पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

न्यासः—
आ ६, उ ६, ग ३०, ग १०, ग १००, ग ८ ।¹
अत्र प्रथमपुरुषस्य पदसमाहारः १३०, द्वितीयस्य १८ । आद्योऽधिकपदः, इतरो हीनपदः ।
तत्र प्राक्पदं ३०, एकविहीनं २९, रूपादिचयेन तत्फलं तद्यथा, न्यासः--आ १, उ १, ग २९,
पदस्य २९ व्येकस्य २८ अर्धेन (१४) चयः १ निघ्नः² १४, सादिः १५, पदसङ्गुणः³ ४३५,
एतत्⁴ फलमत्र वृद्धिः । 'पूर्वपदैक्ये प्रभवे रूपे प्रचयेऽन्यगच्छानामि'⁵ति द्वितीयगच्छस्य वृद्धयर्थो
न्यासः, तत्र यदा पूर्वमेकमेव भवति तदा तद् ऐक्यं, तद्यथा—आ⁶ ३०, उ १, ग १०, पदस्य १०
व्येकस्य ९ अर्धेन ९/२ चयः १ निघ्नः⁷ ९/२, सादिः |६९/२|, पदेन १० सङ्गुणः ३४५, एषा वृद्धिः । अथ
तृतीयगच्छार्थो न्यासः⁸--पूर्वपदैक्ये ४० एष आदिः, तेन आदिः ४०, उ १, ग ९१००, अतः पदस्य ९
१०० व्येकस्य ९९ अर्धेन |९९/२| चयो १ निघ्नः³ |९९/२|, सादिः १७९/२, पदसङ्गुणः ८९५०, एषाऽत्र
वृद्धिः । (अथ चतुर्थगच्छार्थो न्यासः)—पूर्वपदैक्यं १४० आदिः, तेन आ १४०, उ १, ग¹⁰ ८,
‘व्येकपदे'त्यादिना फलम् १४८ । अत्र सर्वपदैक्यं १४८, तस्य पूर्वपदवत्फलं यथोक्तं 'प्राक्पद-
मेकविहीनमि'त्यादि, तेन सर्वपदैक्येनैकविहीनेन न्यासः—आ १, उ १, ग १४७, अतः पदस्य
१४७ व्येकस्य १४६ अर्धेन ७३ चयः १ निघ्नः³ ७३, सादिः ७४, पदेन १४७ सङ्गुणः १०८७८,
एतद्धीनपदवृद्ध्या¹¹ १४६३ द्विगुणितया¹² २९२६ ऊनं ७८६२, चयेन ६ हतं¹³ ४७३४२,
प्रथमपुरुषपदे १३० आदिना ६ गुणिते ११७०, द्वितीयपुरुषपदे १८ आदि (६) गुणे १६२,
अनयोरन्तरं १००८, एतेन¹⁴ युक्तं ४८३६०, लब्धमधिकपदजयसङ्ख्या ।
तथा च प्रथमतस्तावदनेन त्रिंशत्पाता नवकादिष्टकवृद्ध्या जिताः, तत्र जितधन-
सङ्ख्याज्ञानार्थो न्यासः—आ ६, उ¹⁵ ६, ग ३०, व्येकपदेत्यादिना गणितं २८८० । अत उत्तरे
दश पाता¹⁶ द्वितीयेन जिताः, तस्य जितधनसङ्ख्याज्ञानार्थो न्यासः—आ ६, उ ६, आ ग ३०,
अन्त्य ग १०, पदमाद्यं ३० द्विगुणितं¹⁷ ६०, अन्त्येन १० व्येकेन ९ युतं ६९, चयार्धेन ३ गुणितं
२०७, आदि (६) युतं २१६, अन्त्य (१०) हतं २१६०, एतत् प्रथमजितात्पतति पातिते
शेषरूपाद्यं ७२० । अत उत्तरे शतं पाताः प्रथमेनैव जिताः, तस्य जितधनसङ्ख्याज्ञानार्थो
न्यासः—तत्र पूर्वपदैक्यमाद्यं पदं यथा आ ६, उ¹⁸ ६, आ ग ४०, अं ग १००, आद्यं पदं ४०
द्विगुणितं ८०, अन्त्येन १०० व्येकेन ९९ संयुतं १७९, चयार्धेन ( ३ ) गुणितं¹