहारे मूलकालमिश्रं, कालप्रमाणमिश्रं, लाभ-
प्रमाणमिश्रं लाभमिश्रमिति मिश्राणि भवन्ति । तद् वृद्धिधनमिश्रकल्पनयाऽस्य कर्मणो विषयः,
कर्म तु प्रयुक्तधने लाभानुपातार्थं । प्रयुक्तधनराशिः प्रमाणराशिर्र्लोकव्यवहाररूढः⁷ किं क्रियते ।
स्थितैवेयं लोकयात्रा यत्प्रतिमासं प्रतिशतादिलाभं नियम्य मूलान्तरं प्रयुज्यन्ते, नतु पक्षादिकालं
पञ्चाशादादिकं (वा) मूलम् । एतच्च रूपप्रयोगे । धान्यप्रयोगे, प्रतिवर्षं प्रतिखारीतः⁸ । तत्रापि
गुणमयी वृद्धि:⁹, अध्यर्धगुणद्विगुणत्यादिनानाप्रकारव्यवस्थाना लोकव्यवहाराः । एवमपि च प्रचुरेषु
व्यवहारेषु व्यवहर्तॄणां परस्परसंप्रतिपत्तिभिरिच्छातः¹⁰ संविदः प्रवर्तन्ते । सैषा च प्रचुरा रूढिः¹¹
संविच्चोत्सर्गापवादेन प्रवर्तते प्रवृत्तप्रवर्त्यमानेनेति । तं प्रमाणराशिं व्यवस्थापकेन कालेन
गुणयेत्, प्रमाणराशिनियतेन च लाभेन फलेन, परस्य मिश्रस्य, सम्बन्धिनं कालम् । एवं सति तौ
प्रमाणनिजकालवधं प्रमाणलाभमिश्रकालवधं च वधद्वययुत्या पृथक् पृथक् विभक्तौ मिश्रेण
गुणयेत्, ततः प्रमाणनिजकाल(वधात्) तथाकृतात् प्रयुक्तमूलराशिलभ्यते प्रमाणलाभमिश्र-
कालवधाच्च तथाकृतात् प्रयुक्तधनलाभराशि. । अथ(वा) एकलाभेन्यलाभोऽर्थात् सिध्यति ।
उदाहरणम्--
मासेन पञ्चकशते मूलफलैक्यं चतुर्विहीनशतम् ।
दृष्टं वर्षेण सखे किं मूलं तत्र किं (च) फलम् ॥ ५२ ॥
एकेन मासेन रूपशतस्य लाभो रूपपञ्चकमित्यनया व्यवस्थयाऽज्ञातधनं प्रयुक्तं मास-
द्वादशके यथापद्यमानलाभसहितं षण्णवतिर्दृष्टम् । तत्र किं प्रयुक्तधनं किं च तात्कालिकं फलम्¹²।
¹ कारणं° । ² इत्यता । ³ °विशेषण । ⁴ °भावा । ⁵ प्रवृत्ति । ⁶ कारणं । ⁷ °रूप ।
⁸ °खारितः । ⁹ वृद्धिः । ¹⁰ °रिच्छातः संविदः । ¹¹ रूप्य । ¹² तत्कालिकफला ।

५४ मिश्रकव्यवहारः
न्यासः -- १/१ १००/० ५/१२ ९६/१ । अत्र प्रमाणराशौ १०० निजकालेन १ आहते १००, फलेन
५ परकाले १२ आहते ६० । तस्मिन् १०० । ६० स्वयुत्या १६० भागे अपवर्तने¹ च ५/८ । ३/८ ।
मिश्रेण ९६ तुल्येन गुणयोश्छेदेन (८) अपवर्तितेन १२, प्रत्येकगुणे लब्धं मूलधनं ६०, लाभः
३६ । पञ्चराशिकाप्रत्ययः । एकेन मासेन यदि शतस्य लाभः पञ्च, तद्द्वादशभिः कियतः षट्त्रिं-
शदिति । पक्षयोर्भ्रमव्यत्यासे कर्मान्तरे च कृते लभ्यते मूलं ६० । मिश्रविभागश्च पञ्चराशि-
ना एकेन, त्रैराशिकत्रयेण सिध्यति । तथा च मासेन शतस्य² पञ्च, वर्षेण शतस्य षष्टिः । एवं
सांत वार्षिकलाभसहितं १६०, एतन्मिश्रे यदि शतं मूलं तत्षण्णवतौ³ किमिति लभ्यते ३६ ।
किन्तु मृदुमत्यार्थं⁴ कर्मलाघवार्थं (च) सूत्रारम्भः ।
उदाहरणम्--
सार्धस्य शतस्य फलं सपादमासेन रूपमध्यर्धम् ।
मूलफलैक्यं षट्कृतिरर्धयुताऽर्धाष्टमैर्मासैः ॥ ५३ ॥
सचतुर्भागेन मासेन रूपार्धयुक्तस्य रूपशतस्य सार्धं रूपं लाभः इत्यनया व्यवस्थया
प्रयुक्तं (धनं) सप्तभिर्मासैः पक्षेण चापाद्यमानलाभसहितं रूपार्धयुक्ता षट्त्रिंशद् दृश्यते न च
ज्ञायते किं मूलं किं वा तात्कालिकं च फलम् इति ।
सर्वराशिषु भागानुबन्धेन सवर्णितेषु⁵ न्यासः --
५/४ ३/२
२०१/२ १५/२
७३/२
अत्र निजकालेन ५/४ प्रमाणराशिरयं २०१/२ आहतः १००५/८, फलेन ३/२ परकाल १५/२
आहतः ४५/४ । एतौ १००५/८, ४५/४ स्वयुत्या १०९५/८ 'छेदांशविपर्यासे फलस्य⁶ विहिते विधिः पूर्वः'
इति हृतौ ६७/७३, ६/७३ । एतौ मिश्रेण ७३/२ गुणितौ मूलधनं ३३ १/२ वृद्धिधनम् ३ ।
करणसूत्रमार्या⁷--
कालप्रमाणघातः⁸ परकालहताः फलादयश्चैते ।
स्वयुतिहृता मिश्रगुणा भवन्ति मूलादयः⁹ क्रमशः ॥ ४८ ॥
यत्रैयता कालेनेयतः इयान् लाभो धनप्रयोक्तुरुपचयः तावतैव कालेन तावतो धनस्य
प्रयोक्तृग्रहीत्रोर्मध्यवर्तिनः प्रतिभाव्यादेरियान् लाभः, तावतैव च कालेन तावत एव धन-
स्येयती भृतिर्मूललाभगणनाकृते¹⁰ भृतिः येन चैवं व्यवस्थया ऋणपत्रकं लिखितं तस्य तेनैव¹¹

¹ एवंतैते । ² यस्य । ³ तत्पण्णौ । ⁴ मृङ्गत्यर्थाः । ⁵ सर्वाणितेषु । ⁶ रहस्यं ।
⁷ कारणं । ⁸ कालाप्रमाणाघातः । ⁹ मूलादया । ¹⁰ गणनां । ¹¹ तनैव ।

मिश्रकव्यवहारः ५५
कालेन तावतो धनस्येयती भृतिरितिक्रमेण कियद्धनं प्रयुक्तं तस्य भाजकविशेषे यथापद्यमान-
लाभादिसहितस्य मिश्रं दृश्यते, न ज्ञायते किं मूलं किं तात्कालिकलाभादय इति तदर्थमिदं
सूत्रम् । मूलवृद्धिमिश्रमात्रनियन्त्रितमिव पूर्वं सूत्रमिह न प्रभवतीति तदिहायं कर्मक्रमः ।
निजकालेन प्रमाणराशिं गुणयेत्, फलादयश्च यावन्तस्तत्सम्भविनः परकालहताः प्रयुक्तधन-
व्यतीतकालगुणिताः, सर्वे च ते प्रत्युत्पन्नराशयः सकलराशिपिण्डभक्ता मिश्रगुणाः क्रमेण
ज्ञातमूलतात्कालिकफलभृत्यादयो यथास्वस्थानज्ञाता भवन्ति ।
उदाहरणम्—
मासेन शतस्य फलं पञ्चैको भाव्यकेऽर्धमथ वृत्तौ¹ ।
लेखकपादौ वर्षे पञ्चाधिकनवशती मिश्रम् ॥ ४८ ॥
एकेन मासेन रूपशतस्य लाभः पञ्च, प्रतिभुवे रूपम्, गणकस्य² रूपार्धम्, ऋणपत्र-
लेखकस्य³

५६ मिश्रकव्यवहारः
ईप्सितेन, धनिकर्णिकाभ्यां१ परस्परं सम्प्रतिपत्त्याऽभ्युपगते लोकव्यवहारे रूढान्द्येन२
तदभिप्रायवशात्तु कदाचित्केनापि३ कालेन मासद्विमासादिनोपनीयते इत्यपनयः प्रतिदानम्,
ऋणिकहस्तस्थं हि द्रव्यं धनिकस्वत्वादपरिच्युतं परहस्तगतत्वाद्विप्रकृष्टं४ यदा ऋणिकेन
प्रतिदीयते तदा उपचरित इव ददात्यर्थे स्वामिसमीपप्रापणमात्रं५ स्वस्य क्रियते इति न्यायात्,
तस्मिन्नीप्सितकालोपनये मूलैकपथे, ६तदीयतात्कालिकलाभसहि(त)त्वात् मिश्रात्मके, 'निजकाले'
त्याद्यानीतं फलं परमूलात् पृथङ्मासद्विमासादिकालविभागोपनीतमिश्रवर्त्यन्यान्यमूलविभागेन
जह्यात् शोधयेत् । शेषस्य यथाकृतव्यवस्थया मासिकफलं पञ्चराश्याद्यानीतं मासिकोप-
नयादीप्सितकालोपनयाद् विशोधयेत् शेषेणानेन, प्राक्तनशेषमासिकफलं गतमाससङ्ख्यागुणं
परममूलशेषयुक्तं विभजेत, आप्तं गतमाससङ्ख्यान्वितं समग्रस्य पद्यमानलाभसहितस्य७
परममूलस्य परमप्रतिनिर्यातनकालो भवति । येन धनं तत्कालोत्पन्नलाभसहितमियदुपचितं जात-
मित्यपि ज्ञायते । इदं च सूत्रं यावन्मासिकोपनयोद्धृते८ खण्डमूलशुद्धिद्वारसम्मितमासपरिज्ञान-
कार्येपि९ मूलशेषनिरवशेषशुद्धिकालज्ञानार्थं१० मृदुमतीनां मासिकोपनयस्य मूलत्वेनैव परमूलस्य
लाभं विशोध्य शेषमपि मूलतयाऽत्राशोधीत्येतदर्थं वा त्रयो होते सदसन्तः पन्थानः । शेषं
चोदाहृत्य दर्शयिष्यामि ।
उदाहरणम्—
पञ्चकशतेन दत्तं११ रूपशतं यस्य कस्यचिद्धनिना ।
गृहमादत्तं तस्मात् प्रतिमासं द्विगुणविंशत्या ॥ ५५ ॥
ऋणमुक्तस्तत्कियता कालेन स भवेद्ऋणी समाचक्ष्व ।
धनिनः प्रदिशति विद्वन् किं शुद्धस्थानलाभेन ॥ ५६ ॥
द्वौ पुरुषौ स्तः । तयोरेकस्य रूपशतं विद्यते, परस्य गृहम्१२ तस्माच्छ(त)धनात् गृहवता
पञ्चकेन लाभेन तद्रूपशतं गृहीतम्, चत्वारिंशता मासभाटकेन च वसंतये ऋणशुद्धिपर्यन्तं
गृहं१३ दत्तम् । तत्र न ज्ञायते कियता कालेन ऋणी१४ ऋणमुक्तः स्यात्, धनिकश्च१५ न
किञ्चिदप्याददानः केवलं गृहोपभोगमात्रेण प्रत्यागतपद्यमानलाभोचितमूलधनो भवति येन
ऋणिनो गृहमपि मुक्तीभवति ।
स्थापनम्— | १/१०० ५ | १ । ४० । १००
१ ईप्सितेव धनर्णिकाभ्यां । २ रूपादं । ३ कदाचित्तेनापि । ४ परस्ताग्° ।
५ °प्रापणामात्रं । ६ प्रदीप्ता° । ७ मध्यमानं । ८ °पनये° । ९ °वार्यपि । १० °निर्वशेष° ।
११ तदप्तं । १२ गृहा । १३ गृह । १४ ऋणि । १५ ऋणकश्च ।

२१ भागाः १७३१ १७८९" or "दि २९ भागाः"?
In line 22-23:
अतो लभ्यते दि २९ भागाः १७३१ १७८९ ।
Wait, is it २१ or २९?
Look at line 23:
एतद् गतमासद्वये युतं जातं मा २ दि २१ दिवा¹² १३७१ १७८९, एष धनप्रवेशकालः ।
Wait, look at footnote 12:
¹² दि १३७१ ।
And look at the digits in line 23:
मा २ दि २९ or मा २ दि २१? In line 22 it says दि २९ or दि २१?
Wait, 53640 / 1789:
1789 * 29 = 51881.
53640 - 51881 = 1759.
1789 * 30 = 53670 (close to 30!).
If it's 29 days: 53640 - 1789 * 29 = 53640 - 51881 = 1759.
Wait, why does the text say २९ or २१?
In line 22: दि २९ -

५८ मिश्रकव्यवहारः
फलसिद्धयेऽस्मिन्¹
┌──────┐
│ ३ │
│ १ │
│ २ │
│ ३० │
│ १३७१ │
│ १७८९ │
└──────┘
एषा वल्ली । अत्र छेदांशौ १ । २ अधश्छेदेन ३० गुणयित्वा ३० । ६० । अधःस्थितांशं २१
पूर्वांशे ६० धनात्मकत्वाद्धनं कृत्वा ६१, एतौ छेदेनाधःस्थितेन १७८६ गुणयित्वा जातौ²
१४४९०९ / ५३६७० । अधःस्थितांशं १३७१ पूर्वांशे धनात्मकत्वाद्धनं कृत्वा जातम् १४६२८० / ५३६७०, त्रिंशताप-
वर्त्य³ ४८०६ / १७८९ । एतत्पञ्चराशिकम्—यद्येकेन मासेन शतस्य पञ्च तदनेन कालेन दर्शितेनास्य
शेषस्य किमिति
┌───┬──────┐
│ १ │ ४८०६ │
│१००│ १७८९ │
│ ५ │ ५१०० │
│ │ २३१ │
└───┴──────┘
अत्र नीते फलेऽन्यपक्षं छेदानां व्यत्यासं⁴ कृत्वा ( शतेनापवर्त्य च ) जातं
प्रथमेऽल्पे पक्षे १७८९ / २३१, द्वितीये बहुराशिपक्षे⁵ ४८०६ / ५५ । अनयोरभ्यासावेतौ (४१३२५६ ।
१४३८४२० प्रथमेन द्वितीये भक्ते) १४३८४२० / ४१३२५६ एषा वृद्धिः, धनमिदम् ५१०० / २३१ । अन-
योस्तुल्यच्छेदार्थमनेन १७८६ छेदांशौ संगुण्य जातम् १०५५५१०० / ४१३२५६, संयोज्य १११९३५२० / ४१३२५६,
ततोज्नेन २३१ राशिनाऽपवर्त्य जातमिदम्⁶ ५११२० / १७८९ । एतद् धनिना लभ्यं धनम् ।
ततश्च त्रैराशिकं दर्श्यते यदि मासेन त्रिंशद्भिः दिनैश्चत्वारिंशद् दीनारा लभ्यन्ते तदा
तावता किमिति ३० । ४० । २३१ / १७८९ अन्त्यं चतुर्थ्या जात्या सवर्णीकृत्य जातं ३८९४० / १७८९,
मध्यान्त्यहतिरियं १५५७६०० / १७८९, आद्येनाप्तमिदम् ५११२० / १७८९ । एतद् गृहिणा धनिनो देयम् ।
ऋणधनसमत्वादृणी ऋणाद् विमुक्त इति ।
करणसूत्रमार्या--
गतकालफलसमासे मासफलैक्योद्धृते भवेत्कालः ।
शतगुणमासफलैक्ये⁷ धनयोगहृते शतस्य फलम् ॥ ५१ ॥
कोऽस्य विषयः ? ऋणाधाने प्रवृत्तव्यवस्थान्तरे लाघवार्थं⁸ फलाविरोधेनैव व्यवस्था-
न्तरस्थापनं प्रथमानुसारण, पूर्वकृतवृद्धयोनात्मिका⁹ व्यवस्थास्तत्सर्वाविरोधिफलं कयाचिदेकया
व्यवस्थया यदा निर्धारयितुमिष्यते तदा पुरातनीनां व्यवस्थानां कालप्रमाणफलपरकालेषूक्तं
धनं¹⁰ तत्कालान्तिकलाभैर्ज्ञायमानैर्वाऽत्र कल्पितव्यम्¹¹ । अभिन्नव्यवस्थायां च कालप्रमाणे मास-
शते लोकप्रसिद्धे एवाश्रयणीये, प्रतिमासं शतं प्रति लाभस्तु व्यवस्थाप्यः, प्रयोगकालेभ्यश्चापरः
कालः, प्रयुक्तधनानां च युतिरेव व्यवस्थान्तरम् । निखिलप्राक्तनव्यवस्थोत्पन्नतत्कालान्तिक-
─────────────────────────────────────────────
¹ फलसिद्धेऽस्मिन् । ² जातौ १४४६६ । ³ १४६२८० त्रिंशाता⁰ । ⁴ छेदानामभ्यासं ।
⁵ बाहु⁰ । ⁶ ततोनेन राशिना २३१ तातमिदं । ⁷ शतगुणा⁰ । ⁸ लाघवाद्यर्थं । ⁹ प्रथमानुसरणं
पूर्वकृतबद्धयोनानात्मिका । ¹⁰ प्रमाणफलः परकालमुक्तं धनं । ¹¹ वालकपितव्यम् ।

ांशावपवर्त्य भागहारे लब्धं
Wait, let's look at the word: "चतुर्भिश्च्छेदांशावपवर्त्य"
Look at line 23: "चतुर्भिश्च्छेदांशावपवर्त्य"
चतुर्भि - च्छे - दां - शा - व - प - व - र्त्य
Yes, चतुर्भिश्च्छेदांशावपवर्त्य!

मासाः ८ दि ३। एष एकपत्रे गतः कालः। मासफलैक्यं ४० शतगुणितं ४०००, धनयोगेन
१००० हृतं लब्धम् ४। एतत्प्रतिमासं प्रतिशतलाभः।
Wait, "प्रतिशतलाभः ।" or "प्रतिशतलाभः।"?
Image: "प्रतिशतलाभः ।"

तथा च पृथक्पत्रेषु अद्य यावत् प्राप्तलाभपिण्डः प्रदर्शितः ३२४, मासफलयोगः
४०। एकपत्रे शतं प्रति चतुष्के लाभे मासेषु दिनीकृतेषु २४३। मासेन यदि
चत्वारिंश(त्) तदा एभिः २४३ दिनैः किम् ? ३० । ४० । २४३ । आद्यस्य मध्यस्य च
दशभिरपवर्तने ३ । ४ । २४३ । आ