पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

त्रैराशिकम् ४१
करणार्थं प्रथमं क्रोशगुणकेन चतुष्टयेन¹ गुणने स्वच्छेदेन द्विकेन च भक्ते जातं क्रोशाः ४२ । ततो
दण्डगुणकेन सहस्रद्वयेन गुणने च जातं (दण्डाः) ८४००० । ततो हस्तगुणकेन चतुर्भिर्गुणने
जातं हस्ताः ३३६००० । ततोऽप्यङ्गुलगुणकेन चतुर्विंशत्या गुणने जातम् अङ्गुलानि
८०६४००० । राशित्रयस्य प्रभागवत् कर्म (कृते जातं) ४८३८४०००, स्वच्छेदेन
चतुर्भिरपवर्तितं लब्धं दिनानि १२०९६००० । दिनानां षष्ट्यधिकेन शतत्रयेण भागे
तेनैवापवर्तिते सति लब्धं वर्षाणि ३३६०० ।
गतिनिवृत्तौ करणसूत्रमार्यायाः पूर्वार्धम्—
त्यक्त्वैकदिननिवृत्तिं दिवसगतेरेकदिनगतिः शेषः ।
इदं करणमेकतरोदाहरणविशेषे वृत्तान्ताश्रयेण प्रवर्तितम् । सारूप्यादन्योदाहरणे
प्रव्यापरिष्यते इति । दिवसेन गतिः दिवसगतिस्तस्या एकदिनसाध्यां निवृत्तिं प्रत्यावृत्तिं, त्यक्त्वा
शोधयित्वा, यः शेषः क्रियते स दिनगतिः² विशुद्धा भवति । तदनुसारेण गन्तव्याध्वकाललाभः ।
एकादिनादधिकोनकालपरिच्छिन्नगत्यनुसारेण दिनगतिरानेतव्या । तथैवैकदिनादधिकोन-
कालपरिच्छिन्नव्यावृत्त्यनुसारेण³ दिनव्यावृत्तिरानेतव्या । ततो दिनगतेर्दिनव्यावृत्तौ पतितायां
शेषः स्फुटदिनगतिर्भवति । तां प्रमाणीकृत्य दिनमेकं फलत्वेन व्यवस्थाप्य गन्तव्यस्य
कालविशेषमिच्छेत् । तान्येतानि त्रीणि त्रैराशिकानि, दिनगत्यानयनार्थमेकं दिननिवृत्त्यानयनार्थं
द्वितीयं गन्तव्यकालानयनार्थं तृतीयमिति, प्राक्सूत्रसिद्धान्यपि गन्तव्यकालानयनोपयोगि-
प्रमाणराशिफलराशिस्फुटीकरणार्थं गतिव्यावृत्तिशुद्धावसरदर्शनेन शिष्यहितार्थत्वादुक्तानि ।
अज्ञो हि शिष्यो व्यावृत्तिम्अशोधयित्वैव यथोक्तया गत्या गन्तव्यकालमानयेत्, तावता
कालेन च व्यावृत्तिं, ततस्तदन्तरं; न च तत्तत्त्वम् ।
उदाहरणम्—
नागेन्द्रो दिनपञ्चमांशनवमत्र्यंशैः स्वपादान्वितैः
षड्भिर्याति सपादयोजनदलं त्र्यंशोनमर्धान्वितम् ।
प्रत्यायाति च योजनं द्विगुणितं स्वत्र्यंशहीनं सखे
सार्धेन च तत्र योजनशतं कालेन केनैष्यति ॥ ३२ ॥
दिनस्य यः पञ्चमो भागस्तस्य यो नवमो भागस्तस्य यस्त्रिभागस्तैः प्रभागकर्मणा पञ्च-
त्रिंशदुत्तरशतभागैः⁴ षड्भिः षड्गुणैः स्वपादान्वितैः अधरहरोर्ध्वत्यादिना दिनाष्टादशभागस्तेन
दिनाष्टादशभागेन सपादस्य योजनस्य दलं प्रभागकर्मणाऽष्टभागपञ्चकं⁵ नागेन्द्रो गच्छति,
प्रत्यागच्छति योजनं द्विगुणितं स्वत्रिभागरहितं स्वभागापवाहककर्मणा त्रिभागचतुष्टयं सार्द्धेन
¹ चतुष्ट्वेन । ² दिनगतिः शोध्यति । ³ ०व्यावृत्त्या० । ⁴ पंशविंशतिउत्तरशतभागैः ।
⁵ स्वत्र्यंशोनेन स्वार्धान्वितेनापि तदेव ।