पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

पञ्चमोऽध्यायः । ११७
जितेन्द्रियः ॥ ११ ॥
अत्र जितेन्द्रियत्वं नाम उत्सर्गनिग्रहयोग्यत्वम् । इन्द्रियाणि
बुद्ध्यादीनि वागन्तानि त्रयोदश करणानि पूर्वोक्तानि । तानि यदा
अकुशलेभ्यो व्यावर्तयित्वा कामतः कुशले योजितानि हतविषदर्वीकर-
वदवस्थितानि भवन्ति, तदा देवनित्यो जितेन्द्रिय इत्यर्थः ॥ ११ ॥
आह—किं देवनित्यतैवास्य परो निष्ठायोगः ? । उच्यते—न ।
यस्मादाह—
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य ॥ १२ ॥
अथवान्यो दूरस्थः सम्बन्धः । यस्मादुक्तं—
“यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थमपि तेन हि ।
अर्थतोऽन्यसमानानामानन्तर्येऽप्यसङ्गतिः ॥”
एवमिहापि दूरस्थः सम्बन्धः । कस्मात् ? । इह पुरस्तादुक्तं विज्ञानानि
चास्य प्रवर्तन्ते (अ० १, सू० २१) इति, एतैर्गुणैर्युक्त (अ० १, सू० ३८)
इति च । (एतत् ?) कियता कालेनास्य ते गुणाः प्रवर्तन्ते ? । किं
युक्तस्य, किं वियुक्तस्य?, किं युगपत्, क्रमशो वा ?, किं सकलस्य
निष्कलस्य वेति ? । इत्येषामर्थानामनिर्वचनानां निर्वचनार्थमिद-
मारभ्यते। यस्मादाह—षण्मासान्नित्ययुक्तस्य । अत्र षड् इति सङ्ख्या ।
मासान् इति कालनिर्देशः । मनुष्यगणनया त्रिंशद्दिवसो मासः ।
द्वादश मासाः संवत्सरः । द्वादश पक्षा अर्धसंवत्सरः । षण्मासानिति ।

---

१. “तस्य तत् । अर्थतो ह्यसमर्थानामानन्तर्यमकारणम्” इत्यन्यत्र.