पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१४८ श्रेढीव्यवहारः
अथ द्वितीयहीनपदजयोदाहरणम्—
रूपादिद्विकवृद्ध्या पाताः वेदास्त्रयो यमौ दस्रौ ।
द्यूते विजिता द्वाभ्यां परस्परं कथय कस्य जयः ॥ ११५ ॥
यत्र प्रथमः पातो रूपेण द्वितीयस्त्रिभिः तृतीयः पञ्चभिरित्येवमादि द्विवृद्ध्या पाताः
जीयन्ते, तत्र प्रथमेन चत्वारः पाताः जिताः द्वितीयेन तदनन्तरं (त्रयस्तदनु) प्रथमेनैव द्वौ
पुनश्च द्वितीयेन द्वौ, तत्र न ज्ञायते तयोः को जयो कियच्च धनं जयतीति ।
न्यासः —
आ उ ग ग ग ग
१ २ ४ ३ २ २
आद्योऽधिकपदः, इतरो हीनपदः । तत्र प्राक्पदं ४, एकहीनं ३, रूपादिचयेन तत्फलं ६
वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये ४ प्रभवे, रूपे १ प्रचये, द्वितीयगच्छस्य ३ फलं १५, वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये
(७ प्रभवे ), रूपे १ प्रचये, तृतीयगच्छस्य २ फलं १५, वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये ६ प्रभवे, रूपे
(१) प्रचये, चतुर्थगच्छस्य २ फलं १६, वृद्धिः । अत्र हीनपदवृद्धिः ३४ । अत्र सर्वपदैक्यं ११,
पूर्वपदस्येवास्य¹ फलं यथा--प्राक्पदं ११, एकविहीनं १०, रूपादिचयेन तत्फलं ५५, हीनपद-
वृद्ध्या ३४ द्विगुणिंतया ६८ ऊनं १३+, चयेन २ हतं² २६+, पदान्तरेण १ आदिगुणेन १ युतं
जातं (२५+) ; तथा च प्रथमस्य जितधनसङ्ख्या १६, द्वितीयस्य ३३, (पुनः) प्रथमस्य ३२,
द्वितीयस्य³ ४०, योगौ ४८ । ७३, अन्तरं २५, हीनपद एव⁴ जयतीति ।
(अर्थकस्य राशेः सङ्कलितं वर्गो घनश्च) संयुता (वा) जिज्ञास्यन्ते तस्य पृथक् पृथक्
करणसूत्रैस्तानानीय⁵ मिश्रीकृत्य च ज्ञातुं शक्यं यद्यपि⁶ तथापि लाघवार्थं किञ्चिन्न्यून-
मार्यामाह—
द्विगुणितसैकपदघनं⁷ सैकपदं प(द)दलाहतं भवति ।
सङ्कलितकृतिघनैवयं⁸
यस्य राशेः सङ्कलित-वर्ग(-घन)योगो जिज्ञासेत तं द्विगुणयेत्, तावत्तत्तो रूपाधिकं९
कुर्वीत, अन्यतश्च स एव राशिरेकाधिकः,१० ततस्तथा कृते च तौ मिथो¹¹ हन्यात्, अनन्तरं
तस्यैव मूलराशेरर्धेन¹² गुणयेत्, लभ्यते यत्तु तत्¹³ सङ्कलितकृतिघनैवयं भवेत् ।
उदाहरणम्—
सङ्कलितकृतिघनैवयं पञ्चानां किं भवेत् समाचक्ष्व ।
¹ पूर्वपदेस्येवास्य । ² हतं २६ । ³ द्वितीयस्य ४०० । ⁴ यव । ⁵ तान् पानीय ।
६ मिश्रीकृत पच ज्ञात्वं यद्यपि । ⁷ द्विगुणितसेकपंद क्रैक । ⁸ कृतिमैनं । ९ रूपादिकं ।
१० राशित एवैकादयः । ११ मिश्रौ । १२ ॰राशेर्येन । १३ यत्नुत् ।