पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

४० त्रैराशिकम्
पञ्चमोदाहरणम्—
यत्र सुवर्णो लभते रूपाणां सप्ततिं त्रिभागयुताम् ।
तत्रैको माषः किं दशभागोनः सखे कथय ॥ २६ ॥
सुवर्णसम्बन्धी कर्षः पलचतुर्भागः षोडशमाषकपरिमाणः सुवर्ण इति पुल्लिङ्गेन
सुवर्णशब्देनोच्यते । स सुवर्णो रूपत्रिभागयुक्तां रूपसप्ततिं यत्र लभते, तत्रैको माषः दशभागेन
रहितः किं लभते ।
अत्र सुवर्णस्य ज्ञातमूल्यत्वात् प्रमाणराशित्वं, दशभागोनस्य माषकस्य ज्ञेयमूल्यत्वा-
दिच्छाराशित्वं, रूपत्रिभागयुक्ता रूपसप्ततिर्मध्यमो राशिः । सुवर्णस्य माषकेन सजातीयत्वार्थं
षोडश गुणकारः । मध्यमराशौ परभागानुबन्धकर्म । इच्छाराशौ भागापवाहककर्म । प्रमाणराशे-
श्छेदनत्वेऽपि कृते रूपस्य हरत्वाच्छेदांशविपर्यसि¹ राशित्रयस्य प्रभागवत् कर्मणि (कृते जातम्)
६३३/१६०, लब्धं रूप ३ शेषः १५३/१६० ।
षष्ठोदाहरणम्—
पङ्गुः प्रयाति कश्चित् दिवसत्र्यंशेन योजनाष्टांशम् ।
योजनशतं प्रयास्यति निगद्यतां केन कालेन ॥ ३० ॥
कश्चित् पङ्गुः गतिवैकल्यवान् दिवसत्र्यंशेन योजनस्याष्टांशं क्रोशार्द्धं गच्छति, स तथा
गच्छन् योजनशतं क्रोशचतुःशतीं कियता कालेन यास्यतीति ।
अत्र योजनाष्टभागगमनस्य दिवसत्रिभागकालज्ञानात् प्रमाणत्वं, योजनशतस्य ज्ञेय-
कालत्वादिच्छात्वं, ज्ञातः कालो मध्यमो राशिः । त्रयस्य प्रभागवत् कर्मणि कृते जातम्
८००/३ । अतो लब्धं दि २६६ शेषम् २/३ । दिनानां त्रिशता भागं दत्वा लब्धा मासाः ८ दि
२६ शेषम् २/३ ।
सप्तमोदाहरणम्—
कीटोऽङ्गुलषड्भागं गच्छत्यह्नश्चतुर्थभागेन ।
दशयोजनानि यास्यति कियता कालेन सार्द्धानि ॥ ३१ ॥
कीटः कृमिः, दिनचतुर्थभागेनाङ्गुलषड्भागं गच्छन् दृष्टस्तथाविधोऽसौ योजनार्द्ध-
सहितानि दशयोजनानि कियता कालेन गमिष्यतीति ।
अत्राङ्गुलषड्भागगमनस्य दिवसचतुर्थभागकालज्ञानात् प्रमाणत्वं, हरत्वाच्छेदांश-
विपर्यासश्च² । सार्द्धानां दशयोजनानां ज्ञेयकालत्वादिच्छात्वम् । ज्ञातः कालो दिनचतुर्थभागो
मध्यमो राशिः । इच्छाराशेः भागानुबन्धकर्म । प्रमाणराशेरङ्गुलात्मकत्वादिच्छाराशेरङ्गुली-

---

¹ हरत्वाच्छे° । ² हरत्वाच्छेदांशविपर्ययसश्च ।