पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

श्रेढीव्यवहारः १४३
एतत्¹ प्राक्पदयोः संयोज्य धनमानीयते । प्रथमस्य तावत् आ १, उ ६, ग १८ ।²
पदस्य³ १८ व्येकस्य⁴ १७ अर्धेन [ १७/२ ] चयः ६ गुणितः ५१, सादिः ५२, पदसङ्गुणः ६३६ ।
द्वितीयस्य खल्वपि आ⁵ ६७, च २, प १२ । पदस्य १२ व्येकस्य ११ अर्धेन [ ११/२ ] चयः (२)
गुणितः ११, सादिः ७८, पदसङ्गुणः ६३६ । एतदनयोर्द्वितीयधनसाम्यम्⁶ ।
अथ प्रथमयुतिकालादनन्तरं धनसाम्यं प्रदर्श्यते । तत्र प्रथमस्य तावदेकादशे दिवसे धनं⁷
साध्यते, तच्चाद्यं⁸ प्रकल्प्यम् । पदं ११,एकहीनं १०, उत्तरेण ६ गुणितं ६०, आदिना संयुक्तं ६१,
एतदेकादशे दिवसे⁹ धनमादिरुत्तरस्य धनस्य, तेनायं न्यासः—
आ ६१, च ६, प ८ ।¹⁰
पदस्य ८ व्येकस्य (७ दलेन) ७/२ चयः ६ गुणितः २१, सादिः¹¹ ८२, गच्छेन (८)
गुणितः ६५६ । द्वितीयस्य खल्वपि । तस्य च पञ्चमे दिवसे धनं साध्यते । पदं ५, व्येकं¹² ४,
उत्तरेण २ गुणितं ८, आदिना ६७ संयुक्तं ७५, एष आदिरिति¹³ न्यासः—
आ ७५, च २, ग ८ ।¹⁴
पदस्य ८ व्येकस्य ७ अर्धेन ७/२ चयः २ गुणितः ७, सादिः ८२, पद ८ सङ्गुणः¹५ ६५६,
एतत् पूर्वधनेन (२८०) संयोज्य जायते तदेव ६३६ । इतोऽनन्तरं तु चयोऽधिको वर्तते तथाप्येवं
धनमानयन्ति । पदमाद्यं १०, द्विगुणं २०, व्येकेनान्त्येन¹⁶ ७ संयुक्तं २७, चयार्ध ३ गुणितं ८१,
युक्तमादिना ८२, अन्त्यहतं ६५६, धनम् ।
अथवा पदं १८, शुद्धे पदे १० न्यस्तं २८, उत्तरेणा (६) हतं¹⁷ १६८, द्विघ्नादिना (२)
युतं १७०, उत्तरोनं¹⁸ १६४, पदान्तरस्य दलेन ४ आहतं ६५६ (धनं); तथा पदं १२, शुद्धे¹⁹ पदे
४ न्यस्तं १६, उत्तरेणा (२) हतं ३२, द्विघ्नादिना १३४ युतं १६६, उत्तरेणो २ नं १६४,
पदान्तरस्य ८ दलेनाहतं ६५६ ।
अथवेत्थं द्वितीययुतिकालः, तद्यथा प्रथमप्रस्थितस्य प्रथमयुतिदिना(न)न्तरमेकादशे
दिने एकषष्टिर्धनं भवति । तद् द्वितीययुतावादिधनम्²⁰ उत्तरस्तु²¹ षडेव, तत्र पदं (न) ज्ञायते
इति यावत्तावता²² धनमानीयते ।
न्यासः— आ ६१, उ²³ ६, ग या १ ।
पदस्य या १ व्येकस्य²⁴ या १ रू १+ अर्धेन या १/२ रू²⁵ १+/२ चयो ६ निघ्नः²⁶

¹ एतत्त् । ² प्रथमस्यातावत् आ० १३६ २ । १८ । ³ पदस्य १६ ।
⁴ एकस्य । ⁵ आ ६७ ८२ पदं १२ । ⁶ धनस्यसा० । ⁷ दिन । ⁸ तच्चान्त्यं । ⁹ द्विवसे ।
¹⁰ आ० ६१ ८६ ७१८ । ¹¹ सादिः ६२ । ¹² एकं । ¹³ आदिना ८७ सयुक्त ७५ एषा
हादिं । ¹⁴ आ ७५ ८२ गत । ¹५ सादिः ८२५ पदसंगुणः ६५८ । ¹⁶ एकेनां ।
¹⁷ हतं १८८ । ¹⁸ उत्तरोनं १८४ । ¹⁹ शुद्धि । ²⁰ युतेनादिं । ²१ उत्तस्य ।
²² वत् । ²³ ३ । ²⁴ एकस्य ३१ १+ । ²⁵ ऊ । ²⁶ घ्नः ।