पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१३४ श्रेढीव्यवहारः
उक्ताभिप्रायात् निर्विकलमिति विकलत्वस्यातात्त्विकत्वाच्यागः¹ लब्धमविकलं पदं, तदनष्टसंज्ञया
स्थापितमुत्तरकर्मार्थं पुनरानयनार्थं च तात्त्विकविकलमात्रेणैव हि युयोजयिषत, स च विकलं
विकलधनात्सकलधनं² च ‘व्येकमित्यादिना व्येकपदार्थेत्यनुवादिना'ऽनष्ट(हित)मि'त्यन्तेन³ लब्धं⁴,
‘क्षयो गणित’ इति सविकलधनाच्छोधिते शेषं⁵ विकलधनं, तत्पञ्च(म)धनांशत्वात्तद्धनज्ञान-
मूलमिति⁶ तदानयनं ‘तदनष्टघनचयान्वितमुखभक्तम’तस्त्रैराशिकं⁷ कृतमिति⁸ लब्धस्तात्विको
विकलः, ‘अनष्टयुगि’ति सविकलपदलाभः तदुक्तं 'गच्छ' इति ।
करणसूत्रमार्या—
विषमे पदे निरेके गुणं समेऽर्धीकृते कृतिं न्यस्य ।
क्रमशः रूपस्योत्क्रमशो गुणकृतिफलमादिना गुणयेत् ॥ ९४ ॥
गुणोत्तरसङ्कलितमनेन⁹ प्रदर्श्यते, तत्र पदं विषमं वा स्यात् समं वा । यदा विषमं तदा
तन्निरेकं कार्यं गुणशब्दः गुणशब्दाद्यक्षरं ‘गु’शब्दो न्यसनीयः¹⁰, एवंकृते शेषमर्धीकृतं ततश्च
कृतिशब्दः कृतिशब्दाद्यक्ष(रं) ‘कृ’’¹¹ शब्दो न्यसनीयः, एवमपि कृते विषमात्मको यदि शेषस्तदा
तन्निरेकीकार्यं गुणशब्द इति प्राग्वत्, एवं तावत्कुर्याद्यावच्छून्यमवशिष्यते, तदनुरूपं क्रमन्यस्तगुण-
कृत्युपलक्षणाक्षरमालिकायास्तिर्यग्वीत्तराधर्येण वा व्यवस्थापिताया अन्ते (रूपं) स्थाप्यं, ततस्तस्य
रूपस्य समीपवर्त्यक्षरं गुणोपलक्षणं चेत्ततस्तद्रूपं प्रश्नस्थितेन गुणोत्तरेण गुणयेत्, वर्गोपलक्षणं
चेत्तत्तदा तद्रूपं वर्गणीयं, एवं यथाप्राप्तैकतरकर्मणि कृते तद्रूपलक्षणाक्षरं निवारयेत्,
तदनन्तरं च यदुपलक्षणाक्षरं कृतकर्मणो रूपस्य समीपमापद्यते तच्चेद् गुणोपलक्षणं
ततस्तत्प्रश्नस्थितेनेत्यादि वर्गोपलक्षणं चेत्याद्यपि उपलक्षणाक्षरलोपान्तं कर्म प्राग्वत्, एवं
यावत्सम्भवं कृत्वा यज्जायते¹² तत्प्रश्नोक्तेनादिना गुणयेत् तद् गुणोत्तरसङ्कलितं भवतीति ।
उदाहरणम्—
रूपत्रयं गृहीत्वा लाभार्थं निर्गतो वणिक् कश्चित् ।
प्रतिमासं द्विगुणधनं तस्य भवेत् किं त्रिभिर्वर्षैः ॥ १०८ ॥
कश्चिद्वणिक्¹³ रूपत्रयं मूलधनं गृहीत्वा पण्यवीथिकां निर्गतः (ए)तेन मूलधनेन व्यव-
हरतो मे लाभोऽस्त्विति, एवं तस्य वर्धयितुकामस्य तन्मूलधनं प्रतिदिवसव्यवहारात्
प्रथममासान्ते द्विगुणं भवेत् मूलधनसमो लाभः स्यात् येन त्रीणि रूपाणि षड्¹⁴ भवेयुरिति
संभाव्यते, द्वितीये च मासे तद्रूपषट्कं मूलधनं कृत्वा तथैव व्यवहारः तस्य मासान्ते¹⁵ द्विगुणितं
भवेत् यथा द्वादशरूपधनं संजायते, इत्येवं यदि वर्षत्रयं स व्यवहरेत् तदा कियद्धनं¹⁶ स्यादिति ।
¹ ºस्यता० । ² ºधानात्सक० । ³ ºपदार्थेत्य० । ⁴ ºलम्बितं । ⁵ ºधितशेषं । ⁶ ज्ञामूलनमिति ।
⁷ ºचयार्धेन ततस्त्रै० । ⁸ कृतं भक्तमिति । ⁹ कृतोत्तरमनेन । ¹⁰ निस० । ¹¹ कृश । ¹² य ज्ञायते ।
¹³ ºद्व्रिणिग् । ¹⁴ षद् । ¹⁵ प्रमासान्ते । ¹⁶ व्यहारेतिदायि कियद्धनः ।