पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१३० श्रेणीव्यवहारः
मुखस्य १ ३ पदस्य ८ च वधः २४, एतेन धनं २ (४०) हीनम् १६, अस्य भागहारः
तद्यथा—रू‍परहितो गच्छः ७, अस्मात्पदत्वेन स्थापितादेकादिचयेन सङ्कलितार्थे न्यासः—
आ १, उ ३ १, गच्छः ७, सङ्कलितं न ज्ञायते ।
तत्र कर्म—पदं ७, निर्विकलं ३, चय १ गुणम् ३, आदिना १ युतम् ४, एषोऽनष्टसंज्ञः,
मुखान्वितः ५, विचयः ४, निर्विकलपदार्धेन ४ ३/२ | हतः ६, विकलघ्नानष्टेन २ युतः ८,
एतत् सङ्कलितम् । एष भाग (हारः) स्यात् ५ षोडशानां, ततो लभ्यते (२), एष उत्तरः ।
द्वितीयोदाहरणे न्यासः—
आ ३/२ |, उत्तरो न ज्ञायते, गच्छः ७/२ |, सङ्कलितम् २७/४ ।
कर्म—मुखपदवधः २१/४, एते(न) धनं |२७/४| हीनम् ३/२, अस्य भागहारोऽयं तद्यथा—आ
१, उ ६ १, रूपरहितो गच्छः ५/२, सङ्कलितं न ७ ज्ञायते, तदर्थं कर्म—पदं ५/२, निर्विकलं २,
चयघ्नं २, सादिः ८ ३, अनष्टाख्यः, मुखान्वितः ४, विचयः ३, निर्विकलपदार्धेन १ हतः ३,
विकलघ्नानष्टेन ३/२ युतः ९/२, एतद्भागादाप्तं प्रचयः |१/३| ।
अथ वासना—'मुखपदवधेन हीनं धनमि'त्यनेन प्रचयसङ्कलितं पृथक् कृतम् ९, प्रथमपदं
वर्जयित्वा द्वितीयपदात्प्रभृति चयः प्रवर्तित इति रूपरहितं पदं कृतं तदेकाद्युत्तरेण सङ्कलितम्,
तत् १० प्रचयसङ्कलिताद्यावत्कृत्वः पतति तत्सम्मितेनेहोत्तरेण भाव्यमिति लाघवार्थं भाज्य-
भाजकवृत्तिमाश्रितः ११ ।
अथ मुखप्रचयसङ्कलितेषु (ज्ञातेषु) अज्ञातपदानयनार्थं करणसूत्रमार्याद्वयम्—
द्विचयघ्नधनात् चयदलरहितादेः १२ कृतियुतात् समासन्नम् ।
मूलं प्राङ्मूलोनं चयहतमविकलमनष्टाख्यम् ॥ ९२ ॥
व्येकं १३ चयार्धगुणितं समुखमनष्टाहतं क्षयो गणिते १४ ।
तदनष्टघ्नचयान्वितमुखभक्तमनष्टयुग्गच्छः १५ ॥ ९३ ॥
द्वाभ्यां चयेन च गुणिताद्धनाच्चयस्य दलेन रहितो य आदिस्तद्वर्गेण संयुतात्समासन्नं
वर्गमूलं, चयदलरहितादिविरहितं चयेन हृतं १६ विकलेन रहितमनष्टसंज्ञम्, तद् रूपोनं
चयस्यार्धेन गुणितमादिसहितमनष्टसंज्ञकेन राशिना गुणितं, तेन चोनं गणितं, तदनष्ट-
१ मुख्यस्य । २ °धन । ३ ३१ । ४ °र्थेन ३/२ । ५ स्यत् । ६ ३१ । ७ संकलितेन ।
८ सादि । ९ पृथक् पृथक्तुल्य । १० उत्तरः । ११ लाघवार्थं भाज्यो भाजक वृत्तमा° ।
१२ द्विचयघ्नधनाश्रयदल° । १३ एक । १४ °नष्टहतंक्षयो गणिते । १५ °तदनष्टघ्नेच° । १६ हृतं ।

श्रेढीव्यवहारः १३१
संज्ञकराशिगुणितोत्तरोपेतमुखहृतम्¹, अ(न)ष्टसहितं, पदं भवति ।
उदाहरणम् । पूर्वोक्तप्रथमोदाहरणेऽज्ञाते² गच्छे न्यासः—
आ ३, उ २, ग ०, सङ्कलितधनं ५९/३ ।³
धनात् | ५९/३ |, द्विघ्नात्⁴ ३९, (चयघ्नात् ११८, चयदलसहितादिकृति ४ युतात् १२२),
समासन्नं वर्गमूलं ११, पूर्वस्याः कृतेः ४ मूलम् २, अनेनोनात्⁵ ६, चय (२) हृतम् ३, अविकलं
(४, अनष्टाख्यम्, एतत् ४ व्येकं ३, चयार्धेन १ गुणितं ३, समुखम् ६)⁶, अनष्टसंज्ञकेन राशिना
४ गुणितं २४, क्षयो गणिते ५९/३ जातम् १३/३, एतदनष्टघ्नचयेन ८ अन्वितस्य मुखस्य ११
भाज्यम्, अतो लब्धम् १/३, अनष्टेन ४ युतं ४ १/३, सवर्णिंतं जातम् १३/३, एष गच्छः ।

१३२ श्रेढीव्यवहारः
एतद्धनोत्तरे । ऋणोत्तरे न्यासः—
आ ३, उ¹ २+, ग ३/२ ।
अत्र राशिगते कर्म—पदं ३/२, निर्विकलं ४, चयघ्नं² 'ऋणं धनर्णयोर्घात' इति ८+,
सादिः³ ऋणे योज्यमाने धनेऽन्तरमिति४ यथाऽऽहुः 'तयोर्योगे वियोगः स्यादि'ति ततो जातं ५+
अष्टषट्संज्ञञ्चैतत्, मुखान्वितं प्राग्वदृणशेषः २+, विचयः ऋणधनं पात्यमधिकीभवति यथाऽऽहुः
'वियोगे सति सङ्गम्' इति ततो जातं ०, ५निर्विकलपदार्धहतं ०, विकलघ्नानष्टः ९+, एतेन
युतं जातं ९/२+, एतदत्र गणितम् ।
क्षेत्रगते तु कर्म—६व्येकं पदं १/२, दलितं १/४, चयघ्नं १/२+, सादिः ३/२+, पदसङ्गुणं ९/४+,
(गणितम्), अनेन सवर्णितं प्राच्यं १४/४+,

।-> line 17:तदङ्घ्रिच्छेदताऽस्वपक्षसवर्णताऽवसरे१७ Footnote 18:१८ विनष्ट्वेव ।-> line 17:विनष्टैव१८, Footnote 19:१९ चयं ।-> line 18:चयग्रहणेन१९, Footnote 20:२० रहितादि ग्रं ।-> line 18:'सादिरि'ति ग्रहणेन२० Footnote 21:२१ व्यक्तेन ।-> line 20:तेनाव्यक्तार्धेनोन्मि ति२१ Footnote 22:२२ चस्यतं ।-> line 20:'चयहृतमि'ति२२ ।`

Now let's check line 2 fraction again:
In line 2: वर्गभाजितम् १ ३/२, or वर्गभाजितम् ३/२?
Wait, is there a superscript number in line 2?
Look at: वर्गभाजितम् then there is a symbol:
Wait, it's १, then a bar, then २ below? No, it looks like ३ with a horizontal bar and २ below! Wait, no, look at the numeral:
Could it be १ over २?

१३४ श्रेढीव्यवहारः
उक्ताभिप्रायात् निर्विकलमिति विकलत्वस्यातात्त्विकत्वाच्यागः¹ लब्धमविकलं पदं, तदनष्टसंज्ञया
स्थापितमुत्तरकर्मार्थं पुनरानयनार्थं च तात्त्विकविकलमात्रेणैव हि युयोजयिषत, स च विकलं
विकलधनात्सकलधनं² च ‘व्येकमित्यादिना व्येकपदार्थेत्यनुवादिना'ऽनष्ट(हित)मि'त्यन्तेन³ लब्धं⁴,
‘क्षयो गणित’ इति सविकलधनाच्छोधिते शेषं⁵ विकलधनं, तत्पञ्च(म)धनांशत्वात्तद्धनज्ञान-
मूलमिति⁶ तदानयनं ‘तदनष्टघनचयान्वितमुखभक्तम’तस्त्रैराशिकं⁷ कृतमिति⁸ लब्धस्तात्विको
विकलः, ‘अनष्टयुगि’ति सविकलपदलाभः तदुक्तं 'गच्छ' इति ।
करणसूत्रमार्या—
विषमे पदे निरेके गुणं समेऽर्धीकृते कृतिं न्यस्य ।
क्रमशः रूपस्योत्क्रमशो गुणकृतिफलमादिना गुणयेत् ॥ ९४ ॥
गुणोत्तरसङ्कलितमनेन⁹ प्रदर्श्यते, तत्र पदं विषमं वा स्यात् समं वा । यदा विषमं तदा
तन्निरेकं कार्यं गुणशब्दः गुणशब्दाद्यक्षरं ‘गु’शब्दो न्यसनीयः¹⁰, एवंकृते शेषमर्धीकृतं ततश्च
कृतिशब्दः कृतिशब्दाद्यक्ष(रं) ‘कृ’’¹¹ शब्दो न्यसनीयः, एवमपि कृते विषमात्मको यदि शेषस्तदा
तन्निरेकीकार्यं गुणशब्द इति प्राग्वत्, एवं तावत्कुर्याद्यावच्छून्यमवशिष्यते, तदनुरूपं क्रमन्यस्तगुण-
कृत्युपलक्षणाक्षरमालिकायास्तिर्यग्वीत्तराधर्येण वा व्यवस्थापिताया अन्ते (रूपं) स्थाप्यं, ततस्तस्य
रूपस्य समीपवर्त्यक्षरं गुणोपलक्षणं चेत्ततस्तद्रूपं प्रश्नस्थितेन गुणोत्तरेण गुणयेत्, वर्गोपलक्षणं
चेत्तत्तदा तद्रूपं वर्गणीयं, एवं यथाप्राप्तैकतरकर्मणि कृते तद्रूपलक्षणाक्षरं निवारयेत्,
तदनन्तरं च यदुपलक्षणाक्षरं कृतकर्मणो रूपस्य समीपमापद्यते तच्चेद् गुणोपलक्षणं
ततस्तत्प्रश्नस्थितेनेत्यादि वर्गोपलक्षणं चेत्याद्यपि उपलक्षणाक्षरलोपान्तं कर्म प्राग्वत्, एवं
यावत्सम्भवं कृत्वा यज्जायते¹² तत्प्रश्नोक्तेनादिना गुणयेत् तद् गुणोत्तरसङ्कलितं भवतीति ।
उदाहरणम्—
रूपत्रयं गृहीत्वा लाभार्थं निर्गतो वणिक् कश्चित् ।
प्रतिमासं द्विगुणधनं तस्य भवेत् किं त्रिभिर्वर्षैः ॥ १०८ ॥
कश्चिद्वणिक्¹³ रूपत्रयं मूलधनं गृहीत्वा पण्यवीथिकां निर्गतः (ए)तेन मूलधनेन व्यव-
हरतो मे लाभोऽस्त्विति, एवं तस्य वर्धयितुकामस्य तन्मूलधनं प्रतिदिवसव्यवहारात्
प्रथममासान्ते द्विगुणं भवेत् मूलधनसमो लाभः स्यात् येन त्रीणि रूपाणि षड्¹⁴ भवेयुरिति
संभाव्यते, द्वितीये च मासे तद्रूपषट्कं मूलधनं कृत्वा तथैव व्यवहारः तस्य मासान्ते¹⁵ द्विगुणितं
भवेत् यथा द्वादशरूपधनं संजायते, इत्येवं यदि वर्षत्रयं स व्यवहरेत् तदा कियद्धनं¹⁶ स्यादिति ।
¹ ºस्यता० । ² ºधानात्सक० । ³ ºपदार्थेत्य० । ⁴ ºलम्बितं । ⁵ ºधितशेषं । ⁶ ज्ञामूलनमिति ।
⁷ ºचयार्धेन ततस्त्रै० । ⁸ कृतं भक्तमिति । ⁹ कृतोत्तरमनेन । ¹⁰ निस० । ¹¹ कृश । ¹² य ज्ञायते ।
¹³ ºद्व्रिणिग् । ¹⁴ षद् । ¹⁵ प्रमासान्ते । ¹⁶ व्यहारेतिदायि कियद्धनः ।

श्रेढीव्यवहारः १३५
न्यासः—
आ¹ ३, गु २, गच्छः मासाः ३६ ।
द्विगुणिताया मासावधिकत्वाद्वर्षाणि मासीकृत्या स्थापितानि । अतः कर्म—पदं ३६,
विषमत्वाभावाच्चिरेकीकरणं सम्प्रति तावन्नास्ति सममित्य(तोऽ)र्धीक्रियते १८ लब्धमुपलक्षणार्थं
वकारः, पुनरपि सममित्यतोऽर्धीक्रियते ९ लब्धमुपलक्षणार्थं वकारः, इदानीं विषमत्वान्निरेकी-
क्रियते ८ लब्धमुपलक्षणाक्षरं गुणकारः, पुनः समत्वादर्थीक्रियते ४ लब्धं वकारः, पुनरपि
समत्वादर्थीक्रियते २ लब्धं वकारः, पुनरपि समत्वादर्थीक्रियते १ लब्धं वकारः, विषमत्वान्निरे-
कीक्रियते शून्यमवशिष्यते लब्धं गुणकारः, एवं जाते सर्वान्ते रूपन्यासः, तदेवं लब्धम्
व व गु व व व गु १
अथास्य रूपस्य लब्धाक्षरानुसारोक्तं कर्म—रूपं १, गुणः २, एतेन गुणनात् २ गुण-
शब्दलोपः, वर्गेणात् ४ वकारलोपः, वर्गणात् १६ वकारलोपः, वर्गणात्² २५६ वकारलोपः,
गुणनात् ५१२ गुकारलोपः, वर्गणात् २६२१४४ वकारलोपः, वर्गणात्³ ६८७१६४७६७३६,
एतद्रूपस्योत्क्रमगुणकृतिफलम्, आदिना ३ गुणयेत्⁴ २०६१५८४३०२०८, तल्लब्धं सङ्कलितम् ।
इदं सूत्रपदसम्मितार्वाङ्‌मूलधनं गुणोत्तरेणावेदिषुरिति लाघवार्थं तथापि हि सिद्धयत्येतत्तथा च
प्रथमादिमासेषु द्विगुणं द्विगुणं मूलधनं प्रतिमासं यथाऽऽगच्छति तथा लिख्यते⁶—
१. ६ १३. २४५७६ २५. १००६६३२९६
२. १२ १४. ४९१५२ २६. २०१३२६५९२
३. २४ १५. ९८३०४ २७. ४०२६५३१८४
४. ४८ १६. १९६६०८ २८. ८०५३०६३६८
५. ९६ १७. ३९३२१६ २९. १६१०६१२७३६
६. १९२ १८. ७८६४३२ ३०. ३२२१२२५४७२
७. ३८४ १९. १५७२८६४ ३१. ६४४२४५०९४४
८. ७६८ २०. ३१४५७२८ ३२. १२८८४९०१८८८
९. १५३६ २१. ६२९१४५६ ३३. २५७६९८०३७७६
१०. ३०७२ २२. १२५८२९१२ ३४. ५१५३९६०७५५२
• ११. ६१४४ २३. २५१६५८२४ ३५. १०३०७९२१५१०४
१२. १२२८८ २४. ५०३३१६४८ ३६. २०६१५८४३०२०८
¹ आ० ३ प्रगु २ गच्छ मासाः ३६ । ² वर्गणात् २२५६ ।
। । । । । । । ।
³ वर्गणात् २•६१५८४३०६८७१६८७१६४७६७ । ⁴ गुणयेत् २•६१५८४३०२० ।
५ ‘मूले’ । ६ ‘वेधिषु’ । ७ ‘लिख्यते ६।१२।२४।४८।९६।१९२।३८४।७६८।१५३६। ३०७२।

१३६ श्रेढीव्यवहारः
करणसूत्रमार्यापूर्वार्धम्--
प्राग्वत्फलमाद्यूनं निरेकगुणभाजितं भवेद् गणितम् ।
पूर्वसूत्रोक्तवद् 'विषमे पदे निरेके गुणं समेऽर्धीकृते² कृतिं न्यस्ये'त्यादिवद्यत्फलं तत्प्रश्नो-
क्तेनादिना प्रभवेण विरहितं रूपोनेन³ गुणोत्तरेण हृतं सङ्कलितं स्यात् ।
उदाहरणम्--
एको लभते त्रीणि द्विगुणं द्विगुणं ततो परे पुरुषाः ।
पञ्चैवं लप्स्यन्ते कियद्धनं कथ्यतामाशु⁴ ॥ १०६ ॥
इदमाशु कथ्यतां (यत्) पञ्च पुरुषाः परस्य वैतनेये⁵ कर्मणि प्रवृत्तास्तेषां कर्मनिष्पा-
दनविशेषादेकः पुरुषस्त्रीणि रूपाणि लभते द्वितीयः षट् तृतीयो द्वादश चतुर्थश्चतुर्विंशतिः
पञ्चमोऽष्टाचत्वारिंशतं (तदा) तदीयलाभधनपिण्डसङ्ख्या कियतीति ।
आद्युत्तरपदेषु ज्ञातेषु (अ)ज्ञातसङ्कलितानयनार्थो न्यासः--
आ ३, गु २, गच्छः⁶ ५, सङ्कलितं न ज्ञायते ।
कर्म--'प्राग्वदि'त्यतिदेशाद्विषमे पदे निरेके ४ लब्धो गुणः, समेऽर्धीकृते⁷ २ लब्धो व, पुनः
समेऽर्धीकृते १ लब्धो व, विषमे पदे निरेके लब्धो गुणः, अन्ते रूपम् । एवं लब्धकस्थापनम्--
गु व व गु १
अथास्य रूपस्य लब्धाक्षरानुसारोक्तं कर्म--रू १, गुणः⁸ २, वर्गः ४, वर्गः १६, गुणः९ ३२, आदिना
गुणने१० (९६), इदमातिदेशिकं कर्म, अतो जातं प्राग्वत्फलं ९६, आद्यूनं११ ९३, निरेकेन१२ गुणेन १
भाजितं ९३, लब्धं सङ्कलितम्१३ (९३) ।
पूर्वस्मिन् गणिते प्रथमपद(त) एव वृद्धिप्रवृत्तिः अस्मिंस्तु द्वितीयपदात्प्रभृतीति१४
गणितविशेषारम्भः तुल्येष्वपि मुखोत्तरपदेषु (न) क्षेत्रगतराशिगतवत्१५ ।
अथ यत्राद्यन्तधनपदानि ज्ञायन्ते तत्र सङ्कलितानयनार्थं करणसूत्रमार्यापरार्धमाह--
आद्यन्तवलयधनयुतिदलेन वलयाहतिर्मूल्यम् ॥ ९५ ॥
६१४४।१२२८८।२४५७६ । ४६१५२ । ६८३ * ४। १६६६ * ८ । ३६३२१६ । ७८६४३६ ।
१५७२६६४।३१४५७२८।६१६१४५६।१२५६२६१२।२५१६५८२४।५ * ३३१६४६।१००६६-
३३६६।२०१३२६५६२।४०२६५३१८।४६५३०६३८८।१६६ * ६१२७३६।३२२१२२५४७२ ।
८४४२२४४ * ६४४ । १२८८४६ * २८८८ । २५७६६८०३७७६ । ५१५३६६०७ * ५५२ ।
१०३७६२१४११०४२०६१५८४३ * २०८ ।
१ प्राग्वत्फफमा० । २ समधीँ० । ३ रूपेण । ४ कथिता० । ५ वैनतेये । ६ आ ३३२
गच्छ । ७ समधीँक्रियते । ८ गुणः १ । ९ गुणः २ । १० गुणन । ११ अद्यूनं । १२ निरेकेतु ।
१३ संकलित । १४ ०यपादा० । १५ ०गतशशि० ।

श्रेढीव्यवहारः १३७
सीमन्तिनीभुजलताऽलङ्करणवलयावली नियमत एव परिपाटचा विपुलवृत्तोत्तरवलया
भवतीति वलयोपादानं प्रकृत्याऽऽद्युत्तरिकानुवृत्तिसूचनार्थम् । एवमादिविषये आदिधनान्त्यधन-
योगार्धं पदगुणं सङ्कलितं भवति, यथोक्तम् —
‘आदियुतान्त्यधनार्धं मध्यधनं पदगुणं गणितम् ।’
इति । यद्यपि चान्त्यधना(दा)दिधनमपास्य व्येकेन पदेनाप्तं प्रचयमुपलभ्य प्राक्तनेनैव
‘व्येकपदे’त्यादिना सूत्रेण सङ्कलितावाप्तिरस्ति तथापि लघुकरणार्थो वचनारम्भः । उक्तञ्च
यत्तत्रापि प्राचयिकम्, आद्यसम्बन्धि च धनमन्त्यधने संयोज्य¹ दलनेन मध्यधनतां नीत्वा पदघ्नं
विधाय युक्त्या सङ्कलितं साधितमिति च तस्मादन्त्यधनादानीतेनोत्तरेणान्त्यापत्तिरेव
सङ्कलितानुसरणाय कार्येति किमयत्नलब्

१३८ श्रेढीव्यवहारः
सङ्कलितं व्यक्तेन सङ्कलितेनामुना¹ २५२ सममिति न्यासः—
| या १२ | रू १५६ |
| या ० | रू २५२ |
पक्षयोरपवर्तनं द्वादशभिर्विधाय² न्यासः³—
| या १ | रू १३ |
| या ० | रू २१ |
‘संशोध्याव्यक्तमि’त्यादिना (लब्धम)व्यक्तप्रमाणं रूॅ ८, एतदादिधनम् ।
अथान्तधनं न ज्ञायते तदा⁴ यावत्तावत्परिकल्पनयाऽऽनीतगणितेन व्यक्तं गणितं स्पर्धयेत्त-
तोऽन्त्यस्वरूपं व्यक्तं भवतीति । इत्थं च कर्म—आॅ ८, अन्त्य⁶ या १, ग २४, आद्यन्तवलय-
धनयुतिः या १ रूॅ ८, दलं या | १/२ | रूॅ ४, वलयै २४ राहतं या १२ रूॅ ६६, एतद्व्यक्तसङ्कलितं
व्यक्तेनामुना २५२ सममिति न्यासः—
(या १२ रू ६६
या ० रू २५२
द्वादशभिरपवर्तिते)
या १ रूॅ ८
(या ० रू २१)
‘संशोध्याव्यक्तमि’त्यादिना लब्धमव्यक्तप्रमाणं १३, एतदन्त्यधनम् ।
अथ पदं न ज्ञायते (तदा) अव्यक्तसङ्कलित्तानयनं यथा—आॅ ८, अ १३, ग या १,
आद्यन्तवलयधनयुतिः रूॅ २१, दलं | २१/२ |, वलयैरिति गच्छेन या १ आहते८ या २१/२, एतद्-
व्यक्तसङ्कलितं व्यक्तेनामुना २५२ सममिति समच्छेदीकृत्य छेदराशिना⁹ न्यासः¹⁰—
या २१ रूॅ ०
या ० रू ५०४
पक्षयोरेकविंशत्याऽपवर्तनं
(या १ रू ०
या ० रू २४)

¹ ॰मुना १५२ सममिति न्यासः | या १२ | ऊ १५६ | ² ॰धान ।
| या ० | ऊ २५२ |
³ न्यासः या १ | ऊ १ | ⁴ ऊ । ⁵ तदाया । ⁶ अत्र या १६ । ⁷ दंलं । ८ ग्राहते | १/२ | ।
या ० | २१३ |
⁹ च्छेदराशि । १० न्यासः या २१ ऊ ॰ या ॰ ऊ ५४ ।

'संशोध्याव्यक्तमि'त्यादिना लब्धमव्यक्तप्रमाणं रू १ २४, एतत् पदम् ।
अथाद्यन्तधनयुतिः २ ज्ञायते न तु तौ पृथगिति तज्ज्ञानं यथा—आ ३ या १, अं रू २१
या १+, ग २४ ; आद्यन्तवलयधनयुतिः रू ४ २१, दलं रू ५ २१/२, वलयैराहतं रू २५२, एतद्-
व्यक्तसङ्कलितमिति व्यक्ताव्यक्तपक्षयोः साम्याद्यादृच्छिको बीजराशिः (आदिराशिः),
तच्छुद्धो मिश्रराशिः (अन्त्यराशि)रिति ।
द्विविधमिह सङ्कलितं नियतमनियतञ्च, नियतमपि द्विविधं प्रत्युत्पन्नात्मकमादिप्रच-
यात्मकं च । तत्रानन्तरोक्तयोः पदपरिच्छेदेन भाव्यम् । यदा चैतयोः पदसाम्यं धनसाम्यं चेष्यते
प्रत्युत्पन्नस्य प्रथमज्ञाने आदिप्रचयस्य चाद्युत्तरजातयोस्तदा तत्काललाभाय ६ करणसूत्र-
मार्यामाह—
नियतगतेस्त्यक्त्वाऽऽदिं ७ शेषं द्वाभ्यां समाहतं ८ विभजेत् ।
वृद्ध्याऽऽप्तमेकसहितं तुल्यगतौ जायते कालः ॥ ९६ ॥
काल इह पदस्योपलक्षणं ९, तुल्यगतावित्यत्र गतिः सङ्कलितस्य, नियतगतेरित्यत्र (च)
प्रत्येकपदधनम्, उभयोरपि धनयोः सङ्कलितयोर्नित्यत्वे परस्परपेक्षया प्रत्युत्पन्नः सुतरां
नियतत्वान्नियतोऽन्यस्त्वनियत १० इति । वापीह तथोपपत्तौ तदयमर्थः । अनियतगतिभाविनमादिं
नियतगतेरपास्य शेषं द्विगुणायानियतगतिभाविनोत्तरेण ११ विभज्य लब्धमेकाधिकं कुर्यात्, जायते
तुल्यपदज्ञानलाभः तुल्यधनलाभश्च, तन्मूल्यमुक्तकरणत एव सर्वत्र १२ ।
उदाहरणम्—
त्र्याद्येकोत्तरवृद्ध्या १३ यात्येकः प्रतिदिनं नरस्त्वन्यः ।
दश योजनानि कियता कालेन तयोर्गतिस्तुल्या ॥ १११ ॥
एकस्मिन्नेव दिने तुल्यप्रमाणमध्वानं तुल्यकालप्राप्तये द्वौ पथिकौ प्रपन्नौ, ययोरेकः
प्रथमदिने त्रीणि योजनानि गच्छति तदुत्तरदिने एकैकं योजनमधिकीकरोति, अन्यस्तु प्रतिदिनं
दशैव योजनानि याति । तयोरिदानीं कियता तुल्येन कालेन तुल्यगन्तव्यप्राप्तिर्भविष्यतीति ।
न्यासः— आ ३, उ १४ १, एकपथिकगतिः
आ १५ १०, उ ०, द्वितीयपथिकगतिः १६
अत्र नियतगते १० रनियतगतिसम्बन्धिनमादिं १७ ३ त्यक्त्वा शेषं ७, द्वाभ्यां २ समाहतं
१ ऊ । २ ॰धनयुतिर्ने । ३ ॰आ या १२ अ २२ या + ग २४ । ४ ऊ ∣ २१/२ ∣ ।
५ ऊ २५ । ६ तल्लाभाय । ७ ॰त्यक्तादि । ८ समाहितं । ९ ॰पादस्यो॰ । १० ॰त्वानियतोऽन्यसनि॰ ।
११ द्विगुणायानियतगतिभाविनात्त॰ । १२ पूर्वत्र । १३ आद्येको॰ । १४ ३ । १५ आ १० ३० ।
१६ द्वितीय॰ । १७ नियता गतिर्योनियतगतिसम्बन्धनं १० अतो आदि॰ ।

: सपञ्चाशतं (शतं)!
Wait, let's look at सपञ्चाशतं:
स प ञ्चा श तं ( शतं ) योजनानि गच्छति
Wait, 150 yojanas! "सपञ्चाशतं शतं" means "hundred with fifty", i.e. 150!
Wait, why is (शतं) in parentheses? Because maybe the editor added (शतं) to clarify that it's 150, or the manuscript had सपञ्चाशतं and (शतं) was supplied.
Yes, exactly: सपञ्चाशतं (शतं) योजनानि गच्छति, तस्माद्यद्येकेनाह्ना

Line 4:
दश योजनानि याति तदा२ पञ्चदशभिः कियन्तीति त्रैराशिकेन लभ्यन्ते३ (१५०) ।
Wait, look at footnote callouts:
तदा२
लभ्यन्ते३
(१५०) ।
Yes!

Line 5:
अनियतगतेरपि तुल्यत्वं तथा च—

Line 6:
आ ३, उ४ १, ग १५ ।
Wait, footnote 4 is on उ: उ४ १.

Line 7:

नियतगतेरपि गतिः प्रकल्पनीया उच्चावचतायाः समीकरणेन, तच्च तस्य मध्यधनं
ज्ञातव्यम् । तच्च द्विगुणं (आदिविहीनम्), अन्त्यधनम्, पुनरादिधनविहीनम्,१ उत्तर-
भक्तमेकयुतं पदं भवति । यदि वा मध्यधनमादिवियुतं द्विगुणमादिधनविहीनान्त्यधनसम्मितं
जायते, तदुत्तरभक्तमेकोनं भवति तदैव सैकं पदमिति स एषोऽन्यः२ प्रकारः सूत्रकारेण लिखितो३
लाघवार्थम् । पूर्वत्र पञ्चकर्माणीह चत्वारि ।
अथ यत्र द्वावपि सङ्कलितराशी एव तुल्यौ विषमान्यादिप्रचयपदानि प्रचययोर्वैषम्य-
मेकत्र च पक्षे४ प्रचयो निश्चितो न त्वादिः द्वितीये प्रचयोऽपि, ततः प्रथमसङ्कलितसाम्यान्तरं
द्वितीयसङ्कलितसाम्ये ज्ञाताद्यादिभिः पदानयनार्थं५ करणसूत्रमार्याद्वयमाह—
अधिकः६ प्रथमस्य चयो७ मुखमिष्टं पदमितिद्वितीयस्य८ ।
इष्टात्प्रथमस्य पदादादिः कल्प्यो द्वितीयस्य ॥ ९७ ॥
पदहृतफलविश्लेषाच्चयहृतपदयोर्विशेषदलहीनात्९ ।
चयविवरदलेन हृतादाप्तं दिवसा१० द्वितीययुतौ ॥ ९८ ॥
प्रथमप्रवृत्तस्य पश्चात्प्रवृत्तसङ्कलिते११ ज्ञातप्रचयादधिकः प्रचयो मन्तव्यः, आदिरितु
यादृच्छिकः, पश्चात्प्रवृत्तस्य१२ पदपरिमाणं यादृच्छिकम् अर्थात्१३ पश्चात्प्रवृत्तपदाधिकप्रथम-
प्रवृत्तगतकालपरिमाणं१४ पदं भवति । एवं च सति प्रथमप्रवृत्तस्यादिप्रचयपदानि जातानीति ।
तेभ्य उक्तकरणेन सङ्कलितं लभ्यते एव, तदेव चापि द्वितीयस्य१५ प्राश्निकेनेवेष्टत्वात् ।
स हि प्रथमधनसाम्ये काल१६ इष्यते । किन्त्वत्रादिरवशिष्यते स च ज्ञातैरुत्तरपदसङ्कलि-
तैरूक्तानयनकरणेनैव१७ । इतीत्थं प्रथमधनसाम्ये समधिगतपदाभ्यां१८ पृथक् पृथक् फलं विभज्य
भागाप्तयोरन्तरमासाद्य पृथक् पृथक्१९ प्रचयगुणितयोः पदयोरन्तरस्यार्धेन न्यूनीकृतं
चययोर्विशेषस्यार्धेन भजे(त्) लब्धं द्वितीयधनसाम्यकालः, प्राक्पदयोरिच्छिप्सितयोजिते२०
प्रवृत्तिकाललाभो द्वयोरपीति ।
उदाहरणम्—
षड्दिवसैः पुंसि गते केनापि मुखोत्तरेण यातोऽन्यः ।
तेनैव पथा द्विकचयमभूत् कथं मेलकद्वितयम्२१ ॥ ११२ ॥
१ आदिधनं० । २ ०ऽन्यः । ३ लम्बितो । ४ पक्षं । ५ द्वितीयोऽपि प्रचयोऽपि
संकलितयोश्च ज्यायानीयो भावो विचितकालः संकलितयोश्च मध्ये धनसम्पद्वयं ततो ज्ञाता-
द्यानयनार्थं । ६ अधिकः । ७ च युतो । ८ ०मितिद्वि० । ९ ०षाश्चय० । १० दिवसा ।
११ ०कलित । १२ ०वृत्तस्य । १३ अर्थेतु । १४ ०वृत्तेपदाधिकं प्रथमं । १५ यदेव चाप्य
द्वितीय । १६ तदैवकाल । १७ ०करण एव । १८ ०गतेपदा० । १९ ०मास्यत् पृथक्पृथथा ।
२० ०योरुच्छाप्सित्यो० । २१ मेककद्वितयं ।

१४२ श्रेढीव्यवहारः
कस्मिंश्चित्पथिके केनाप्यविज्ञातेनाद्युत्तरक्रमेण पूर्वं याते दिवसषट्ककृतप्रस्थाने
पश्चादन्यः पथिकः केनापि मुखेन द्वाभ्यामुत्तरेण¹ यातः, तयोरेवं प्रवृत्तयोरेवं गच्छतोः पथि
द्वयोर्जनयोः² (वारद्वयं) सङ्गमो दृष्टः स कथं स्यात् केनाद्युत्तरपदनियमेनेति ।
न्यासः³—प्रथमस्य आ ०, च ०, ग अतीतदिनानि ६, सं ० ।
द्वितीयस्य आ ०, च २, ग अतीतदिनानि, सं ० ।
अत्र प्रथमस्य द्वितीयादधिकश्चयः षट् च⁵ ६, मुखमिष्टमिति आदिरेकः आ १ । अथ
द्वितीयपदमिष्टं⁴ चतुष्कं ग ४ अर्थात् प्रथमस्य जातं पदं दश (१०) ।
इदानीं फलमानीयते ।
आ १, च⁶ ६, ग १० ।
पदस्य १० व्येकस्य⁷ ९ अर्धेन | ९/२ | चयः ६ गुणितः २७, सादिः २८, गच्छेन १०
गुणितः २८० (सङ्कलितम्) ।
एतदेव द्वितीयस्येति उत्तरपदसङ्कलितेषु ज्ञातेष्व अज्ञातस्यादेरानयनार्थो न्यासः—
आ ०, च २, ग⁴ ४, सं २८० ।⁸
गणितं २८०, गच्छेन ४ हृतं ७०; गच्छो ४ निरेकः⁹ ३, चयेन २ (नि)घ्नः (६), दलेन
३ ऊनं¹⁰ ६७, एष द्वितीयस्यादिः, अनेन चादिना फलं प्रथमसममेवेति तत्प्रदर्शनार्थो न्यासः—
आ ६७, च¹¹ २, ग ४ ।
पदस्य ४ व्येकस्य⁷ ३ अर्धेन | ३/२ | चयो २ (नि)घ्नः ३, सादिः¹² ७०, (प)देन (४)
सङ्गुणितः २८०, एतद् गणितम्¹³ ।
कथिताध्वना इयता च कालेनैवं गच्छतोरेको मेलको जातः । यत्र द्वितीयोऽपीष्यते
तत्राद्युत्तरौ द्वयोरपि पक्षयोरानीतावेव कालविशेषात्मकं त्वधिकं पदं ज्ञेयं तत एव च सङ्-
कलितविशेषो लभ्यते इति तदर्थं कर्म—
प्रथमपक्षस्थेन पदेन १० हृतं फलं २८, तथा द्वितीयपक्षस्थेन पदेन ४ हृतं फलं ७०,
अनयोरन्तरं ४२; तथा प्रथमपक्षस्थेन चयेन ६ स्वपदं¹⁴ १० हतं ६०, तथा द्वितीयपक्षस्थेन
चयेन २ स्वपदं¹⁵ ४ हतं (८), अनयोर्विश्लेषस्य¹⁶ ५२ दलेन २६ हीनात् (१६), चययो¹⁷
(२, ६) विवरस्य (४) (द)लेन २ हृतात् लब्धं¹⁸ ८, द्वितीययुतिकालः ।
¹ ॰रेणा । ² गच्छतो पथि द्वयोर्जनैः । ³ न्यासः आ ० ६ ० ग अती ६ त दिनानि
६ सं आ ८२ ग अतीतदि स १ । ⁴ ८ । ⁵ २१ ॰मिष्ट । ⁶ ८ । ⁷ एकस्य ।
⁸ आ ६२ ग ४ सं २६० । ⁹ स्यतं ७ | गच्छेनातिरेक ३ । ¹⁰ ऊनं ८७ । ¹¹ ६ ।
१२ सादिः ७५ । ¹³ गुणितं । ¹⁴ स्वपदं १० हतं ६० । ¹⁵ स्वपपद । ¹⁶ ॰लेषेण ।
¹⁷ दल्यो । ¹⁸ लब्धं ६ ।

श्रेढीव्यवहारः १४३
एतत्¹ प्राक्पदयोः संयोज्य धनमानीयते । प्रथमस्य तावत् आ १, उ ६, ग १८ ।²
पदस्य³ १८ व्येकस्य⁴ १७ अर्धेन [ १७/२ ] चयः ६ गुणितः ५१, सादिः ५२, पदसङ्गुणः ६३६ ।
द्वितीयस्य खल्वपि आ⁵ ६७, च २, प १२ । पदस्य १२ व्येकस्य ११ अर्धेन [ ११/२ ] चयः (२)
गुणितः ११, सादिः ७८, पदसङ्गुणः ६३६ । एतदनयोर्द्वितीयधनसाम्यम्⁶ ।
अथ प्रथमयुतिकालादनन्तरं धनसाम्यं प्रदर्श्यते । तत्र प्रथमस्य तावदेकादशे दिवसे धनं⁷
साध्यते, तच्चाद्यं⁸ प्रकल्प्यम् । पदं ११,एकहीनं १०, उत्तरेण ६ गुणितं ६०, आदिना संयुक्तं ६१,
एतदेकादशे दिवसे⁹ धनमादिरुत्तरस्य धनस्य, तेनायं न्यासः—
आ ६१, च ६, प ८ ।¹⁰
पदस्य ८ व्येकस्य (७ दलेन) ७/२ चयः ६ गुणितः २१, सादिः¹¹ ८२, गच्छेन (८)
गुणितः ६५६ । द्वितीयस्य खल्वपि । तस्य च पञ्चमे दिवसे धनं साध्यते । पदं ५, व्येकं¹² ४,
उत्तरेण २ गुणितं ८, आदिना ६७ संयुक्तं ७५, एष आदिरिति¹³ न्यासः—
आ ७५, च २, ग ८ ।¹⁴
पदस्य ८ व्येकस्य ७ अर्धेन ७/२ चयः २ गुणितः ७, सादिः ८२, पद ८ सङ्गुणः¹५ ६५६,
एतत् पूर्वधनेन (२८०) संयोज्य जायते तदेव ६३६ । इतोऽनन्तरं तु चयोऽधिको वर्तते तथाप्येवं
धनमानयन्ति । पदमाद्यं १०, द्विगुणं २०, व्येकेनान्त्येन¹⁶ ७ संयुक्तं २७, चयार्ध ३ गुणितं ८१,
युक्तमादिना ८२, अन्त्यहतं ६५६, धनम् ।
अथवा पदं १८, शुद्धे पदे १० न्यस्तं २८, उत्तरेणा (६) हतं¹⁷ १६८, द्विघ्नादिना (२)
युतं १७०, उत्तरोनं¹⁸ १६४, पदान्तरस्य दलेन ४ आहतं ६५६ (धनं); तथा पदं १२, शुद्धे¹⁹ पदे
४ न्यस्तं १६, उत्तरेणा (२) हतं ३२, द्विघ्नादिना १३४ युतं १६६, उत्तरेणो २ नं १६४,
पदान्तरस्य ८ दलेनाहतं ६५६ ।
अथवेत्थं द्वितीययुतिकालः, तद्यथा प्रथमप्रस्थितस्य प्रथमयुतिदिना(न)न्तरमेकादशे
दिने एकषष्टिर्धनं भवति । तद् द्वितीययुतावादिधनम्²⁰ उत्तरस्तु²¹ षडेव, तत्र पदं (न) ज्ञायते
इति यावत्तावता²² धनमानीयते ।
न्यासः— आ ६१, उ²³ ६, ग या १ ।
पदस्य या १ व्येकस्य²⁴ या १ रू १+ अर्धेन या १/२ रू²⁵ १+/२ चयो ६ निघ्नः²⁶

¹ एतत्त् । ² प्रथमस्यातावत् आ० १३६ २ । १८ । ³ पदस्य १६ ।
⁴ एकस्य । ⁵ आ ६७ ८२ पदं १२ । ⁶ धनस्यसा० । ⁷ दिन । ⁸ तच्चान्त्यं । ⁹ द्विवसे ।
¹⁰ आ० ६१ ८६ ७१८ । ¹¹ सादिः ६२ । ¹² एकं । ¹³ आदिना ८७ सयुक्त ७५ एषा
हादिं । ¹⁴ आ ७५ ८२ गत । ¹५ सादिः ८२५ पदसंगुणः ६५८ । ¹⁶ एकेनां ।
¹⁷ हतं १८८ । ¹⁸ उत्तरोनं १८४ । ¹⁹ शुद्धि । ²⁰ युतेनादिं । ²१ उत्तस्य ।
²² वत् । ²³ ३ । ²⁴ एकस्य ३१ १+ । ²⁵ ऊ । ²⁶ घ्नः ।

१४४ श्रेढीव्यवहारः
ग ३ रू¹ ३+, सादिः² या ३ रू¹ ५८, पदसङ्गुणाः व ३ या ५८, एतत् प्राक्प्रस्थितस्य धनम्,
पश्चात्प्रस्थितस्य खल्वपि । तस्य द्वितीययुत्यादिदिने आदितः पञ्चमे दिने धनं भवेति
पञ्चसप्ततिरादिधनञ्चात्र तदुत्तरस्तु द्वावेव, तत्र पदं न ज्ञायते इति यावत्तावता धनमानीयते ।
न्यासः— आ ७५, उ³ २, ग या १ ।
पदस्य या १ व्येकस्य⁴ या १ रू १+ अर्धेन (या) १/२ रू' १/२+ चयो २ निघ्नः⁵
या १ रू' १+, सादिः या १ रू' ७४, (पदसङ्गुणः व १ या ७४), एतत् पश्चात्प्रस्थितस्य
धनम् । इदानीमेतेऽव्यक्तपरिमाणज्ञानाय समीक्रियेते, तदर्थञ्चानयोः⁶ पक्षयोरव्यक्तभागेनाप-
वर्तितयोर्न्यासः—
या ३ रू' ५८
या १ रू' ७४
‘संशोध्यऽव्यक्तमित्यादिना’ लब्धमव्यक्तप्रमाणं ८, एतत्पदे द्वितीययुतिकालः⁷ ।
द्वितीयमेलापधनं चेत्येवानीयते उत्तरसूत्रानीतफलानुसारेण । तद्यथा प्राक्प्रस्थितस्य द्वे पदे,
प्राक्पदं १० अन्त्यपदं⁸ ८ । तत्र प्राक्पदमेकविहीनं ६, रूपादिचयेन (त)त्फलम् ४५, (एषाऽत्र-
वृद्धिः । ‘पूर्वपदैक्ये प्रभवे रूपे प्रचयेऽन्यगच्छानां’ ८ फलम् १०८, एषाऽत्र वृद्धिः) । ‘पूर्वपदस्येव
फलं सर्वपदैक्यस्य’⁹ १८, ‘प्राक्पदमेकविहीनमि’ति १७, (रूपादिचयेन ) फलं १५३,
हीनपदवृद्ध्या१० १०८ द्विगुणितया २१६ ऊनं¹¹ ६३+, चयेन ६ हतं¹² ३७८+, आदि-
(१) गुणयोः पदयोः १०, ८, अन्तरेण २ युतं ‘

श्रेढीव्यवहारः १४५
( अथ निश्चितादिप्रचयाभ्यां देवितुं प्रवृत्तयोर्द्वयोः पुरुषयोर्निर्दिष्टगच्छपर्यन्तं पर्याय-
वृत्त्या विजयिनोरन्ते कस्य जयः स्यादिति ज्ञानार्थमार्यात्रयमाह--)
प्राक्पदमेकविहीनं रूपादिचयेन तत्फलं वृद्धिः ।
पूर्वपदैक्ये प्रभवे रूपे प्रचयेऽन्यगच्छानाम् ॥ ९९ ॥
पूर्वपदस्येव फलं सर्वपदैक्यस्य हीनपदवृद्ध्या ।
द्विगुणितयोनं१ चयहृतमादिगुणपदान्तरेण युतम् ॥ १०० ॥
अभ्यधिकपदस्यैवं विजये सङ्ख्या प्रजायते पुंसः ।
सङ्ख्या क्षयात्मिका चेद् भवति जयो हीनगच्छस्य ॥ १०१ ॥
आद्यो गच्छो विरूपः कार्यः ततस्तेन पदेनैकाद्युत्तरचयनयात् यत् सङ्कलितं भवति सा वृद्धिः,
हीनपदवृद्ध्या तत्र व्यवहार२ उपयुज्यते । तथाऽन्येषां द्वितीयादीनां पदानां निजनिजापेक्षया
यानि पूर्वाणि पूर्वाणि पदानि यथासम्भवमेकं द्वे बहूनि तेषामैक्यं समाहारस्तस्मिन्नाद्ये रूपे
उत्तरे यत्३ सङ्कलितं, सा तस्य तस्य यथास्वं वृद्धिः । उपयोगः प्राग्वत् । यथा४ सर्वपदानां
वृद्धिरानीता तथा५ पूर्वपदवत् सर्वपदैक्यात्फलमानेतव्यं, यथैवोक्तं 'प्राक्पदमेकविहीनं रूपादि-
चयेन तत्फलमि'ति । ततश्च तेषां पदानां मध्ये हीनं न्यूनसङ्ख्याकं यत्पदं तस्य या वृद्धिरानीता
'पूर्वपदैक्ये प्रभवे' इति कर्मणा, तया द्विगुणितया तत् सर्वपदैक्यफलं ऊनं कार्यं, ततश्चयेन
प्राश्निकेन प्रचयेन हन्यात्, तदनन्तरमादिना गुणितानां पदानामन्तरेण योजयेत् पूर्वकृते ।
एतस्य फलस्य द्वे गती सम्भवतः धनात्मकता वा ऋणात्मकता वा । तत्र धनात्मकतायामभ्य-
धिकपदस्य विजयो भवति, तावत्सङ्ख्यं धनमसौ जयतीति । ऋणात्मकतायां तु हीनपदस्य
विजयो विज्ञेयः, तावत्परिमाणं धनमसौ जयतीति । पृथक् पृथक् सङ्कलितेभ्यो तद्६ विज्ञाय
भवत्यपि जयपराजयनिर्णयः, किन्तु लाघवार्थं (सूत्रम्) ।
अथोदाहरणम् —
नवकादिषट्कवृद्ध्या पातास्त्रिंशद्दशाथ शतमष्टौ ।
द्यूते विजिता द्वाभ्यां परस्परं कथय (क)स्य जयः ॥ ११३ ॥
द्वौ पुमांसौ देवितुं प्रवृत्तौ यत्र प्रथमः पातो नवभिः रूपैः द्वितीयः पञ्चदशभिस्तृतीयः
पात एकविंशतेरित्येवमादिषूत्तरक्रमेण पाताः जीयन्ते, एवं व्यवस्थायां प्रथमतस्तावदेकेन
त्रिंशत्पाताः जिताः अ(न)न्तरं द्वितीयेन दश पुनः प्रथमेन शतं पुनः द्वितीयेनाष्टौ, तत्र न
ज्ञायते को जयी कियच्च धनं जयतीति ।
१ द्विगुणितयोः नं । २ सा वृद्धिहीनपदवृद्धयै तत्र व्यवहारे । ३ उत्तरयेत् । ४ यंच ।
५ वृद्धथानीती स । ६ तद । ७ द्वाभ्यां ।

न्यासः—
आ ६, उ ६, ग ३०, ग १०, ग १००, ग ८ ।¹
अत्र प्रथमपुरुषस्य पदसमाहारः १३०, द्वितीयस्य १८ । आद्योऽधिकपदः, इतरो हीनपदः ।
तत्र प्राक्पदं ३०, एकविहीनं २९, रूपादिचयेन तत्फलं तद्यथा, न्यासः--आ १, उ १, ग २९,
पदस्य २९ व्येकस्य २८ अर्धेन (१४) चयः १ निघ्नः² १४, सादिः १५, पदसङ्गुणः³ ४३५,
एतत्⁴ फलमत्र वृद्धिः । 'पूर्वपदैक्ये प्रभवे रूपे प्रचयेऽन्यगच्छानामि'⁵ति द्वितीयगच्छस्य वृद्धयर्थो
न्यासः, तत्र यदा पूर्वमेकमेव भवति तदा तद् ऐक्यं, तद्यथा—आ⁶ ३०, उ १, ग १०, पदस्य १०
व्येकस्य ९ अर्धेन ९/२ चयः १ निघ्नः⁷ ९/२, सादिः |६९/२|, पदेन १० सङ्गुणः ३४५, एषा वृद्धिः । अथ
तृतीयगच्छार्थो न्यासः⁸--पूर्वपदैक्ये ४० एष आदिः, तेन आदिः ४०, उ १, ग ९१००, अतः पदस्य ९
१०० व्येकस्य ९९ अर्धेन |९९/२| चयो १ निघ्नः³ |९९/२|, सादिः १७९/२, पदसङ्गुणः ८९५०, एषाऽत्र
वृद्धिः । (अथ चतुर्थगच्छार्थो न्यासः)—पूर्वपदैक्यं १४० आदिः, तेन आ १४०, उ १, ग¹⁰ ८,
‘व्येकपदे'त्यादिना फलम् १४८ । अत्र सर्वपदैक्यं १४८, तस्य पूर्वपदवत्फलं यथोक्तं 'प्राक्पद-
मेकविहीनमि'त्यादि, तेन सर्वपदैक्येनैकविहीनेन न्यासः—आ १, उ १, ग १४७, अतः पदस्य
१४७ व्येकस्य १४६ अर्धेन ७३ चयः १ निघ्नः³ ७३, सादिः ७४, पदेन १४७ सङ्गुणः १०८७८,
एतद्धीनपदवृद्ध्या¹¹ १४६३ द्विगुणितया¹² २९२६ ऊनं ७८६२, चयेन ६ हतं¹³ ४७३४२,
प्रथमपुरुषपदे १३० आदिना ६ गुणिते ११७०, द्वितीयपुरुषपदे १८ आदि (६) गुणे १६२,
अनयोरन्तरं १००८, एतेन¹⁴ युक्तं ४८३६०, लब्धमधिकपदजयसङ्ख्या ।
तथा च प्रथमतस्तावदनेन त्रिंशत्पाता नवकादिष्टकवृद्ध्या जिताः, तत्र जितधन-
सङ्ख्याज्ञानार्थो न्यासः—आ ६, उ¹⁵ ६, ग ३०, व्येकपदेत्यादिना गणितं २८८० । अत उत्तरे
दश पाता¹⁶ द्वितीयेन जिताः, तस्य जितधनसङ्ख्याज्ञानार्थो न्यासः—आ ६, उ ६, आ ग ३०,
अन्त्य ग १०, पदमाद्यं ३० द्विगुणितं¹⁷ ६०, अन्त्येन १० व्येकेन ९ युतं ६९, चयार्धेन ३ गुणितं
२०७, आदि (६) युतं २१६, अन्त्य (१०) हतं २१६०, एतत् प्रथमजितात्पतति पातिते
शेषरूपाद्यं ७२० । अत उत्तरे शतं पाताः प्रथमेनैव जिताः, तस्य जितधनसङ्ख्याज्ञानार्थो
न्यासः—तत्र पूर्वपदैक्यमाद्यं पदं यथा आ ६, उ¹⁸ ६, आ ग ४०, अं ग १००, आद्यं पदं ४०
द्विगुणितं ८०, अन्त्येन १०० व्येकेन ९९ संयुतं १७९, चयार्धेन ( ३ ) गुणितं¹

श्रेढीव्यवहारः १४७
व्येकेनान्त्येन (७) सहितं २८७, चयार्धं (३) गुणितं ८६१, युक्तमादिना ८७०, अन्त्य (८)
हतं ६९६०, एतदपि¹ प्रथमजितातपतति शिष्टं चैतत् ४८३६०।
अथ हीनपदजयोदाहरणम्—
सप्त त्रि नव द्वादश पाताः पूर्वोक्तमुखचयौ यत्र ।
तत्र भवेत् कस्य जयो गणयित्वा कथय यदि वेत्सि ॥ ११४॥
यत्रैकेन द्यूतकेन पुरुषेण सप्त पाताः² जिताः, द्वितीयेन तूत्तरास्त्रयः, पुनः प्रथमेन नव,
द्वितीयेनापि पुनर्द्वादश, ताभ्यामेव नवषट्काभ्यामाद्युत्तराभ्यां, तत्र को जयी कियच्च धनं
जयतीति ।
न्यासः— आ ६, उ³ ६, पाताः ७ । ३ । ६ । १२ ।
अत्र प्राक्पदं ७, एकविहीनं ६, रूपादिचयेन तत्फलं २१, वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये⁴ ७ प्रभवे
रूपे १ प्रचये द्वितीयगच्छस्य ३ फलं २४, वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये⁵ १० प्रभवे रूपे प्रचये तृतीय-
गच्छस्य ६ फलं १२६, वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये १६ प्रभवे रूपे १ प्रचये चतुर्थगच्छस्य १२ फलं
२६४, वृद्धिः⁶ । अत्र हीनपदवृद्धिः ३१८ । अत्र सर्वपदैक्यं ३१, प्रथमपदस्यैवास्य फलं ४६५
हीनपदवृद्धया (३१८) द्विगुणितया ६३६ ऊनं न पततीति विपरीतशोधनं विधाय जातं⁷ ऋणं
१७१+, चयाहतं १०२६+, पदान्तरेण⁸ १ आदिगुणेन ६ युते⁹ 'तयोर्योगे वियोगः स्यादि'ति
जातं १०१७+ ।
इह पदवैषम्येऽपि आद्युत्तरयोः साम्यात् कर्मलाघवार्थं रूपेण कल्पनया 'रूपादि-
चयेने'¹⁰त्यादि कृत्वा 'चयहतमादिगुणपदान्तरे'ति कृतं, सर्वपदैक्यधने जितधनसङ्ख्या तच्छोध्य-
सङ्ख्या च तत्तुल्यास्तीति¹¹ हीनपदवृद्धया द्विगुणितयोनीकरणां ये हि द्वाभ्यां तुल्याः¹² पाता
जितास्ते परस्परं निवार्याः इति मतिबलेन व्यज्यते¹³ । प्राक्पदे वृद्धिः साधिता २१ साऽऽदियुता¹⁴
सङ्कलितं भवति रूपादिचयेन २८, वस्तुतस्तु सा षड्गुणा सती वृद्धिः¹⁵ यदर्थं चयाहतेति
करिष्यते १२६ सादिश्चैषा सङ्कलितमितिवत् नवकेन सप्तहतेन ६३ योगाद्भवति १८६
यदर्थमादिगुणोत्यादि¹⁶ करिष्यते । तथा च स्पष्टेन यथा पदं¹⁷ ७, व्येकं ६, अतोऽर्धं ३, चयेन ६
निघ्नं¹⁸ १८, सादिः २७, पदसङ्गुणं १८६ । सर्वमुन्नेयमेवम् ।
¹ पतदपि । ² पादाः । ³ ३ । ⁴ सर्वं । ⁵ पूर्वपदैक्ये १ । ⁶ फले १६४ वृद्धिः ।
⁷ विभाय नातं । ⁸ १०२६ पक्षान्तरेण । ⁹ युत । ¹⁰ चयेनो । ¹¹ तच्छोभ्यसंख्या च तत्राल्पा-
स्तीति । ¹² त्रल्पाः । ¹³ इति सत्ये वले पातो व्यज्यते । ¹⁴ साधियुता । ¹⁵ षड्गुणवृद्धिसती ।
¹⁶ 'गुणोत्पादि । ¹⁷ पदं १ । ¹⁸ घ्नं ।

१४८ श्रेढीव्यवहारः
अथ द्वितीयहीनपदजयोदाहरणम्—
रूपादिद्विकवृद्ध्या पाताः वेदास्त्रयो यमौ दस्रौ ।
द्यूते विजिता द्वाभ्यां परस्परं कथय कस्य जयः ॥ ११५ ॥
यत्र प्रथमः पातो रूपेण द्वितीयस्त्रिभिः तृतीयः पञ्चभिरित्येवमादि द्विवृद्ध्या पाताः
जीयन्ते, तत्र प्रथमेन चत्वारः पाताः जिताः द्वितीयेन तदनन्तरं (त्रयस्तदनु) प्रथमेनैव द्वौ
पुनश्च द्वितीयेन द्वौ, तत्र न ज्ञायते तयोः को जयो कियच्च धनं जयतीति ।
न्यासः —
आ उ ग ग ग ग
१ २ ४ ३ २ २
आद्योऽधिकपदः, इतरो हीनपदः । तत्र प्राक्पदं ४, एकहीनं ३, रूपादिचयेन तत्फलं ६
वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये ४ प्रभवे, रूपे १ प्रचये, द्वितीयगच्छस्य ३ फलं १५, वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये
(७ प्रभवे ), रूपे १ प्रचये, तृतीयगच्छस्य २ फलं १५, वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये ६ प्रभवे, रूपे
(१) प्रचये, चतुर्थगच्छस्य २ फलं १६, वृद्धिः । अत्र हीनपदवृद्धिः ३४ । अत्र सर्वपदैक्यं ११,
पूर्वपदस्येवास्य¹ फलं यथा--प्राक्पदं ११, एकविहीनं १०, रूपादिचयेन तत्फलं ५५, हीनपद-
वृद्ध्या ३४ द्विगुणिंतया ६८ ऊनं १३+, चयेन २ हतं² २६+, पदान्तरेण १ आदिगुणेन १ युतं
जातं (२५+) ; तथा च प्रथमस्य जितधनसङ्ख्या १६, द्वितीयस्य ३३, (पुनः) प्रथमस्य ३२,
द्वितीयस्य³ ४०, योगौ ४८ । ७३, अन्तरं २५, हीनपद एव⁴ जयतीति ।
(अर्थकस्य राशेः सङ्कलितं वर्गो घनश्च) संयुता (वा) जिज्ञास्यन्ते तस्य पृथक् पृथक्
करणसूत्रैस्तानानीय⁵ मिश्रीकृत्य च ज्ञातुं शक्यं यद्यपि⁶ तथापि लाघवार्थं किञ्चिन्न्यून-
मार्यामाह—
द्विगुणितसैकपदघनं⁷ सैकपदं प(द)दलाहतं भवति ।
सङ्कलितकृतिघनैवयं⁸
यस्य राशेः सङ्कलित-वर्ग(-घन)योगो जिज्ञासेत तं द्विगुणयेत्, तावत्तत्तो रूपाधिकं९
कुर्वीत, अन्यतश्च स एव राशिरेकाधिकः,१० ततस्तथा कृते च तौ मिथो¹¹ हन्यात्, अनन्तरं
तस्यैव मूलराशेरर्धेन¹² गुणयेत्, लभ्यते यत्तु तत्¹³ सङ्कलितकृतिघनैवयं भवेत् ।
उदाहरणम्—
सङ्कलितकृतिघनैवयं पञ्चानां किं भवेत् समाचक्ष्व ।
¹ पूर्वपदेस्येवास्य । ² हतं २६ । ³ द्वितीयस्य ४०० । ⁴ यव । ⁵ तान् पानीय ।
६ मिश्रीकृत पच ज्ञात्वं यद्यपि । ⁷ द्विगुणितसेकपंद क्रैक । ⁸ कृतिमैनं । ९ रूपादिकं ।
१० राशित एवैकादयः । ११ मिश्रौ । १२ ॰राशेर्येन । १३ यत्नुत् ।

५/२ in line 3:
In line 3, it's:
५

२
Yes, ५ over २!
In line 7:
५

२
Yes, ५ over २!
Now in line 21:
Look at:
२५

२
Yes! २५ over २!
And after घनाधं:
१२५

२
Yes! १२५ over २!
And wait! 15 + 25/2 + 125/2:
25/2 + 125/2 = (25 + 125)/2 = 150/2 = 75!
Wait, but 15 + 75 = 90! Why does it say 60?
Wait, does it say 60 or 90?
LOOK AT THE NUMBER BEFORE यत्र:
"फलं स्यात् ६०" or "९०"?
LOOK AT THE DIGIT:
Wait, in "स्यात् ६०":
Is that ६० or ९०?
Let's compare ६ and ९:
In line 3: "६" in "११ । ६ । ५/२" -> ६ opens to the right with a loop on the left!
In line 21: "फलं स्यात् ६०" -> wait, does it have a loop?
Wait, look at "६०" in line 22:
"सर्वेषा