पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

पञ्चमोऽध्यायः ।
इदानीं पञ्चमाध्यायमवसरप्राप्तं सम्बन्धं कृत्वा वक्ष्यामः ।
यस्मादाह—असङ्गयोगी इत्येव तावत् पञ्चमस्याध्यायस्यादिरिति ।
इदानीं पञ्चमस्य चतुर्भिरध्यायैः सह सम्बन्धं कृत्वा व्याख्यानं
करिष्यामः । आह--चतुर्विधत्वात् सम्बन्धस्य संदेहः । इह
चतुर्विधः सम्बन्धो भवति । तद्यथा—सूत्रसम्बन्धः प्रकरणसम्बन्धो-
ऽध्यायसम्बन्धो दूरस्थश्चेति । उक्तं हि—
“सूत्रप्रकरणाध्यायैः सम्बन्धस्त्रिविधः स्मृतः ।
दूरस्थश्चार्थशेषेण पूर्वात् सम्बन्ध इष्यते ॥”
एवं चतुर्विधः सम्बन्धो भवति यस्माद् , अतो नः
संशयः कतमोऽयं सम्बन्ध इति ? । तदुच्यते—न तावदयं
सूत्रसम्बन्धो न प्रकरणसम्बन्धो न दूरस्थसम्बन्धः । किन्त्वय-
मध्यायसम्बन्धः । आह--यद्येवं तस्माद् उच्यतां, कतमस्य
पदार्थस्य शेषेणायं सम्बन्धः कथ्यते ? । योगशेषेण । आह—अस्मिन्
योगपदार्थे किं शेषम् ? । किं वा नियतं शेषत्वेन यत् सम्बध्यते ? ।
तदुच्यते—पूर्वं चतुर्ष्वध्यायेषु कारणत्ववहुत्वनानात्वेनोक्तस्य भगवत
एकत्वं नोक्तम् । तद् वक्ष्यामः । तत्र कारणत्वं तावदुक्तं—पतिः
सन् आद्योऽजातो भवोद्भव (अ० १, सू० ३८, ४० & ४४) इति ।
बहुत्वमुक्तं—वामो देवो ज्येष्ठो रुद्रः कामी शङ्करः कालः कलविकरणो
बलप्रमथनः सर्वभूतदमनो मनोऽमन (अ० २, सू० १-४, ६, २० &
२३-२७) इति । नानात्वं चोक्तम्—अघोरो घोरो घोरतर (अ० ३,
सू० २१--२३) इति । एवं कारणत्ववहुत्वनानात्वेनोक्तस्य भगवत

११० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
एकत्वं वक्ष्यामः। यादृशं महेश्वरे योक्तव्यं तत्तत्त्वनिर्देशं करिष्यामः।
उक्तं च—‘उभयथा यष्टव्यः’ (अ० २, सू० ९)। अथ कीदृशे महेश्वरे
उभयथा यजनादयः कर्तव्याः ?। तदुच्यते---यादृशे महेश्वरे उभयथापि
यजनादयः कर्तव्याः, भक्तिसमीपं देवनित्यता नित्ययुक्तता अध्ययनं
ध्यानं स्मरणं सायुज्यं चित्तस्थितिर्दृष्टव्या, तथा वक्ष्यामः । यथा
चायमात्मा दोषादिविशिष्टः शुद्धो युज्यते, तथा वक्ष्यामः । तन्निष्ठा-
योगलक्षणं, निष्ठायोगक्रियायोगयोः प्रतिविभागं वसत्यर्थे वृत्तिबलं
क्रियाबलं च तद् वक्ष्यामः । तथा समीपप्राप्तस्य चित्तस्थितिं च
वक्ष्यामः । अत एभिरुक्तशेषैः पञ्चमोऽध्यायः सम्बध्यते । यस्मादाह—
असङ्गः ॥ १ ॥
अत्र अकारः सङ्गप्रतिषेधे । अत्र सङ्गो नाम यदेतत् पुरुषे
विषयित्वम् । तेन विषयित्वेन योगाद्धर्मेण चायं पुरुषो यदा अध्ययन-
ध्यानादिभ्यश्च्यवति । दृष्टान्तश्रवणप्रेक्षणलक्षणो वनगजवत् त्रैकाल्य-
मित्यर्थः(१)। असङ्गत्वमप्यतीतानागतवर्तमानानां विषयाणामननुचिन्तनं
भिक्षुवत् । एवं महेश्वरे भावस्थितिस्तदसङ्गत्वमित्यर्थः ॥ १ ॥
आह—किमसङ्गत्वमेवैकमुक्तं नान्यल्लक्षणम् ? । उच्यते—
यस्मादाह—
योगी ॥ २ ॥
इति । अत्र योगो नाम—आत्मेश्वरसंयोगो योगः प्रत्येतव्यः ।
उक्तं हि—
१. 'तल्लक्ष्यमाणस्य सङ्गस्यात्यन्तहानिरसङ्गत्वम्' । २. 'केवलरुद्रतत्त्वा-
वस्थितचित्तत्वं योगित्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 16.

पञ्चमोऽध्यायः । १११
“ शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विविधैर्गीतवादितैः ।
क्रियमाणैर्न बुध्येत एतद् युक्तस्य लक्षणम् ॥ ”
इति ॥ २ ॥
आह—किं लक्षणद्वयमेवात्र युक्तस्योच्यते ? । न । यस्मादाह—
नित्यात्मा ॥ ३ ॥
अत्र नित्यत्वविशेषणेनानित्यत्वं निवर्तते। नित्यत्वं नाम सति विभुत्वे
पुरुषेश्वरयोर्मनसा सह गतस्यात्मताभावस्य वृत्त्याकारस्य विषयं प्रति क्रमो-
ऽक्षोपोऽवस्थानं वृक्षशकुनिवत् । तस्मिन् निर्वृत्ते महेश्वरे युक्तो नित्य
इत्युच्यते । आत्मा इति क्षेत्रज्ञमाह । कथं गम्यते ? । चित्तस्थि-
त्युपदेशाद् योगार्थं विद्याचरणोपदेशाद् असङ्गयोगियुक्तात्माजमैत्रादीना
चेतने सम्भवात् , न त्वचेतनेषु कार्यकारणप्रधानादिषु । तस्मिंश्चेतने
आत्मशब्दः । आत्मा च कस्मात् ? । अततीत्यात्मा । आपूर्य कार्य-
करणं विषयांश्रेतयतीत्यात्मा । उक्तं हि—
“ यदाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयान् पुनः ।
यच्चास्य सततं भावः तस्मादात्मेति संज्ञितः ॥ ”
स च श्रोता स्प्रष्टा द्रष्टा रसयिता घ्राता मन्ता वक्ता बोद्धा इत्येवमादिः ।
उक्तं हि—
“ पुरुषश्चेतनो भोक्ता क्षेत्रज्ञः पुद्गलो जनः ।
अणुर्वेदोऽमृतः साक्षी जीवात्मा परिभूः परः ॥ ”
... गणकारिकाव्याख्या page 16.

११२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
इति । तस्य सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नचैतन्यादिभिर्लिङ्गैरधिगमः क्रियत
इत्यर्थः ॥ ३ ॥
आह--किं लक्षणत्रयमेवास्य युक्तस्योच्यते ? । न । यस्मादाह—
अजः ॥ ४ ॥
अत्र अज इत्यर्थान्तरप्रादुर्भावप्रतिषेधोऽभिधीयते । अत्रार्थान्तरं
नाम शब्दस्पर्शरूपरसगन्धान्तरम् अध्ययनध्यानस्मरणादयः (च) । तेषु
न जायत इति अजः ॥ ४ ॥
आह—किं लक्षणचतुष्कमेवास्य युक्तस्योच्यते ? । न ।
यस्मादाह—
मैत्रः ॥ ५ ॥
अत्र मैत्र इति समतायां भवति । यथा मैत्र आदित्यः ।
सर्वभूतस्थिते च महेश्वरे स्थितचित्तः इच्छाद्वेषविनिवृत्तोऽप्रवृत्तिमान्
मैत्र इत्युच्यते । तस्मात् कार्यकारणवानेव चित्तस्थितिसमकालमेवा-
सङ्गादिभावेन जायते ॥ ५ ॥
आह—अथ कथं पुनरेतद् गम्यते । यथा कार्यकारणवानेव चित्त-
स्थितिसमकालमेवासङ्गादिभावेन जायते ? । उच्यते—गम्यते ।
यस्मादाह—
१. 'अप्रादुर्भाविचित्तत्वम् अजत्वम्' । गणकारिकाव्याख्या page 16.

पञ्चमोऽध्यायः । ११३
अभिजायते ॥ ६ ॥
अत्र अभिशब्दो विशेषणे । को विशेष इति चेत् । तदुच्यते ।
यस्मादयं सङ्गी अयोगी अनित्यात्मा अनजोऽमैत्रश्च भूत्वा असङ्गादि-
भावेन जायत इत्येष विशेषः । जायते इति । जनी प्रादुर्भावे ।
तस्मात् कार्यकरणवानेव चित्तस्थितिसमकालमेवासङ्गादिभावेन युगप-
ज्जायते । अवश्यादिवद् (अ० १, सू० २८) इत्यर्थः ॥ ६ ॥
असङ्गादिभावे कोऽसावभ्युपायो येन जायते ? । उच्यते—
इन्द्रियाणामभिजयात् ॥ ७ ॥
अत्र जितता जयः । तस्माज्जयादसङ्गतादि भवति । अत्र
परिग्रहतयेश्वराणि इन्द्रियाणि बुद्ध्यादीनि वागन्तानि त्रयोदश करणानि ।
तेषामभिजयादित्यर्थः । आह—कथं बुद्धि(? द्धयादि)सिद्धिरिति चेत् ? ।
तदुच्यते—सिद्धत्वात् । अत्र मतिबुद्धिपिधानस्थापनोपदेशाद् घटपटवत्
सिद्धत्वाच्च बुद्धिः सिद्धा । तथा परोपदेशात् स्वात्मपरात्मप्रतिविभाग-
दर्शनात् सुरोऽहं नरोऽहमिति भिन्नवृत्तित्वाचाहङ्कारः सिद्धः । तथा
मनः प्रवर्त्तते मनोजवी मनोऽमन इति संकल्पविकल्पवृत्ति-
नानात्वं च सिद्धम् । एवं त्रिकालवृत्त्यन्तःकरणं पुरुषस्य व्याख्यातम् ।
तथा बुद्धीन्द्रियाणां श्रोत्रं व्याख्यातम् । परपरिवादादि(अ० ३, सू० ७)-
वचनाद् उच्चैरुभयथा प्रमुखे द्विरधिष्ठाने संनिविष्टं समन्ताच्छब्द-
व्यञ्जनसमर्थं सिद्धम् । तथातितपोपदेशात् (अ० २, सू० १६) त्वग्
अन्तर्बहिश्च शरीरं व्याप्य संनिविष्टा स्पर्शव्यञ्जनसमर्था सिद्धा । तथा

११४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
मूत्रपुरीषदर्शनप्रतिषेधात् (अ० १, सू० १२) कृतान्तादिवचनाच्च(अ० ४,
सू० ७) चक्षुः उच्चैरुभयथा प्रमुखे द्विरधिष्ठाने संनिविष्टं घटरूपादि-
व्यञ्जनसमर्थं सिद्धम् । तथा मांसलवणोपदेशात् (अ० ५, सू० १६)
जिह्वा तन्मुखे मांसपेश्यां संनिविष्टा रसज्ञानजननसमर्था सिद्धा ।
तथा प्राणायामोपदेशाद् (अ० १, सू० १६) घ्राणं प्रमुखे उच्चैरुभयथा
द्विरधिष्ठाने संनिविष्टं गन्धग्रहणसमर्थं सिद्धम् । एवमधिकारिवृत्तिभि-
र्बुद्ध्यन्तेभिः पुरुष इति बुद्धीन्द्रियाणि । तथा कर्मेन्द्रियाणि ।
मण्डनविहरणोपदेशात् (अ० ३, सू० १४; ४, ६) पादेन्द्रियमधस्ताद्
द्विरधिष्ठाने संनिविष्टं गमनक्रियासमर्थं सिद्धम् । तथा मूत्रपुरीष-
दर्शनप्रतिषेधात् (अ० १, सू० १२) पाय्विन्द्रियं गुह्यप्रदेशे संनिविष्टम्
उत्सर्गक्रियासमर्थं सिद्धम् । तथा स्त्रीप्रतिषेधाद् (अ० १, सू० १३)
उपस्थेन्द्रियं त्रिवलीगुह्यप्रदेशसंनिविष्टमानन्दक्रियासमर्थं सिद्धम् । तथा
अपितत्कर्मोपदेशात् (अ० ३, सू० १६) हस्तेन्द्रियमुच्चैरुभयथा
द्विरधिष्ठाने भुजान्तर्देशे संनिविष्टमादानक्रियासमर्थं सिद्धम् । तथा
अपितद्भाषणोपदेशाद् (अ० ३, सू० १७) वागिन्द्रियं वाक्ताल्लु-
जिह्वादिषु स्थानेषु संनिविष्टं वचनक्रियासमर्थं सिद्धम् । अत्र विकार-
तद्वृत्तिभिः कर्मोत्पत्तिः पुरुषे इति कर्मेन्द्रियाणि । एवमेतानि त्रयोदश
करणानीन्द्रियाणि सूत्रतो व्याख्यातानि । कस्मात् ? । इन्द्रियाणामिति
सामान्यग्रहणाद् विकरणवत् सामान्यप्रतिषेधाच्च । इन्द्रियाणाम् इति
षष्ठीबहुवचनम् । उक्तं हि—
“आदानाद् ग्रहणात् त्यागाद् रङ्गणाद् गमनात् तथा ।
इङ्गनाद्रवणाच्चैव तस्मादिन्द्रियमुच्यते ॥”
अभिजयाद् इति । अभिशब्दः अत्यन्तविजये वशीकरणे च ।
आक्रम्य वशीकर्त्तव्यानि । वायुकामक्रोधपाटलिपुत्रवत् । तस्मादकुशलेभ्यो

[Header] पञ्चमोऽध्यायः । ११५

व्यावर्तयित्वा कामतः कुशले योजितानि (यदा), तदा जितानि भवन्ति ।
तस्माद् उक्तम्—इन्द्रियाणामभिजयादिति । असङ्गादिजन्मनिमित्तत्वात्
पञ्चमी द्रष्टव्या ॥ ७ ॥
आह—अन्यत्र साङ्ख्ययोगादीनाम् असङ्गादियुक्ताः मुक्ताः
शान्ति प्राप्ताः। निरभिलप्या मुक्ता इत्युच्यन्ते। मुक्त एव न युक्त
इति क्व सिद्धम् ? । तदुच्यते—इह। यस्मादाह—
रुद्रः प्रोवाच तावत् ॥ ८ ॥
तत्र रुद्र इति कारणापदेशे । रुद्रत्वं पूर्वोक्तम् । प्र इत्य-
भिधानविशुद्धौ । प्रसन्नेन्द्रियवत् । वच व्यक्तायां वाचि । प्रोवाच
इति । एवं यत् साङ्ख्यं योगश्च वर्णयति असङ्गादियुक्ताः मुक्ताः
शान्तिं प्राप्ता इति, तदविशुद्धं तेषां दर्शनम् । तैमिरिकस्य चक्षुष-
श्चन्द्रदर्शनवत् । अयं तु युक्त एव न मुक्त इति विशुद्धमेतद्दर्शनं
द्रष्टव्यम् । कस्मात् ? । सर्वज्ञवचनादविसंवादित्वाच्चैतद् गम्यम् ।
एवमेतन्नान्यथेत्यर्थः । किञ्चान्यदिदम् अथशब्दादि शिवान्तं प्रवचनं
रुद्रप्रोक्तं तावत् सर्वतन्त्राणां श्रेष्ठम् । तस्मात् कारणशास्त्रयोः
परप्रमाणभावोऽवधार्यत इत्यर्थः । अत्र श्लोको निर्वचनः ॥ ८ ॥
आह—किमेतानीन्द्रियाणि परिज्ञानमात्रादेव जितानि भवन्ति
प्रधानवत् ? । तदुच्यते—न । ज्ञानेन वचनादिभिरेषां जयः कर्तव्यः,
यस्मादेषां जये भगवता वसत्यर्थवृत्तिक्रियालाभाय वसता(?) इत्यत-
स्तज्जये वसत्यर्थ एव तावदुच्यते । यस्मादाह—

११६ सभाष्य पाशुपतसूत्रे
शून्यागारगुहावासी ॥ ९ ॥
इति । अत्र शून्यमेवागारं शून्यागारम् । शून्यं विविक्तं निर्जन-
मित्यर्थः । आगारम् इति गृहपर्यायः । आगारं गृहं वेश्म सदन-
मिति पर्यायः । गुहू संवरणे । प्रविष्टं साधकं आवरयति गोपयतीति
गुहा । आह—आवरकत्वाविशेषाच्छून्यागारगुहयोरविशेष इति चेत् ,
तदुच्यते—मृत्तृणकाष्ठादिकृतम् अगारं, पर्वतगुहाद्या गुहा । तस्मान्ना-
विशेष इति । यथा सति विभुत्वे ज्ञत्वं साधर्म्यं पुरुषेश्वरयोः,
सर्वज्ञत्वतो विशेषः । तस्मादायतनेऽविविक्तदोषं दृष्ट्वा शून्यागारे
गुहायां वा यथोपपत्तितो विचार्य विविक्तं विवेच्य यन्मात्रस्थाना-
सनशयनादिभिरुपजीवति, तन्मात्रं संस्करणमर्यादयोपयोगक्रियाभि-
निविष्टेन वस्तव्यम् । वसतिसंयोगाद् गुहावासी भवति । पुलिनवासि-
वत् ॥ ९ ॥
आह—तत् कथं ज्ञेयं, यथा जितानीन्द्रियाणि ? । तेषां जितानां
वा किं लक्षणम् ? । तदुच्यते—
देवनित्यः ॥ १० ॥
अत्र देवो भगवान् । तत्र यदास्य भगवति देवे नित्यता ।
कथम् ? । अध्ययनध्यानाभ्यां देवेऽधिकृतस्य प्राधान्येन निश्चलता
वर्तते । स्वल्पतरव्यवधानेऽपि अतियोगाभ्यासनिरन्तरप्राप्तिः । स्मृतिस्तु
देवनित्यतेत्यर्थः ॥ १० ॥
आह—देवनित्यतायाः किं लक्षणम् ?। तदुच्यते—जितेन्द्रियत्वम् ।
यस्मादाह—

पञ्चमोऽध्यायः । ११७
जितेन्द्रियः ॥ ११ ॥
अत्र जितेन्द्रियत्वं नाम उत्सर्गनिग्रहयोग्यत्वम् । इन्द्रियाणि
बुद्ध्यादीनि वागन्तानि त्रयोदश करणानि पूर्वोक्तानि । तानि यदा
अकुशलेभ्यो व्यावर्तयित्वा कामतः कुशले योजितानि हतविषदर्वीकर-
वदवस्थितानि भवन्ति, तदा देवनित्यो जितेन्द्रिय इत्यर्थः ॥ ११ ॥
आह—किं देवनित्यतैवास्य परो निष्ठायोगः ? । उच्यते—न ।
यस्मादाह—
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य ॥ १२ ॥
अथवान्यो दूरस्थः सम्बन्धः । यस्मादुक्तं—
“यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थमपि तेन हि ।
अर्थतोऽन्यसमानानामानन्तर्येऽप्यसङ्गतिः ॥”
एवमिहापि दूरस्थः सम्बन्धः । कस्मात् ? । इह पुरस्तादुक्तं विज्ञानानि
चास्य प्रवर्तन्ते (अ० १, सू० २१) इति, एतैर्गुणैर्युक्त (अ० १, सू० ३८)
इति च । (एतत् ?) कियता कालेनास्य ते गुणाः प्रवर्तन्ते ? । किं
युक्तस्य, किं वियुक्तस्य?, किं युगपत्, क्रमशो वा ?, किं सकलस्य
निष्कलस्य वेति ? । इत्येषामर्थानामनिर्वचनानां निर्वचनार्थमिद-
मारभ्यते। यस्मादाह—षण्मासान्नित्ययुक्तस्य । अत्र षड् इति सङ्ख्या ।
मासान् इति कालनिर्देशः । मनुष्यगणनया त्रिंशद्दिवसो मासः ।
द्वादश मासाः संवत्सरः । द्वादश पक्षा अर्धसंवत्सरः । षण्मासानिति ।

१. “तस्य तत् । अर्थतो ह्यसमर्थानामानन्तर्यमकारणम्” इत्यन्यत्र.

११८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
तस्मात् षष्ठप्रथममासयोरभ्यन्तरे । नित्ययुक्तस्य । (नित्यं) स-
मविच्छिन्नमित्यर्थः । युक्त इति । आत्मेश्वरसंयोगो योगः । नित्ययुक्त
इति षष्ठी ॥ १२ ॥
आह—अस्य युक्तस्य किं भवति ? । तदुच्यते—
भूयिष्ठं सम्प्रवर्तते ॥ १३ ॥
अत्र भूयिष्ठम् इति क्रमे प्राये च भवति । यथा क्रमशो दद
आदित्यो वा गतो भूयिष्ठम् । तस्मात् सूच्यग्रेणोत्पलपत्रशतभे-
क्रमवत् क्रमाद् दूरदर्शनादयः प्रवर्तन्त इत्यर्थः । सम् इत्येकीभ-
निष्कलस्य कार्यकारणरहितस्येत्यर्थः । प्र इत्यादिकर्मण्यारम्भे भव-
युक्तोत्तरे प्रभावाद् गुणाः प्रवर्तन्ते इत्यर्थः । वर्तते कस्मिन् ? । द-
दृश्ये, श्रवणादि श्रव्यादिष्वित्यर्थः । तस्मात् षष्ठप्रथममासयोरभ्य-
नित्ययुक्तस्य क्रमशोगुणाः संप्र

पञ्चमोऽध्यायः। ११९
आह—आधारात्तु कृत्वा संदेहः, अथ कुत्र तद् भैक्ष्यं
ग्राह्यम् ? । तदुच्यते—पात्रे । यस्मादाह—
पात्रागतम् ॥ १५ ॥
अत्र भैक्ष्यवत् प्रसिद्धं पात्रम् । अलाबुदारुवस्त्रादीनामन्यतमं
यत् प्राप्यते, तत् खलु हिंसास्तेयादिरहितेन क्रमेणाहारयेत्पर्याप्तं
ग्राह्यम् । तस्मिन् तदफलके* पात्रे आगतं पात्रागतमित्यर्थः ॥ १५ ॥
आह—ब्रह्मचारिकल्पे मधुमांसलवणवर्जमिति । तत् किं
मधुमांसादीन्येकान्तेनैव दुष्टानीति ? । तदुच्यते—न । यस्मादाह—
मांसमदुष्यं लवणेन वा ॥ १६ ॥
तत्र भैक्ष्यवत् प्रसिद्धं मांसम् । यस्य माहिषवाराहादीनामन्यतमं
यत् प्राप्यते तत् खलु, हिंसास्तेयरहितत्वात् । लवणेन वा । अत्र
लवणं नाम सैन्धवसौवर्चलाद्यं मांसवत् प्रसिद्धम् । तदेतन्मांस-
समसंसृष्टं वा भैक्ष्यविधिना प्राप्तम् । अदुष्यम् अकुत्सितम् अगर्हित-
मित्यर्थः । वा विकल्पे । मांसेन वा लवणेन वा उभाभ्यामपि
साक्षाद्वा अदुष्यमित्यर्थः ॥ १६ ॥
आह—भैक्ष्यालाभकाले अपर्याप्तिकाले वा किमनेन कर्तव्यम् ? ।
तदुच्यते—अपः पीत्वा स्थेयम् । यस्मादाह—

• दारु is mentioned in the previous line.
  १. मनुस्मृतिः २-१७७.

The text on this page is severely faded, overexposed, and largely washed out, making confident reading of the majority of the page impossible. Below is a transcription of the faint traces and fragments that remain partially discernible:

बृहदारण्यक[...]
॥ ७१ ॥ [...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...] ॥
[...]
[...]

(Note: The page is heavily degraded and overexposed/bleached. For an accurate, complete reading, a clearer photograph or scan under adjusted contrast/polarization or from a physical copy is required.)

१२० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
आपो वापि यथाकालमश्नीयादनुपूर्वशः ॥ १७ ॥
अत्र आङ् आपः आपः । आङ् इति । अत्र संवृतपरिपूतादि-
मर्यादामाधिकुरुते, कृतान्नोत्सृष्टवद् अपदान्तरितत्वात् । द्वितीयास्थाने
प्रथमा द्रष्टव्या । आपोऽत्र लोकादिप्रसिद्धाः । तृणादिव्यावृत्तमुदक-
मित्यर्थः । वा विभागे । अन्यद् भैक्ष्यम् अन्या आप इति ।
अपिशब्दः सम्भावने । अप्यपः पीत्वा स्थेयं, न तु शास्त्रव्यपेतेन
क्रमेण वृत्त्यर्जनं कर्तव्यमित्यर्थः । यथा इतिशब्दः समानार्थे । यथा
भैक्ष्योपदेशं कृत्वा योगकर्मण्युद्यमः कर्तव्य इति व्याख्यातं, तथा
अपः पीत्वेति । कालोऽत्र द्विविधः । अलाभकालः अपर्याप्तिकालश्च ।
तत्र यदा ग्रामं नगरं वा कृत्स्नमटित्वा न किञ्चिदासादयति, सः
अलाभकालः । अपर्याप्तिकालो नाम यदा भिक्षां भिक्षाद्वयं वा
आसादयति, तदा अपः पीत्वापि स्थेयम् । आह—एवं स्थितेन
किमनेन कर्तव्यम् ? । तदुच्यते—उपयोक्तव्यम् । यस्मादाह—
अश्नीयादनुपूर्वशः इति । अश्नीयादिति योगक्रियानुपरोधेनाहार-
लाघवमर्यादामाधिकुरुते । अश भोजने । अश्नीयादनुपूर्वशः । अनु
पृष्ठकर्मक्रियायाम् । अनुपूर्वश इति अतिक्रान्तापेक्षणे प्रकारवचने च ।
यथापूर्वं ग्रामादि प्रविश्य भैक्ष्यार्जनं कृत्वालाभकाले अपर्याप्ति-
काले वा तदनु पश्चादपः पीत्वा स्थेयमिति कृत्वा भगवता
एतदुक्तम् अश्नीयादनुपूर्वश इति । अत्र श्लोको निर्वचनः
॥ १७ ॥
आह—शून्यागारगुहावस्थस्येन्द्रियजयेन वर्ततोऽस्य बलं किं
चिन्त्यते ?, किमकलुषत्वमेवं ? । तदुच्यते—न । यस्मादाह—

The provided image shows extremely faint, blurred show-through (bleed-through) from the reverse side of a page printed on thin paper. Because the text is inverted (mirrored), severely out of focus, and lacks sufficient contrast, it cannot be reliably transcribed line-by-line.

To obtain an accurate transcription, please provide a direct, properly focused photograph or high-resolution scan of the actual printed side of this page.

पञ्चमोऽध्यायः । १२१
गोधर्मा मृगधर्मा वा ॥ १८ ॥
अत्र गौर्लोकादिप्रसिद्धो मृगवत् खुरककुदविषाणसास्नादिमानिति ।
तथा मृगोऽपि गोद्रव्यवल्लोकादिप्रसिद्धः कृष्णमृगादीनामन्यतमः । तयोस्तु
सति धर्मबहुत्वे समानो धर्मो गृह्यते, आध्यात्मिकादिद्वन्द्वसहिष्णुत्वम् ।
तदुत्तरत्र वक्ष्यामः । गोमृगधर्मग्रहणं तु परस्परविशेषणार्थम् । वाशब्दो
विकल्पार्थः । क्रियासामान्यदृष्ट्या रौद्रीबहुरूपीवदेकधर्मेण चैकधर्मेण
वा स्थेयमित्यर्थः ॥ १८ ॥
आह—केन बलेनास्य कार्यनिष्पत्तिः ? । तदुच्यते—
अद्भिरेव शुचिर्भवेत् ॥ १९ ॥
अत्र अद्भिः आङ् इव अद्भिरेव । आपो जलमित्यादिप्रसिद्धाः
पूर्वोक्ताः । अद्भिरिति तृतीया । आङ् इति पूर्वप्रसिद्धमात्रादिमर्यादा-
मधिकुरुते । गोमृगवद् द्वन्द्वसहिष्णुत्वमर्यादायां च । इव इति
उपमायाम् । यथा अद्भिश्च मृद्भिश्च प्रक्षालितानि वस्त्रादीनि शुद्धानि
भवन्ति, तद्वत् ॥ १९ ॥
गोमृगधर्मित्वेन बलेन शुचिर्भवतीति ? । उच्यते—न ।
यस्मादाह—गोमृगयोरकुशलधर्मप्रतिषेधं कुशलधर्मे च नियोगं, सिद्ध-
शक्तिप्रशंसया असिद्धशक्तिप्रतिषेधं च वक्ष्यामः । तदाह—
सिद्धयोगी न लिप्यते कर्मणा पातकेन वा ॥ २० ॥
असिद्धस्तु सर्वथापि वर्तमानो लिप्यंत इत्यर्थः । अतो योगी
सिद्ध इत्येवं प्राप्ते सुखमुखोच्चारणार्थमुक्तं सिद्धयोगी इति । अत्र
16

[Page Header]
१२२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

योगो नामात्मेश्वरयोर्योगः । तेनायं योगी । सिद्धो नाम दर्शनाद्यैश्वर्यं
प्राप्तः । स खलु वशीकरणावेशनपालनादिप्रवीणः । न लिप्यते न
संयुज्यत इत्यर्थः । आह—केन न लिप्यते ? । तदुच्यते—कर्मणा ।
अत्र कर्मणेत्युच्यते । कस्मात् ? । कृतकत्वात् । कर्मणेति तृतीया ।
इष्टस्थानशरीरेन्द्रियविषयसम्बन्धकृतेन कर्मणा न लिप्यते न संयुज्यत
इत्यर्थः । आह—अनिन्दितेन शुभेन कर्मणा न संयुज्यत इत्युच्यते,
आहो अथकिमशुभेन कर्मणा लिप्यते नेति ? । तदुच्यते—न ।
यस्मादाह—पातकेन । अत्र पापाख्येन पातकेन वानिष्टस्थानशरीरेन्द्रिय-
विषयगतोऽशुभं भुङ्क्ते, तेनाप्यशुभेन कर्मणा न लिप्यते न युज्यत
इत्यर्थः । वा विकल्पे । पातकेन वा अपातकेन वा समस्ताभ्यां वा
वशीकरणावेशनपालनादिषु प्रवर्तमानो न लिप्यते न संयुज्यत इत्यर्थः ।
कस्मात् ? । सिद्धिसामर्थ्यात् । असिद्धश्चायं योगी ब्राह्मणो गोमृग-
धर्मावस्थो यदि सर्वथापि गोमृगवत् प्रवर्तते, ततो लिप्यते । तस्माद्
गोमृगयोरकुशलधर्मो न ग्राह्यः । कुशलधर्मश्च स्वाध्यात्मिकादिद्वन्द्व-
सहिष्णुत्वं परिगृह्यते । तेनायं शुचिर्भवति । आह—किमस्या-
शौचम् ? । तदुच्यते—द्वन्द्वैर्योगव्यासङ्गकरैः कामक्रोधशिरोरोगादिनिमित्तैः
शीतादिभिरन्यैर्वा । न लिप्यते न संयुज्यत इत्यर्थः । कस्मात् ? ।
प्राप्तबलत्वादित्यर्थः । अत्र श्लोको निर्वचनः ॥ २० ॥

आह—शून्यागारगुहावस्थ्यस्येन्द्रियजये वर्ततः काः क्रियाः
कर्तव्याः ? । किं स्नानहसिताद्याः ?, क्राथनस्पन्दनमण्डनाद्या वा ? ।
तदुच्यते—न । यस्मादाह--

पञ्चमोऽध्यायः । १२३
ऋचमिष्टामधीयीत
गायत्रीमात्मयन्वितः ॥ २१ ॥
अत्र ऋचम् ऋचामित्यप्यदुष्टः पाठः । अत्र ऋचा नामाघोरा ।
कथं गम्यते ? । ऋङ्ग्मध्यात् । सद्योजाततत्पुरुषेशानवदर्चिवर्चगीः (?) ।
इष्टा चेयं, तत्र तत्र जप्यन्यत्वेन गुणीकृतत्वात् । पूर्वोत्तरसूत्रेषु जप्यन्यत्वेन
गायत्र्या सहाध्यानादाशुभावसमाध्यासादनाच्च इष्टा । अध्ययनम् इति
जप्यपर्यायः । ईत इत्याज्ञायां नियोगे च । मानसमेवाऽधीयीतेत्यर्थः ।
आह—किं ऋचैवकाध्येतव्या ? । उच्यते—न । यस्मादाह—गायत्रीम्
इति । गायत्री नाम तत्पुरुषा । निरुक्तमस्याः पूर्वोक्तम् । मानस-
मेवाधीयीतेत्यर्थः । आह—कीदृशोऽधीयीतेति ? । तदुच्यते—आत्म-
यन्वितः । आत्मयन्त्रणमिति प्रत्याहारपर्यायः । आत्मेति क्षेत्रज्ञ
उच्यते । आत्मत्वमस्य चैतन्यम् । आप्तव्यं कार्यं करणं विषयाश्च ।
आत्मयन्त्रणमित्यत्र सति त्रिके युज्यते । यन्त्रणं नाम—यथायमात्मभावो
ब्रह्मण्यक्षरपदपङ्क्त्यां युक्तो वर्तते, तदात्मा यन्वितो भवति । कथम् ? ।
नृत्यप्रसक्तचित्तदृष्टान्तात् । कस्मात् ? । आत्मात्मभावयोरव्युच्छेदात् ।
गुणगुणिनोरपि तथा युगपद्भावः । कथम् ? । यष्टुं प्रवृत्तो यन्तयितुं
च प्रवृत्त एव भवति । भिक्षुवत् । तस्माद् यन्त्रणमेवैष प्रत्याहार
इति ॥ २१ ॥
आह—अत्र गायत्रीबहुत्वात् सन्देहः । कथमवगम्यते ऋचा
अघोरेण वा तत्पुरुषेणेति ? । उच्यते—गम्यते । यस्मादाह—

१२४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
रौद्रीं वा बहुरूपीं वा ॥ २२ ॥
अत्र रौद्री नाम तत्पुरुषा । निरुक्तमस्याः पूर्वोक्तम् । वा-
शब्दो रौद्रीबहुरूप्योः प्रतिविभागे द्रष्टव्यः । बहुरूपी नामाघोरा ।
वा विकल्पे । तुल्यफलत्वात् । वेत्यत एका चैका वा । आत्मयन्त्रितो-
ऽधीयीत इत्यर्थः ॥ २२ ॥
आह—आत्मयन्त्रितस्याधीयतः का कार्यनिष्पत्तिः ? । तदुच्यते—
अतो योगः प्रवर्तते ॥ २३ ॥
अत्र अत इति कारणापदेशे । आत्मयन्त्रितोऽधीयीतेत्यर्थः ।
तस्मादनेन कारणेन हेतुना निमित्तेनेत्यर्थः । योग इति । आत्मेश्वर-
संयोगो योग इति मन्तव्यः । प्र इत्यादिकर्मणि । प्रवर्तते इत्यस्य
पूर्वोक्तोऽर्थः । अत्र श्लोको निर्वचनः ॥ २३ ॥
आह—ऋचमधीयता ब्रह्मण्यक्षरपदपङ्क्त्यां किं युक्तेनैव
स्थेयम् ? । आहोस्वित् दृष्टा अस्यान्या सूक्ष्मतरा उपासना क्रिया-
ध्याननमःस्तव्यम् ? । उच्यते—दृष्टा । यस्मादाह—
ओङ्कारमभिध्यायीत ॥ २४ ॥
अत्र ओम् इत्येष जप्यपर्यायो वामदेवादिवत् । कारशब्दो-
ऽवधारणे द्रष्टव्यः । किंकारणम् ? । उक्तं हि—
“ प्रणवे नित्ययुक्तस्य व्याहृतीषु च सप्तसु ।
त्रिपदायां च गायत्र्यां न मृत्युर्विन्दते परम् ॥ ”

पञ्चमोऽध्यायः । १२५
इत्यत ओङ्कार एवावधार्यते ध्येयत्वेन न तु गायत्र्यादयः ।
अभिरभ्यासे । ओङ्कारसन्निकृष्टचित्तेन भवितव्यम् । ध्यै चिन्ता-
याम् । ध्यानं चिन्तनमित्यर्थः । उक्तं हि—
“ ध्यै चिन्तालक्षणं ध्यानं ब्रह्म चोङ्कारलक्षणम् ।
धीयते लीयते वापि तस्माद् ध्यानमिति स्मृतम् ॥ ”
मुहूर्तार्धं मुहूर्तं वा प्राणायामान्तरेऽपि वा ।
ध्येयं चिन्तयमानस्तु पापं क्षपयते नरः ॥ ”
ईत इत्याज्ञायां नियोगे च । ओङ्कार१ एव ध्येयो नान्य इत्यर्थः
॥ २४ ॥
आह—ओङ्कारो ध्येयः । को वा ध्यानदेशः ? । कस्मिन्
वा देशे धारणा कर्तव्या ? । ध्यायमानेन वा किं कर्तव्यम् ? ।
तदुच्यते—
हृदि कुर्वीत धारणाम् ॥ २५ ॥
तत्र हृदि इत्यात्मपर्यायः । कस्मात् ? । पूर्वोत्तरसामर्थ्यात् ।
योऽर्थो यत्र मिलति स तत्र स्थापयितव्यः, स एवार्थो धारयितव्यः ।
किञ्च, वेदप्रामाण्यादुक्तम्—
“ २अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादधिजायसे ।
आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ॥ ”
१. ‘दुःखान्तनिमित्तध्यानैकविषयत्वम् ओङ्कारत्वम्’ । गणकारिकाव्याख्या page 11.
२. एकाग्निकाण्डं प्र० २, ख० १२.

१२५ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
अन्यत्रापि—
“ आत्मा विजायते पुत्र आत्मा वै आत्मनः पिता ।
आत्मप्रजो भविष्यामि परमं हृदयं हि सः ॥ ”
अतो हृदयमात्मेत्युक्तम् ।
“ ++ प्रकुरुते भावं बुद्धिरध्यवसायिताम् ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेत्ति त्रिविधा करणस्थितिः ॥ ”
तथा लोकेऽपि सन्ति वक्तारो—हृदयं ते ज्ञास्यति । किमुक्तं भवति ।
आत्मा ते ज्ञास्यतीति । अतोऽवगम्यते हृदीत्यात्मपर्यायः । हृदीति
औपश्लेषिकं सन्निधानम् । अत्र तु ओङ्कारो धार्यो नात्मा, किन्तु य
एवात्मन्यात्मभावः । तस्योङ्कारात् प्रच्युतस्य विषयेभ्यो वृत्तिविकारमात्रेण
गतस्य प्रत्यानयनं प्रत्याहारः । प्रत्याहृत्य हृदि धारणा कर्तव्या ।
धार्यं चोङ्कारानुचिन्तनम् । तत्रैव सुदीर्घकालमवस्थानमध्ययनम् ।
तद्धारणाहितं परं ध्यानम् । निष्ठायोगस्तु स्थापयित्वेति, (अ० ५,
सू० ३८) वक्ष्यामः । कुर्वीत इति । डुकृञ् करणे । तस्य सप्तम्यन्ते
कुर्वीतेति भवति । हृदि धारणा कर्तव्या । ईत इत्याज्ञायां नियोगे च ।
पादजानुकटिनासिकादिस्थानेषु धारणाकर्तव्यताप्रतिषेधार्थो नियोगः ।
हृदि धार्या, नान्यत्रेत्यर्थः ॥ २५ ॥
आह—ओङ्कारः किं परुष(?) विष्णुरुमा कुमारश्च, चतस्रोऽर्धमात्रा
वा ? । उत समानपुरुष इति ? । उच्यते—न । यस्मादाह—
ऋषिर्विप्रो महानेषः ॥ २६ ॥
अत्र ऋषिः इत्येतद् भगवतो नामधेयम् । ऋषिः कस्मात् ? ।
ऋषिः क्रियायाम् । ऋषित्वं नाम क्रियाशंसनादृषिः । तथा कृत्स्नं