पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

श्रेढीव्यवहारः १३५
न्यासः—
आ¹ ३, गु २, गच्छः मासाः ३६ ।
द्विगुणिताया मासावधिकत्वाद्वर्षाणि मासीकृत्या स्थापितानि । अतः कर्म—पदं ३६,
विषमत्वाभावाच्चिरेकीकरणं सम्प्रति तावन्नास्ति सममित्य(तोऽ)र्धीक्रियते १८ लब्धमुपलक्षणार्थं
वकारः, पुनरपि सममित्यतोऽर्धीक्रियते ९ लब्धमुपलक्षणार्थं वकारः, इदानीं विषमत्वान्निरेकी-
क्रियते ८ लब्धमुपलक्षणाक्षरं गुणकारः, पुनः समत्वादर्थीक्रियते ४ लब्धं वकारः, पुनरपि
समत्वादर्थीक्रियते २ लब्धं वकारः, पुनरपि समत्वादर्थीक्रियते १ लब्धं वकारः, विषमत्वान्निरे-
कीक्रियते शून्यमवशिष्यते लब्धं गुणकारः, एवं जाते सर्वान्ते रूपन्यासः, तदेवं लब्धम्
व व गु व व व गु १
अथास्य रूपस्य लब्धाक्षरानुसारोक्तं कर्म—रूपं १, गुणः २, एतेन गुणनात् २ गुण-
शब्दलोपः, वर्गेणात् ४ वकारलोपः, वर्गणात् १६ वकारलोपः, वर्गणात्² २५६ वकारलोपः,
गुणनात् ५१२ गुकारलोपः, वर्गणात् २६२१४४ वकारलोपः, वर्गणात्³ ६८७१६४७६७३६,
एतद्रूपस्योत्क्रमगुणकृतिफलम्, आदिना ३ गुणयेत्⁴ २०६१५८४३०२०८, तल्लब्धं सङ्कलितम् ।
इदं सूत्रपदसम्मितार्वाङ्‌मूलधनं गुणोत्तरेणावेदिषुरिति लाघवार्थं तथापि हि सिद्धयत्येतत्तथा च
प्रथमादिमासेषु द्विगुणं द्विगुणं मूलधनं प्रतिमासं यथाऽऽगच्छति तथा लिख्यते⁶—
१. ६ १३. २४५७६ २५. १००६६३२९६
२. १२ १४. ४९१५२ २६. २०१३२६५९२
३. २४ १५. ९८३०४ २७. ४०२६५३१८४
४. ४८ १६. १९६६०८ २८. ८०५३०६३६८
५. ९६ १७. ३९३२१६ २९. १६१०६१२७३६
६. १९२ १८. ७८६४३२ ३०. ३२२१२२५४७२
७. ३८४ १९. १५७२८६४ ३१. ६४४२४५०९४४
८. ७६८ २०. ३१४५७२८ ३२. १२८८४९०१८८८
९. १५३६ २१. ६२९१४५६ ३३. २५७६९८०३७७६
१०. ३०७२ २२. १२५८२९१२ ३४. ५१५३९६०७५५२
• ११. ६१४४ २३. २५१६५८२४ ३५. १०३०७९२१५१०४
१२. १२२८८ २४. ५०३३१६४८ ३६. २०६१५८४३०२०८
¹ आ० ३ प्रगु २ गच्छ मासाः ३६ । ² वर्गणात् २२५६ ।
। । । । । । । ।
³ वर्गणात् २•६१५८४३०६८७१६८७१६४७६७ । ⁴ गुणयेत् २•६१५८४३०२० ।
५ ‘मूले’ । ६ ‘वेधिषु’ । ७ ‘लिख्यते ६।१२।२४।४८।९६।१९२।३८४।७६८।१५३६। ३०७२।