पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

'संशोध्याव्यक्तमि'त्यादिना लब्धमव्यक्तप्रमाणं रू १ २४, एतत् पदम् ।
अथाद्यन्तधनयुतिः २ ज्ञायते न तु तौ पृथगिति तज्ज्ञानं यथा—आ ३ या १, अं रू २१
या १+, ग २४ ; आद्यन्तवलयधनयुतिः रू ४ २१, दलं रू ५ २१/२, वलयैराहतं रू २५२, एतद्-
व्यक्तसङ्कलितमिति व्यक्ताव्यक्तपक्षयोः साम्याद्यादृच्छिको बीजराशिः (आदिराशिः),
तच्छुद्धो मिश्रराशिः (अन्त्यराशि)रिति ।
द्विविधमिह सङ्कलितं नियतमनियतञ्च, नियतमपि द्विविधं प्रत्युत्पन्नात्मकमादिप्रच-
यात्मकं च । तत्रानन्तरोक्तयोः पदपरिच्छेदेन भाव्यम् । यदा चैतयोः पदसाम्यं धनसाम्यं चेष्यते
प्रत्युत्पन्नस्य प्रथमज्ञाने आदिप्रचयस्य चाद्युत्तरजातयोस्तदा तत्काललाभाय ६ करणसूत्र-
मार्यामाह—
नियतगतेस्त्यक्त्वाऽऽदिं ७ शेषं द्वाभ्यां समाहतं ८ विभजेत् ।
वृद्ध्याऽऽप्तमेकसहितं तुल्यगतौ जायते कालः ॥ ९६ ॥
काल इह पदस्योपलक्षणं ९, तुल्यगतावित्यत्र गतिः सङ्कलितस्य, नियतगतेरित्यत्र (च)
प्रत्येकपदधनम्, उभयोरपि धनयोः सङ्कलितयोर्नित्यत्वे परस्परपेक्षया प्रत्युत्पन्नः सुतरां
नियतत्वान्नियतोऽन्यस्त्वनियत १० इति । वापीह तथोपपत्तौ तदयमर्थः । अनियतगतिभाविनमादिं
नियतगतेरपास्य शेषं द्विगुणायानियतगतिभाविनोत्तरेण ११ विभज्य लब्धमेकाधिकं कुर्यात्, जायते
तुल्यपदज्ञानलाभः तुल्यधनलाभश्च, तन्मूल्यमुक्तकरणत एव सर्वत्र १२ ।
उदाहरणम्—
त्र्याद्येकोत्तरवृद्ध्या १३ यात्येकः प्रतिदिनं नरस्त्वन्यः ।
दश योजनानि कियता कालेन तयोर्गतिस्तुल्या ॥ १११ ॥
एकस्मिन्नेव दिने तुल्यप्रमाणमध्वानं तुल्यकालप्राप्तये द्वौ पथिकौ प्रपन्नौ, ययोरेकः
प्रथमदिने त्रीणि योजनानि गच्छति तदुत्तरदिने एकैकं योजनमधिकीकरोति, अन्यस्तु प्रतिदिनं
दशैव योजनानि याति । तयोरिदानीं कियता तुल्येन कालेन तुल्यगन्तव्यप्राप्तिर्भविष्यतीति ।
न्यासः— आ ३, उ १४ १, एकपथिकगतिः
आ १५ १०, उ ०, द्वितीयपथिकगतिः १६
अत्र नियतगते १० रनियतगतिसम्बन्धिनमादिं १७ ३ त्यक्त्वा शेषं ७, द्वाभ्यां २ समाहतं
१ ऊ । २ ॰धनयुतिर्ने । ३ ॰आ या १२ अ २२ या + ग २४ । ४ ऊ ∣ २१/२ ∣ ।
५ ऊ २५ । ६ तल्लाभाय । ७ ॰त्यक्तादि । ८ समाहितं । ९ ॰पादस्यो॰ । १० ॰त्वानियतोऽन्यसनि॰ ।
११ द्विगुणायानियतगतिभाविनात्त॰ । १२ पूर्वत्र । १३ आद्येको॰ । १४ ३ । १५ आ १० ३० ।
१६ द्वितीय॰ । १७ नियता गतिर्योनियतगतिसम्बन्धनं १० अतो आदि॰ ।