पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

श्रेढीव्यवहारः १४७
व्येकेनान्त्येन (७) सहितं २८७, चयार्धं (३) गुणितं ८६१, युक्तमादिना ८७०, अन्त्य (८)
हतं ६९६०, एतदपि¹ प्रथमजितातपतति शिष्टं चैतत् ४८३६०।
अथ हीनपदजयोदाहरणम्—
सप्त त्रि नव द्वादश पाताः पूर्वोक्तमुखचयौ यत्र ।
तत्र भवेत् कस्य जयो गणयित्वा कथय यदि वेत्सि ॥ ११४॥
यत्रैकेन द्यूतकेन पुरुषेण सप्त पाताः² जिताः, द्वितीयेन तूत्तरास्त्रयः, पुनः प्रथमेन नव,
द्वितीयेनापि पुनर्द्वादश, ताभ्यामेव नवषट्काभ्यामाद्युत्तराभ्यां, तत्र को जयी कियच्च धनं
जयतीति ।
न्यासः— आ ६, उ³ ६, पाताः ७ । ३ । ६ । १२ ।
अत्र प्राक्पदं ७, एकविहीनं ६, रूपादिचयेन तत्फलं २१, वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये⁴ ७ प्रभवे
रूपे १ प्रचये द्वितीयगच्छस्य ३ फलं २४, वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये⁵ १० प्रभवे रूपे प्रचये तृतीय-
गच्छस्य ६ फलं १२६, वृद्धिः । पूर्वपदैक्ये १६ प्रभवे रूपे १ प्रचये चतुर्थगच्छस्य १२ फलं
२६४, वृद्धिः⁶ । अत्र हीनपदवृद्धिः ३१८ । अत्र सर्वपदैक्यं ३१, प्रथमपदस्यैवास्य फलं ४६५
हीनपदवृद्धया (३१८) द्विगुणितया ६३६ ऊनं न पततीति विपरीतशोधनं विधाय जातं⁷ ऋणं
१७१+, चयाहतं १०२६+, पदान्तरेण⁸ १ आदिगुणेन ६ युते⁹ 'तयोर्योगे वियोगः स्यादि'ति
जातं १०१७+ ।
इह पदवैषम्येऽपि आद्युत्तरयोः साम्यात् कर्मलाघवार्थं रूपेण कल्पनया 'रूपादि-
चयेने'¹⁰त्यादि कृत्वा 'चयहतमादिगुणपदान्तरे'ति कृतं, सर्वपदैक्यधने जितधनसङ्ख्या तच्छोध्य-
सङ्ख्या च तत्तुल्यास्तीति¹¹ हीनपदवृद्धया द्विगुणितयोनीकरणां ये हि द्वाभ्यां तुल्याः¹² पाता
जितास्ते परस्परं निवार्याः इति मतिबलेन व्यज्यते¹³ । प्राक्पदे वृद्धिः साधिता २१ साऽऽदियुता¹⁴
सङ्कलितं भवति रूपादिचयेन २८, वस्तुतस्तु सा षड्गुणा सती वृद्धिः¹⁵ यदर्थं चयाहतेति
करिष्यते १२६ सादिश्चैषा सङ्कलितमितिवत् नवकेन सप्तहतेन ६३ योगाद्भवति १८६
यदर्थमादिगुणोत्यादि¹⁶ करिष्यते । तथा च स्पष्टेन यथा पदं¹⁷ ७, व्येकं ६, अतोऽर्धं ३, चयेन ६
निघ्नं¹⁸ १८, सादिः २७, पदसङ्गुणं १८६ । सर्वमुन्नेयमेवम् ।
¹ पतदपि । ² पादाः । ³ ३ । ⁴ सर्वं । ⁵ पूर्वपदैक्ये १ । ⁶ फले १६४ वृद्धिः ।
⁷ विभाय नातं । ⁸ १०२६ पक्षान्तरेण । ⁹ युत । ¹⁰ चयेनो । ¹¹ तच्छोभ्यसंख्या च तत्राल्पा-
स्तीति । ¹² त्रल्पाः । ¹³ इति सत्ये वले पातो व्यज्यते । ¹⁴ साधियुता । ¹⁵ षड्गुणवृद्धिसती ।
¹⁶ 'गुणोत्पादि । ¹⁷ पदं १ । ¹⁸ घ्नं ।