पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

४२ व्यस्तत्रैराशिकम्
दिनेन इति, असौ योजनशतं¹ कियता कालेन निर्वाहयिष्यति । अत्र दिनाष्टादशभागस्य गति-
परिज्ञानात् प्रमाणत्वम्, एकदिनस्य ज्ञेयगतित्वादिच्छात्वम्, ज्ञाता गतिरष्टभागपञ्चकं
मध्यमो राशिः । प्रमाणराशेश्छेदांशविपर्यासे कृते राशित्रयस्य प्रभागवत् कर्मणि (कृते) लब्धा
दिनगतिः ४५/४ । तथा सार्द्धस्य दिनस्य निवृत्तिविज्ञानात् प्रमाणत्वं, दिनस्य ज्ञेयनिवृत्तित्वा-
दिच्छात्वं, ज्ञाता निवृत्तिः² त्रिभागचतुष्टयं मध्यमो राशिः । ततस्त्रैराशिकर्मणा लब्धा दिन-
निवृत्तिः ८/९ । दिनगतेरेतामेव दिननिवृत्तिं त्यक्त्वाऽपवर्ज्य³ शेषः ३७३/३६ । एषा निष्ठाता
दिनगतिः गन्तव्यातिवाहात् ज्ञातकालेऽयं प्रमाणराशिः, योजनशतगतिस्तु ज्ञेयकाले इच्छा-
राशिः, ज्ञातकालो मध्यमो (राशिः) । त्रैराशिककर्मणा लब्धं दि ९ भागाः २४३ छे ३७३ ।
द्वितीयोदाहरणम्—
अर्धाष्टमरूपाणि त्र्यंशयुजाह्नाऽर्जयन्नदनश्चार्धम् ।
अह्ना कश्चित् कियता कालेन शतेश्वरो भवति ॥ ३३ ॥
कश्चित् सत्रिभागेन दिवसेन सार्धानि सप्तरूपाण्यर्जयति, प्रत्यहं च रूपार्धमश्नाति,
अशितशेषं च संचयं करोति । स एवमर्जयन्नेवमश्नन् कियता कालेन रूपशतस्येश्वरो भवति,
रूपशतस्य संग्रहं यातीत्यर्थः ।
अत्र गतितुल्यमर्जनं ज्ञायते दिनस्य सत्रिभागस्येति प्रमाणत्वं, दिनस्य ज्ञेयमितीच्छात्वं,
ज्ञातमर्जनं मध्यमो राशिः । अतस्त्रैराशिककर्मणा लब्धं दिनार्जनं ४५ छे ८ । दिनादनं तु प्रश्नार्थमेव
१/२ एतद्दिनार्जनादपास्य 'तुल्यच्छेदावव्ययराश्योरंशान्तरं⁴ कुर्याद्' इत्येवं कर्म कृत्वा, जातं ४१
छे ८ । एष व्यवस्थितो दिनसंग्रहः ज्ञातकालत्वात् प्रमाणं, रूपशतं ज्ञेयकालमितीच्छा, ज्ञातः
कालो मध्यमो राशिः । अतस्त्रैराशिककर्मणा लब्धं दिनानि⁵ १६ भागाः⁶ २१ छे ४१ ।
अत्र गतिनिवृत्तिशब्देन⁷ प्रत्यावृत्तिर्गंत्यात्मिकाऽभिधीयते न तु गत्यभावः, गतिकाल-
विरतिकालप्रतिपरिच्छिन्नोपात्तगतिप्रामाण्येन⁸ इष्टाध्वप्राप्तिकालपरिज्ञानस्य गतित्वात्
‘सौत्रकर्मविरोधाच्च । तथा गतियोजननिवृत्तियोजनवियुतिप्रमाणेने इष्टाध्वक्रमणप्रयत्नकाल
आवृत्तिसमधिकीभूतगन्तव्यप्रमाणे न जिज्ञासितः । आवर्तमानस्यैकः क्रोशो द्वौ भवतः ।
यावच्छतसहस्रादिसङ्ख्यः ।
व्यस्तत्रैराशिके करणसूत्रमार्यापरार्धमाह—
आद्यगुणितोऽन्यभक्तो मध्यो मानान्तरे गणितम् ॥ ४४ ॥
मीयते परिच्छिद्यते ¹⁰इयत्पलमीयदङ्गुलमीयद्द्रोणमिति वेत्यादि येन मेयद्रव्यं तन्मानम् ।
तेन परिच्छिन्नं वस्तु यदाऽन्येन तद्विलक्षणपरिमाणे न परिच्छेदकवस्तुना मीयते, तदा तस्य
¹ योजनशतं । ² निवृत्ति । ³ ॰पवर्त्य । ⁴ व्ययराशेरंशान्तरं । ⁵ दिन । ⁶ भाग ।
⁷ ॰शब्दे । ⁸ पोत्रं । ⁹ योजनयूतिं । ¹⁰ इत्यल° ।