न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

मात्मीयं संवरीतुर्मना एवमभिधत्ते न हि समर्थो विद्वान्निस्स्पृहं न वक्तीति, त्रि-
त्वनियमो ऽपि न वेदवचननरपतिशासननिबन्धनः किं तु वस्तुस्थित्युपगत एव,
यतः सकृद् द्विरप्यभिहितमप्यनवधानादिना न गृहीतमिति संभाव्यते त्रिस्तु
यदुक्तं न ज्ञायते तत्र वक्तुरेव जाड्यम् अनेकप्राश्निकादिसमाजे कथितमवश्यं
केनाप्यवगम्यते सर्वैरनवगमात्तु वक्तैव निगृह्यते, चतुर्भा पञ्चकृत्वो वा ऽभिधा-
ने विध्यमाणे निरवधिताऽभिधानस्य प्रसज्यत इति युक्तस्त्रिर्वचननियम इति।
अपार्थकस्य लक्षणम्—
पौर्वापर्यायोगादप्रतिसंबद्धार्थमपार्थकम् ॥ अ. ५ आ २ सू. १०
पूर्वापरासंगतपदकदम्बकोच्चारणादप्रतिष्ठितवाक्यार्थमपार्थकं नाम निग्रह
स्थानं भवति, तद्यथा दश दाडिमानि षडपूपाः कुण्डमजाजिनं पललखण्डः
अत्र्लोकमेतत्कुमार्याः स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीन इति ।
“अत्राह असंबद्धवाक्यमसंबद्धं प्रकरणं च निग्रहस्थानान्तरं कस्मान्नोक्तम् ,
एतेनैव गतार्थत्वादिति चेद्, यद्येवमनर्थकेनैव गतार्थत्वादपार्थकमपि पृथङ् न
वक्तव्यम्”
“अत्रोच्यते निरर्थकेन पदार्थेन वाक्यार्थः केवलं वर्णा एव शुष्का उच्चार्यन्ते
अर्थान्तरे ऽपि समन्वितपदार्थे व्यवस्थापितवाक्यार्थमप्रकृतं तूच्यते, इह तु
पदार्थसंप्रत्यये ऽपि तदन्वयासंभवेन वाक्यार्थानवसाय इति स्पष्टो भेदः, प्रकृ-
तविवादास्पदीभूते वस्तुनि को वा विशेष इति चेत् , उक्तमत्र संक्षेपविवक्षायां द्वे
एव निग्रहस्थाने असंकीर्णोदाहरणविवक्षया तु द्वाविंशतिभेदत्वं प्रकृतवस्तुसि-
द्धिस्तु द्वाविंशतावपि तुल्यैव ।
यत्तु असंबद्धं वाक्यमसंबद्धं प्रकरणं च पृथगुपसंख्येयमिति तन्न, असंबद्ध-
पदार्थेनैव तत्संग्रहात् , यदि त्वसंबद्धवाक्यमसंबद्धप्रकरणं चावश्यं वक्तव्यं
तदुक्तमेव भवदीयं शास्त्रम् , तथा हि वैभाषिकाणामस्ति बाह्यार्थः स च
प्रत्यक्षः, सौत्रान्तिकानां च सभ्यप्यनुमेयः, योगाचाराणां साकारं ज्ञानमेव न
बाह्यार्थः स च प्रत्यक्षः, माध्यमिकानामाकारशून्यं स्वच्छं ज्ञानम्, एवमितरे-
तरानन्वितवाक्यप्रकरणमिदमशेषमेव शाक्यशास्त्रम् आह च, दशदाडिमवाक्य-
स्य बौद्धशास्त्रस्य चाप्यबद्धस्य प्रतिष्ठा केन लभ्यते ।
अप्राप्तकालस्य लक्षणम्—
अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. ११ ।
प्रतिज्ञाहतूदाहरणोपनयनिगमनवचनं क्रममुल्लङ्घ्यावयवविपर्यासिन प्रयुज्य-
मानमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानं भवति ।
“अत्राह न हि पदार्थानां वाक्येषु नियतः क्रमः कश्चिदस्ति, नियतक्रमका
हि वर्णाः पदतामापद्यन्त इति युक्तं तदन्तरेण तदर्थानवगमात् , न हि टघ इत्यु-

An accurate line-by-line transcription of the Sanskrit text into Devanagari Markdown:

क्ते घटार्थप्रतिपत्तिर्भवति वाक्येषु तु देवदत्त गामभ्याज दण्डेन दण्डेन शुक्लां
गामभ्याज देवदत्तेति क्रमान्तरेणापि तथैवार्थप्रतिपत्तेः किं क्रमेण, अनुमान-
वाक्ये तु पञ्चावयवा इत्येतदेव तावत्प्रथममसांप्रतं प्रतिज्ञाद्यवयवानामसाधना-
ङ्गवचनत्वात् , तत्र तेषां पञ्चावयवानामपि प्रयोगः प्रयोगे ऽपि च क्रमो विव-
क्षितःतदुल्लङ्घनं निग्रहस्थानमिति महती मूर्खप्रक्रियेति"
अत्रोच्यते वाक्यान्तरेषु क्रमापेक्षा भवतु मा वा भूद् नानेन नः प्रयोजन-
म् , अनुमानवाक्ये त्वर्थः क्रमो बलादापतति स्वप्रतिपत्त्यनुसारेण परप्रतिप-
त्तेरुत्पादनात् स्वप्रतिपत्तौ च धर्मिदर्शनतद्गतहेतुधर्मावधारणप्रतिबन्धस्मरणपरा-
मर्शज्ञानसाध्यनिश्चयानां क्रमेण दर्शनात्परं प्रमाणतयैव तदभिधानं कर्तव्य-

तद्युक्तमभ्युपगतनियमत्यागादसौ निग्रहार्हो भवेत्, कश्चायं प्रतिपत्तिद्रढिमा ?
प्रथमप्रयुक्तस्य हि हेतोरदृढप्रतिपत्तिकारिणो हेतुत्वमेव न स्यादुत्पन्नस्य प्रत्यय-
स्य पुनरुत्पादनं युक्तम्, तन्न पूर्वहेतुरद्रढिम्ने नाप्युत्तरो द्रढिम्ने तस्मान्नि-
यमाभ्युपगमे ऽधिकाभिधानं दोष एव, अपरं मतमकृतनियमस्यापि दोष एव
प्रपञ्चकथायामप्येकेन हेतुना दृष्टान्तेन वा कृते निर्णये द्वितीयस्य वैयर्थ्यम्,
निर्णीतस्य निर्णयानुपपत्तेरनिर्णयकारिणश्च प्रथमस्य हेतोः प्रयोगानर्ह-
त्वादिति ।
पुनर्वचनस्य लक्षणम्—
शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनर्वचनमन्यत्रानुवादात् ॥
अ. ५ आ. २ सू. १४
अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं शब्दार्थस्य वाऽभिहितस्य पुनरभिधा-
नं पुनरुक्तं नाम निग्रहस्थानं भवति, अनुवादं वर्जयित्वा शब्दपुनरुक्तं ताव-
द्यत्र पूर्वोच्चारित एव शब्दः पुनरुच्चार्यते यथा नित्यः शब्दो नित्यः शब्द इति,
अर्थपुनरुक्तं तु यत्र सो ऽर्थः पूर्वमन्येन शब्देनोक्तः पर्यायान्तरेण पुनरुच्यते य-
था नित्यः शब्दो निरोधधर्मको ध्वान इति, यद्यपि च शब्दपुनरुक्ते ऽप्यर्थपौन-
रुक्त्यमस्त्येव, तथा ऽपि शब्दपूर्वकत्वादर्थप्रत्यभिज्ञायाः प्रथमतरां शब्दप्रत्यभि-
ज्ञानात्तत्पौनरुक्त्यमेव तदुच्यते, जात्यपेक्षश्च शब्दपौनरुक्त्यव्यवहारो न व्य-
क्त्यपेक्षः क्षणभङ्गित्वाद्वर्णानां पुनः प्रयोगासंभवात् , अनुवादे तु पौनरुक्त्यम-
दोषो यथा हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनमिति, अर्थादापन्नस्यापि स्व-
शब्देन पुनर्वचनं भवत्येव पुनरुक्तं यथा असत्सु मेघेषु वृष्टिर्न भवतीत्युक्ते
अर्थादापद्यते सत्सु भवतीति किमर्थं स्वकण्ठेन पुनरुच्यते, अर्थप्रतीत्यर्थो हि
शब्दप्रयोगः प्रतीते ऽर्थे किं तेनेति, एतच्च नियमाभ्युपगमे निग्रहस्थानं वेदित-
व्यमकृतनियमस्य तु नातीव महानयमपराधः ।
“अत्राह नार्थपुनरुक्तादन्यच्छब्दपौनरुक्त्यमुपपद्यते शब्दसाम्येऽप्यर्थभेदद-
र्शनात् , स्मरत गिरिशं गिरिशो गौरी यस्यासमस्मरद्वेष्य इव यदीयस्य मुखं
न गरीयस्या समस्मरद्वेष्येति तस्मादर्थत एव पौनरुक्त्यं न शब्दतः, अपि
च विस्तरकथासु कदा चना श्रवणशङ्कया पुनरभिधानं नाम कियानप्रमादः, अ-
र्थादापन्नस्य च स्वशब्देन पुनर्वचनं यदि निग्रहस्थानमुच्यते तर्हि प्रतिज्ञावचन-
मेव प्रथमं निग्रहस्थानम्, अधिकपुनरुक्तयोर्वा विशेष इति वक्तव्यम् , यादृशं
तादृशं च विशेषलेशमाश्रित्य पृथगभिधाने निग्रहस्थानभेदपरिगणनमशक्य-
क्रियं स्यात् , अनुवादश्च य उच्यते हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमन-
मिति तत्तु प्रतिज्ञैव तावदसाध्वी तस्याः पुनर्वचनं साधु भविष्यतीति केयं कथा”
अत्रोच्यते यदुक्तमर्थपुनरुक्तादन्यन्न शब्दपुनरुक्तमिति तदेकमेव, पृथग्नि-
र्देशस्त्वनया विवक्षया—यो हि शक्त्यतिशयचिख्यापयिषया सकृत्प्रयोक्तव्यमिति

२०२ न्यायमञ्जर्याम्
प्रतिज्ञाय जल्पं प्रवर्तयति स शब्दपुनरुक्तेनापि निगृह्यत इति, नियम्यवादिनाञ्च
निग्रहात्ततो ऽन्यस्य सम्यक्श्रवणशङ्कया पुनर्वदतो ऽपि न दोषः, अर्थाक्षिप्तकथ-
नमपि कृतनियमस्यैव दोषो नान्यस्येत्यत एव न वादे निग्रहस्थानमिदम् अपि तु
जल्पवितण्डयोरेव विजिगीषुकथयोस्तयोश्च सप्रयोजनत्वं कथान्तरत्वं च पुरा
समर्थितमेव ।
यत्तु प्रतिज्ञोद्धारणमर्थाक्षिप्तत्वात्तदनुवादश्च निगमनवचनमफलतरमिति, त-
दवयवलक्षणे विस्तरेण समाहितम्, अधिकपुनरुक्तयोस्त्वयं विस्पष्ट एव वि-
शेषः अन्यं हेतुमन्यं वा दृष्टान्तं तत्रैव साध्ये ऽभिदधदधिकवादी भवति त-
मेव हेतुं दृष्टान्तं वा पुनर्वदन् पुनरुक्तवादीति, यस्त्वेवंविधविशेषाश्रयेण परि-
गणनमघटमानमिति तदवान्तरविशेषविवक्षयैव अस

निग्रहस्थानप्रकरणम् । १०३
योगाद्याडम्बरविरचनया ऽप्यन्धमुत्पाद्य परानुपलभ्येतेति महत्कस्मलमेतत्,
न चेदृशं शास्त्रे व्युत्पादनाईम , तस्माद्बहुकृत्वो ऽप्यभिधाय प्रतिवादी बोधयि-
तव्यो न तु द्विरुच्चारितमप्रत्युच्चरन्निग्रहीतव्य इति ”
अत्रोच्यते न खलु सकृदेव सकलमपरविरचितवचनसन्दर्भानुभाषणम्·
विचलितक्रममस्माभिरपि कर्तव्यतयोपदिष्टमपि तु यथोचितदूषणविषयानु-
भाषणमात्रमेव ।
यस्तु स्तोकमप्यनुभाषितुमप्रगल्भस्तस्योत्तरप्रतिभानमपि नास्तीति यदुच्यते,
तदसभ्यक् , अन्यदनुभाषणमन्यदुत्तरप्रतिभानम् , कस्य चिदशेषमनुभा-
षितवतो न मुच्यते ऽनेनोत्तराप्रतिभानम् , उत्तराप्रतिभानमनन्तरं वक्ष्यते ।
यत्त त्रिरुच्चारणपरिभाषा कुतस्त्येति विकल्पितं तदविज्ञातार्थनाम्नि निग्र-
हस्थाने प्रविविहितम् , वीतरागकथात्मके वादे शिष्टादिभिः सह क्रियमाणे का-
ममस्तु परावबोधावधि वाक्योच्चारणम् , जल्पे तु विजिगीषुकथायां पुरुषशक्ति-
परीक्षणार्थमवश्यमुच्चारणनियम आश्रयणीयः, तत्र सकृद्वा द्विर्वा ऽभिहितस्या-
ग्रहणमनवधानादिनापि संभवन्न निग्रहाय कल्पते, त्रिर्भिहितस्य तु सर्वैरप्र-
हणे वक्तुरेवापराधः, अन्यैर्गृहीतस्य प्रतिवादिना ऽग्रहणे तस्य निग्रहः, वार-
त्रयादप्यूर्ध्वमभिधाने त्वाश्रीयमाणे जल्पादौ कथासमाप्तिरेव न स्यात् , छात्र-
शाला हासो भवेन्नोद्ग्राहिकं तदिति ।
अज्ञानस्य लक्षणम्—
अविज्ञातं चाऽज्ञानम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. १८
परिषदा विज्ञातस्यापि वादिवाक्यस्य प्रतिवादिना यदविज्ञानं तदज्ञानं
नाम निग्रहस्थानं भवति, अविदितोत्तरविषयो हि कोत्तरं ब्रूयादिति ।
अत्राह “अज्ञानमप्रतिभेति नानयोर्विशेषं पश्यामः”
अत्रोच्यते भिन्नविषयत्वाददोषः उत्तरविषयाप्रतिपत्तिरज्ञानम् उत्तराप्रति-
पत्तिस्त्वप्रतिभेति ।
“ननुत्तरविषयं यो न जानाति स उत्तरमपि न जानात्येव” मैवम् उत्तर-
विषयं जानन्नपि कश्चिदुत्तरं न जानातीति लोकदृष्टमेतत् , एवं तर्हि अन-
नुभाषणेन गतार्थमज्ञानमज्ञाते हि परकीये वाक्यार्थे तदनुभाषणे सामर्थ्या-
भावदर्शनात् , सन्ति हि के चिद्ये ऽनुभाषितुमशक्नुवन्तः पत्रिकादिलिखितं
तदावेदयन्तीति, एवं त्रयाणामपि च न पौनरुक्त्यम्, उत्तरविषयाप्रतिपत्तिर-
ज्ञानम् , प्रतिपत्तावपि तदप्रत्युच्चारणमननुभाषणम् , अनुभाषिते ऽप्युत्तराप्र-
तिपत्तिरप्रतिभेति,
“ननु यद्यज्ञानसाम्ये ऽपि विषयभेदमाश्रित्य निग्रहस्थाननानात्वमित्थम-
भिधीयते तर्ह्यज्ञानप्रकारवैचित्र्याद्भेदान्तराण्यपि वक्तव्यानीति” उक्तम

रसङ्ग्रहविवक्षया द्वे एव निग्रहस्थाने विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्चेति, इतरेतर-
विसहशोदाहरणदिक्प्रदर्शनाय द्वाविंशतिभेदत्वमुच्यते, अवान्तरविशेषैस्तु त-
दानन्त्यमभ्युपगम्यते एव, तथा च द्वाविंशतिवर्गे हेत्वाभासाश्चेति पठितम् ,
ते च स्वरूपेणैव तावत्पञ्च सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला
हेत्वाभासा इति, अवान्तरभेदाश्च तेषामतिबहवः सन्त्येव, इह त्वेकमेव तन्नि-
ग्रहस्थानमादिष्टं हेत्वाभासाश्च यथोक्ता इति, तस्मादित्थं समासव्यासवर्णनाद्-
लं पदे पदे पर्यनुयोगेनेति ।
अप्रतिभाया लक्षणम्—
उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥ अ. ५ आ. सू. १९ ।
परपक्षे गृहीते ऽपि तस्मिन्नुत्तराप्रतिभानमप्रतिभा नाम प्रतिवादिनो निग्र-
हस्थानं भवति, अज्ञानादिभ्यो भिन्नता ऽस्य वर्णिर्तैव, कीर्तिरपि चैतदनुमन्य-
त एव निग्रहस्थानन् , "ननूत्तरमप्रतिपद्यमानः सदसि प्रतिवादी कथमासीत"
यत्किं चिद्विकत्थमानः, तद्यथा—
हृत्पुण्डरीकविकसत्सकलानवद्यविद्यावदातवदनः क जनो ऽस्मदाविः ।
कायं वटुः कतिपयाक्षरलेशलिप्तजिह्नान्वितः कथमनेन सहाभिद्ध्मः ॥
दानाईगन्धगजकुम्भकपाटमेदिभीमस्फुरन्नखशिखाशिखरः क सिंहः ।
कासौ समीरणविधूतपुराणपर्णपातोद्भवद्वयविलो Ruhasha/लोलदृशः कुरङ्गः ॥
इत्यादि यद्वा तद्वा प्रल

अत्रोच्यते कथामुपक्रम्य प्रतिज्ञां वा हेतुमभिधाय तद्विवरणसरणिमिषमव-
लम्ब्य किं चिदर्थान्तरमुपन्यस्यति यत्तदर्थान्तरमुदाहृतमादावेव इह तु कथापू-
र्व्वरङ्गे कथायां वा किमपि करणीयनिभमभिधाय सभयमपसरति सदस इति
कथमिव तत्तुल्यता भवति, अप्रतिभया ऽपि श्रुतपूर्वपक्षः पराजीयते, इह तु
पूर्व्वपक्षमेव न शृणोति वा न करोति वा प्रथममेव पलायत इति महान्विशेषः,
अतिप्रसङ्गस्त्वसकृत्पराकृतः, यत्तु हेत्वाभासेष्वन्तर्भावमस्य कीर्तिरकीर्त्तयत्तदती-
व सुभाषितम् , क्व हेत्वाभासः क्व कार्यव्यासङ्गः संप्रधार्यैव रमणीयेयम् , अ-
हेतोर्हेतुवदाभासनं कीर्तिना दृष्टमिति परं नः कुतूहलम् ।
मतानुज्ञाया लक्षणम्—
स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात्परपक्षे दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥
गो. सू. अ. ५ आ. २ सू. २१
स्वपक्षे परापादितदोषमनुद्धृत्याभ्युपगम्य परपक्षे तमेवापादयतः परमता-
नुज्ञा नाम निग्रहस्थानं भवति, यथा चौरो भवान्पुरुषत्वात्प्रसिद्धचौरवदित्यक्ते
सत्याह भवानपि चोरः पुरुषत्वादिति, सो ऽयमेवं वदन्नात्मनः परापादितं दोष-
मभ्युपगतवानिति मतानुज्ञया निगृह्यते ।
“अत्राह अनैकान्तिके हेतौ परेणोक्ते तदुद्भावनमनेन प्रकारेण प्रतिवादी
करोतीति किमिति निगृह्यते वाद्येव हेत्वाभासप्रयोगान्निग्राह्य इति”
अत्रोच्यते उक्तमादावेव स्वपक्षे दोषमनुद्धृत्येति, एवं हि तेन वक्तव्यमनै-
कान्तिकोऽयं हेतुरचौरे ऽपि पुरुषत्वदर्शनादिति एवं हि स दोष उद्धृतो भवति
एवं त्वनभिधाय भवानपि चौरः पुरुषत्वादिति वदन्ननुजानात्येव परमतमतो
ऽनैकान्तिकत्वे वक्तव्ये तदुद्भावनाननुक्रममवधीर्य प्रसङ्गमापादयन्निग्रहार्हो भव-
त्येवेति, वादिनश्चानैकान्तिकहेतुप्रयोगे ऽपि तदनुद्भावनान्न पराजयः प्रतिवादि-
न एव हीदं सन्निकृष्टं निग्रहस्थानमिति ।
पर्यनुयोज्योपेक्षणस्य लक्षणम् —
निग्रहप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥
गो. अ. ५. आ. २ सू. २२
पर्यनुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्या चोदनीयः इदं ते निग्रहस्थानमुपगतमतो निगृ-
हीतो ऽसीत्येवं वचनीयः तं य उपेक्षते नानुयुङ्क्ते स पर्यनुयुज्योपेक्षणान्निगृह्यते ।
“अत्राह कः कस्येदं निग्रहस्थानमापादयति किं पर्यनुयोज्य उत तदुपेक्षकः,
उपेक्षकस्तावदस्य पर्यनुयोज्यतां न जानाति जानन्वा कथमेनमुपेक्षेत उपेक्ष्य
वा किमात्मन एव निग्रहस्थानमुद्भावयेन्मैवमाचष्टामेष पर्यनुयोज्यो ऽपि मयो-
पेक्षित इति निगृहीतो ऽस्मि, पर्यनुयोज्यो ऽपि कथमात्मीयमवद्यं प्रकाशयेदि-
दं मे दूषणं तच्च भवता नोद्भावितमतो भवान् जित इति, स खल्वेवमभिदध-
दमेध्यं पाणौ निधाय परं कलङ्कयितुकामः परं कलङ्कयन्नेवात्मकलङ्कमनुभवत्येवे-

२०६ न्यायमञ्जर्याम्

ति, अपि च नेदं निग्रहस्थानान्तरमपदिश्यते किं त्वप्रतिमैवेति, तथा हि यदि
तावदुत्तरपाक्षिकः पूर्वपाक्षिकं साधनाभासमप्याचक्षाणमुपेक्षेत तत्र दूषणं नोद्भा-
वयेत् तदुत्तराप्रतिपत्त्या स निगृह्येत न पर्यनुयोज्योपेक्षणेन, वस्तुतस्तु द्वयोरपि
तत्र जयपराजयनिर्धारणमनुपपन्नमेकस्य साधनाभासवादित्वादितरस्य च तदु-
त्तराप्रतिभानात् , अथ पूर्वपाक्षिकं दूषणाभासवादिनं दोषप्राप्तमुत्तरपाक्षिको
न निगृह्णाति तथा दूषणाभासवादित्वादितरस्य च तदनुद्भावनादिति"
अत्रोच्यते नाप्रतिभायाः सम्यक्साधनविषयत्वात् , सम्यक्साधने च प्रयुक्ते
तदुत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा भवति साधनाभासे तु प्रयुक्ते तदाभासतानुद्भावना-
त्पर्यनुयोज्योपेक्षणं भवति, अत्र हि साधनाभासवादी पर्यनुयोज्य एवेति विशेषः,
यत्तुवस्तुवृत्तेन न कस्य चिज् जयः पराजयो वेति तदेवमेव, किं तु जल्पे पुरुष-
शक्तिपरीक्षायामिदं निग्रहस्थानमुच्यते, तदुद्भावयिता तु यद्विकल्पितस्तत्राप्यु-
च्यते पूर्वपाक्षिकेण साधनाभासे प्रयुक्ते उत्तरपाक्षिकेण तस्मिंस्तथात्वेनानुद्भा-
विते प्राश्निकानामपृष्टानां वक्तुमवसराभावात्स एव साधनाभासवादी कदा-
चिद्वैधात्यादेवं ब्रूयान्मया ऽस्य शक्तिं जिज्ञासमानेन साधनाभासप्रयोगः कृत
एष तु मूर्खस्तं न जानातीति तदा कथं न निगृह्येत, एतेन दूषणाभासवाद्यपि
व्याख्यातः

निग्रहस्थानप्रकरणम् । ३०७
दोषमात्रं च यद्भवता निग्रहस्थानमाख्यातं तत्र प्रसज्यप्रतिषेध एव केवल आ-
श्रीयमाणे हेत्वाभासा अपि च निग्रहस्थाने भवेयुः, साधनाङ्गस्यानभिधानं जा-
ढ्यमेव केवलं निग्रहस्थानं भवेत् , साधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनमपि पर्युदास-
व्याख्यानार्हं भवत्येव ततश्च भूतदोषानुद्भावनमप्रतिभा अभूतदोषोद्भावनं च
निरनुयोज्यानुयोगः ।
अथाभूतदोषोद्भावने ऽपि भूतदोषाप्रतिभानमस्त्येवेति तदेवास्तु निग्रह-
स्थानमित्युच्यते तर्हि मूकत्वमेवैकं निग्रहस्थानं स्यादसाधनाङ्गवचने ऽप्येवं
वक्तुं शक्यत्वादित्युक्तमेव ।
अपसिद्धान्तस्य लक्षणम्—
सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्रसङ्गो ऽपसिद्धान्तः ॥
अ. ५ आ. २ सू. २५ ।
यं कं चन प्रथम

िपुणमिह मया षोडशैते पदार्थाः ॥-> wait,निपुणमिह, no avagraha. निर्णीताः स्वे निबन्धे निपुणमिह मया षोडशैते पदार्थाः ॥`

• Line 22:
  न्यायोद्गारगभीरनिर्मलगिरा गौरीपतिस्तोषितो

• Line 23:
  वादे येन किरीटिनेव समरे देवः किराताकृतिः ।

• Line 24:
  प्राप्तोदारवरस्ततः स जयति ज्ञानामृतप्रार्थना-

• Line 25:
  नाम्ना ऽनेकमहर्षिमस्तकवलत्पादो ऽक्षपादो मुनिः ॥

• Line 26:
  वादेष्वाप्तजयो जयन्त इति यः ख्यातः सतामग्रणी-

• Line 27:
  र्ग्रन्थौ नववृत्तिकार इति यं शंसन्ति नाम्ना बुधाः ।

• Line 28:
  सूनुर्व्याप्तदिगन्तरस्य यशसा चन्द्रस्य चन्द्रत्विषा

• Line 29:
  चक्रे चन्द्रकलावचूलचरणध्यायी स धन्यां कृतिम् ॥

• Line 30

श्रीगणेशायनमः ।
श्रीवाचस्पतिमिश्रप्रणीतो न्यायसूत्रोद्धारः !
श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मिथिलेश्वरसूरिणा ।
लिख्यते मुनिमुर्धन्यश्रीगोतममतं महत् ॥ १ ॥
प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्प-
वितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधि-
गमः ॥ १ ॥
दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावा-
दपवर्गः ॥ २ ॥
प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि ॥ ३ ॥
इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसाया-
त्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥
अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टं च ॥ ५॥
प्रसिद्धसाधर्म्यात्साध्यसाधनमुपमानम् ॥ ६ ॥
आप्तोपदेशः शब्दः ॥ ७ ॥
स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥ ८ ॥
आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु
प्रमेयम् ॥
इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्युात्मनो लिङ्गम् ॥ १० ॥
अत्र टिप्पण्यां येषां सूत्रत्वे प्रमाणमुपलब्धं तदभावे वा तयोरुल्लेखनं वा तदुपन्य-
स्यते—
१ तासां खल्वासां सङ्घानामिति भाष्येण सूत्रमवतार्य पठितमिति तात्पर्यटी-
का । २ तदनन्तरापायादिति विश्वनाथसंमतः पाठः । क्रमप्रतिपादनार्थं चेदं सूत्रमिति
वार्तिकम् । ३ यथोद्दिष्टविभागद्वारेण सूत्रमिति वार्तिकम् । ४ इन्द्रियार्थसन्निकर्षो-
त्पन्नमित्यादि सूत्रमिति वार्तिकम् । इतः परं 'संस्कारोद्भव प्रत्यभिज्ञा' इति
सूत्रमिति राधामोहनः । ५ अनुमानविशेषणार्थं सूत्रमिति वार्तिकम् । ६
सूत्रार्थः पूर्ववदिति वार्तिकम् । ७ न शब्दमात्रमिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् ।
८ इदं सूत्रं वङ्गाक्षरलेखितपुस्तके त्रुटितम् । स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वादिति
सूत्रस्य तात्पर्यमाहेति तात्पर्यटीकायां दर्शनात्सूत्रमेवेदम् । ९ एतदर्थप्रकाश-
नायात्मादि सूत्रमिति वार्तिकम् । १० लिङ्गमितीति पाठो न समीचीनः

२ न्यायसूत्रोद्धारे-
चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥
घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्छ्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥
पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशमिति भूतानि ॥ १३ ॥
गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः ॥ १४ ॥
बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम् ॥ १५ ॥
युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥
प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भः ॥ १७ ॥
प्रवर्त्तनालक्षणाः दोषाः ॥ १८ ॥
पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ॥ १९ ॥
प्रवृत्तिदोषजनितोऽर्थः फलम् ॥ २० ॥
बाधनालक्षणं दुःखम् ॥ २१ ॥
तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः ॥ २२ ॥
समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च वि-
शेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥
यमर्थमधिकृत्य प्रवर्त्तते तत्प्रयोजनम् ॥ २४ ॥
लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५ ॥
इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ११ शरीरं लक्षयितुं सूत्रं चेष्टेत्यादीति ता० टी० ।
१२ लक्षणसूत्राणि समानासमानजातीयविशेषणार्थानि सर्वाणीति सूत्रार्थो द्रष्टव्य इति
वार्तिकम् । १३ कानि पुनरिन्द्रियकारणानि इति प्रश्नस्योत्तररूपं पृथिव्यापस्तेजो वा-
युराकाशमिति भूतानीति भाष्यं न सूत्रं वार्तिके तात्पर्यटीकायां च सूत्रत्वानुक्तेः गन्ध-
रसेत्यादेरेव वार्तिके सूत्रत्वोक्तेः विश्वनाथवृत्त्यनुसारेण च सूत्रत्वेन मुद्रितमिति के-
चित् । न्यायसूचीनिबन्धदर्शनात् सूत्रमेवेदमित्यन्ये । १४ एतत्सूत्रमिति वार्तिकम् ॥
१५ बुद्धेरवसरप्राप्ताया लक्षणापदेशद्वारेण सूत्रमिति वार्तिकम् । १६ यस्मादि-
न्द्रियार्थसन्निकर्षे सत्यपि युगपज्ज्ञानानि न भवन्ति अतो गम्यते अस्ति तदि-
न्द्रियसंयोगि सहकारि निमित्तान्तरमन्यापि यस्य सन्निधानासन्निधानानुविधानाज्ज्ञान-
स्योत्पत्त्यनुत्पत्ती भवत इति कुतः कारणवैकल्ये कार्यप्रतिबन्धादिति सूत्रार्थ इति
वार्तिकम् । १७ तात्पर्यटीकापुस्तकेषु यत्र न सूत्रं लिखितं तत्रैवाद्यन्ताक्षराणि
दृश्यन्ते । अत्र प्रवृ-मः इति लेखदर्शनादितिशब्दः सूत्रानन्तर्गत एव भाष्यपुस्तकेषु
तथा दर्शनान्निवेशितः । १८ दोषलक्षणं प्रव-षा इति तात्पर्यटीका । १९ प्रेत्यभावं
लक्षयति पुन-व इति तात्पर्यटीका । २० प्रवृ-लम् इति० ता०टी० २१ दुःखलक्षणं
बाध-लम् इति ता० टी० । अत्र इति शब्दः सूत्रानन्तर्गतः । २२ तद्-र्ग इति ता०
टी०। २३ समानानेकधर्मोपपत्तेरिति सूत्रमिति वार्तिकम् । २४ प्रयोजनलक्षणं यम-न्.

गौतमसूत्रपाठः । ३
तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥
सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात् ॥ २७ ॥
सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः ॥ २८ ॥
समानतन्त्रासिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः ॥ २९ ॥
यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः ॥ ३० ॥
अपरीक्षिताभ्युपगमात् तद्विशेषपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३१॥
प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥ ३२ ॥
साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा । ३३ ॥
उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥
तथा वैधर्म्यात् ॥ ३५ ॥
साध्यसाधर्म्यात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥ ३६ ॥
तद्विपर्ययाद्वा विपरीतम् ॥ ३७ ॥
उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः ॥ ३८ ॥
हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् ॥ ३९ ॥
अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः ॥ ४० ॥
विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः ॥ ४१ ॥
इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् ॥
प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्ष-
प्रतिपक्षपरिग्रहो वादः ॥ १ ॥
यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः ॥ २ ॥
मिति ता० टी० । २५ लौकिकपरीक्षकाणामिति सूत्रमिति वार्तिकम् । २६ अस्या-
र्थस्य प्रदर्शनार्थं सूत्रम् तन्त्रा-न्त इति वार्तिकम् २७ पूर्वमुत्तरं वा सूत्रमबार्षं नानार्थ-
मिति वार्तिकम् २८ सर्व-न्त इति ता० टी० । २९ समा-न्त इति ता० टी० ।
३० यत्सि-न्त इति ता० टी० । ३१ । अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणसूत्रम्-अ-न्त इति
ता० टी० । ३२ अवयवानां विभागोद्देशार्थं सूत्रमिति वार्तिकम् । ३३ साध्य-ज्ञा
इति ता०टी० । ३४ प्रतिज्ञानान्तरं हेतुलक्षणाय सूत्रमिति न्यायतत्त्वालोके वाचस्पति-
मिश्रः ३५ सूत्रान्तरमवतारयति किमेतावदिति तथा-त् इति ता० टी० । ३६ इदं सूत्र-
मिति वार्तिकम् । ३७ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ३८ उदा-य इति ता० टी० ।
३९ हेत्व-नमिति ता० टी० । ४० इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ४१ इदं सूत्रमिति
वार्तिकम् ।
१ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । २ समानजातिभ्यां वादवितण्डाभ्यामसमानजाती-

४ न्यायसूत्रोद्धारे-
स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा ॥ ३ ॥
सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता हेत्वाभासाः ॥४॥
अनैकान्तिकः सव्यभिचारः ॥ ५ ॥
सिद्धान्तमभ्युपेत्य विरोधी विरुद्धः ॥ ६ ॥
यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः ॥ ७ ॥
साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः ॥ ८ ॥
कालात्ययापदिष्टः कालतीतः ॥ ९ ॥
वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ॥ १० ॥
तत्त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥ ११ ॥
अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम् १२॥
सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थकल्पना सामान्यच्छ-
लम् ॥ १३ ॥
धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ॥ १४ ॥
वाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशेषात् ॥ १५ ॥
न तदर्थान्तरभावात् ॥ १६ ॥
अविशेषे वा किञ्चित्साधर्म्यादेकच्छलप्रसङ्गः ॥ १७ ॥
साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८ ॥
विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ १९ ॥
तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २० ॥
इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।
इति गौतमसूत्रे प्रथमोऽध्यायः ।
येभ्यः प्रमाणादिभ्यो व्यवच्छेदः सूत्रार्थ इति ता० टी० । ३ सप-डा इति ता०
टी० । ४ विभागोद्देशपरं सूत्रं सव्य-सा इति ता० टी० । अनैकान्त इति वङ्गा-
क्षरसूत्रपुस्तकपाठः अनै--२ इति ता० टी० ६ कोऽस्य सूत्रस्यार्थ इति वार्ति-
कम् । ७ प्रकरणसमलक्षणाय सूत्रम् इति ता० टी० । ८ । साध्य-म इति ता०
टी० । ९ उद्देशक्रमसंगत्या बाधलक्षणाय सूत्रमिति तत्त्वालोके वाचस्पतिमिश्रः ।
१० वच-छमिति ता०टी० । ११ विभागसूत्रमवतारयति ता०टी० । १२ अवि-कमिति
ता०टी० । १३ सम्भ--छमिति ता०टी० । १४ धर्म-कमिति ता०टी० । १५ इदं सूत्र-
मिति वार्तिकम् । १६ सिद्धान्तसूत्रं न त-ए इति ता० टी० । १७ कोऽस्य सूत्रस्यार्थ
इति वार्तिकम् । १८ जातिलक्षणाय सूत्रमिति न्यायतत्त्वालोकः । १९ विप्र-
सूत्रमिति ता० टी० । २० शान्तरमवतारयितुं भाष्यकार आहेति ता० टी० ।

समानानेकधर्माव्यवसायादन्यतरधर्माव्यवसायाद्वा न संशयः ॥ १॥
विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाव्यवसायाच्च ॥ २ ॥
विप्रतिपत्तौ च सम्प्रतिपत्तेः ॥ ३ ॥
अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाच्चाव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥
तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तेः ॥ ५ ॥
यथोक्ताव्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसं-
शयो वा ॥ ६ ॥
यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥ ७ ॥
प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः ॥ ८ ॥
पूर्वं हि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रियार्थसन्निकर्षात्प्रत्यक्षसिद्धिः ॥ ९ ॥
पश्चात्सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ १० ॥
युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वाभावो बुद्धीनाम् ॥ ११ ॥
त्रैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥
सर्वप्रामाण्यप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥
तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ १४ ॥
त्रैकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दादातोद्यसिद्धिवत्तत्सिद्धेः ॥ १५ ॥
प्रमेया च तुलाप्रमाणवत् ॥ १६ ॥
प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥ १७ ॥
तद्विनिवृत्तेर्वा प्रमाणसिद्धिवत्प्रमेयसिद्धिः ॥ १ १८ ॥
न प्रदीपप्रकाशसिद्धिवत्तत्सिद्धेः ॥ १९ ॥
१ समानानेकधर्माव्यवसायादित्येवमादि सूत्रमिति वार्त्तिकम् । २ अस्य सूत्रत्वे
विश्वनाथपञ्चाननवृत्तिः तत्त्वालोकश्च प्रमाणम् । ३ अस्य सूत्रत्वे वार्तिकं प्रमाणम् ।
४-५-६-७ ८-९-एषां सूत्रत्वे वार्तिकं मानम् । नवमसूत्रे प्रत्यक्षसिद्धिरित्यस्य
स्थाने प्रत्यक्षोत्पत्तिरित्यन्यत्र पाठः । १० पश्चात्सिद्धाविति सूत्रमिति वार्त्तिकम् ।
११ युगपत्सिद्धाविति सूत्रमिति वार्त्तिकम् । १२ अयमपि प्रतिषेधस्त्रिष्वपि
कालेषु नोपपन्न इत्यर्थ सूत्रार्थ इति वार्त्तिकम् । १३ अस्य सूत्रत्वे न्यायसूचीनिब-
न्धःप्रमाणं १४ इदं सूत्रमिति परिशुद्धिः । १५ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । १६ अस्य
चार्थस्य ज्ञापनार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । प्रमेयता चेति वृत्तिसंमतः पाठः । १७
पूर्वपक्षसूत्रमिति वृत्तिः प्रमाणानामितिभागो न्यायतत्त्वालोके न दृश्यते । १८ अस्य
सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । न्यायतत्त्वालोकः प्रमाणमित्यन्ये । तत्सिद्धिरित्यस्य-
स्थाने प्रमेयसिद्धिरिति क्वचित्पाठः । १९ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः एतदग्रे 'क्वचित्त्वि-
द्धिसद्भावानिवृत्तिदर्शनार्थ क्वचिदनैकान्तः' इति सूत्रमस्ति इति तात्पयर्टीकावाक्य-

न्यायसूत्रोद्धारे-
प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् ॥ २० ॥
नात्मनसोः सन्निकर्षाभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ २१ ॥
दिक्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्गः ॥ २२ ॥
ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनो नानवरोधः ॥ २३ ॥
तदयौगपद्यलिङ्गत्वाच्च न मनसः ॥ २४ ॥
प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ २५ ॥
सुप्तव्यासक्तमनसां चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्तत्वात् ॥ २६ ॥
तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् ॥ २७ ॥
व्याहतत्वादहेतुः ॥ २८ ॥
नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ २९ ॥
प्रत्यक्षम‌नुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धेः ॥ ३० ॥
न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपलम्भात् ॥ ३१ ॥
न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ॥ ३२ ॥
साध्यत्वादवयविनि संदेहः ॥ ३३ ॥
सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेः ॥ ३४ ॥
धारणाकर्षणोपपत्तेश्च ॥ ३५ ॥
सेनावनवद् ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् ॥ ३६ ॥
रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् ॥ ३७ ॥
नैकदेशत्राससादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावात् ॥ ३८ ॥
वर्त्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः ॥ ३९ ॥
म्यते । नकाररहितः पाठस्तत्त्वालोके । २० प्रत्य-ए इति ता० टी० पूर्वपक्षसूत्र-
मिति परिशुद्धिः । २१ नात्म-त्तिः इति ता० टी० । २२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं
नोपलभ्यते इति केचित् स्वालोकः प्रमाणमित्यन्ये २३ ज्ञान-च इति ता०
टी० । २४ अस्य अनवरोध इति वर्तत इति भाष्येण सूत्रत्वं प्रतीयते । २५ सिद्धान्त-
सूत्रमिति वृत्तिः । २६ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । २७ तैश्चा-णामिति
ता० टी० । २८ व्याह-तुरिति ता० टी० । २९ परिहारसूत्रं नार्थ-ए
इति ता० टी० । ३० पूर्वपक्षसूत्रमिति परिशुद्धिः । ३१ तदेतत्सूत्रं वार्त्तिककारो
व्याचष्टे इति ता०टी० । ३२ न चैकदेशोपलब्धिरितिभाष्यमनुभाष्य वार्त्तिककारो
व्याचष्टे इति तात्पर्यटीकायां अवयविसद्भावादिति न्यायतत्त्वालोकस्य च दर्शनेन' अवय-
विसद्भावाद्' इत्येतन्मात्रं सूत्रमवगम्यते । ३३ साध्यत्वादिति यथाश्रुतं सूत्रं गृहीतवेति
ता० टी० । ३४ संशयापाकरणार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ३५ धार-पत्तेरिति ता०टी० ।
३६ आशङ्कात इतरसूत्रमिति ता०टी० । ३७ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ३८ इदं सूत्र-
मिति वार्त्तिकम् । ३९ वर्त्तमानकालप्रतिषेधार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् ।

गौतमसूत्रपाठः । ७
तयोरप्यभावो वर्त्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ॥ ४० ॥
नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षा सिद्धिः ॥ ४१ ॥
वर्त्तमानाभावे सर्वाग्रहण प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥ ४२ ॥
कृतताकर्त्तव्यतोपपत्तेस्तूभयथाग्रहणम् ॥ ४३ ॥
मध्यन्तप्रायैकदेशसाधर्म्यादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥ ४४ ॥
प्रसिद्धसाधर्म्यादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥ ४५ ॥
प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धेः ॥ ४६ ॥
नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्यामः ॥ ४७ ॥
तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धेर्नाविशेषः ॥ ४८ ॥
शब्दोऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनुमेयत्वात् ॥ ४९ ॥
उपलब्धेरद्विप्रवृत्तित्वात् ॥ ५० ॥
संबन्धाच्च ॥ ५१ ॥
आप्तोपदेशसामर्थ्याच्छब्दादर्थसंप्रत्ययः ॥ ५२ ॥
पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च संबन्धाभावः ॥ ५३ ॥
शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः ॥ ५४ ॥
सामयिकत्वाच्छब्दार्थसंप्रत्ययस्य ॥ ५५ ॥
जातिविशेषे चानियमात् ॥ ५६ ॥
तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यः ॥ ५७ ॥
न कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् ॥ ५८ ॥
अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् ॥ ५९ ॥
अनुवादोपपत्तेश्च ॥ ६० ॥
वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात् ॥ ६१ ॥
विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ ६२ ॥
विधिविधायकः ॥ ६३ ॥
स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः ॥ ६४ ॥
४० एतदनुज्ञापनार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ४१ नाति-द्धिः इति ता० टी० । ४२ इदं
सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ४३ । तस्मिन्क्रियमाणे कृतताकर्त्तव्यतोपपत्तेस्तू-
भयथाग्रहणम् इति भाष्यतात्पर्य्यटीकासंमतः पाठः ४४ अत्य-द्धिरिति ता० टी० ।
४५ प्रसि-त्तिरिति ता० टी० । ४६ प्रत्य देरिति ता० टी० । ४७-४८ अनयोः
सूत्रत्वे तत्त्वालोकः प्रमाणम् । ४९ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ५०-५१-५२-५३-
५४ एषां सूत्रत्वे तत्त्वालोकः प्रमाणम् ५५ अत्र न सामयिकत्वादिति नकारसहितः
पाठन्तत्त्वालोके । ५६ जाति-च इति ता० टी० । ५७ तद-म्य इति ता० टी० ।
५८ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः । ५९-६०-६१-६२-६३-६४ एषां सूत्रत्वे तत्त्वा०

८ न्यायसूत्रोद्धारे —
विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ ६५ ॥
नानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तेः ॥ ६६ ॥
शीघ्रतरगमनापदेशवदभ्यासान्नाविशेषः ॥ ६७ ॥
मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् ॥ ६८ ॥
इति गौतमसूत्रे द्वितीयाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥ १ ॥
न चतुष्ट्वमैतिह्यार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् ॥ १ ॥
शब्द ऐतिह्यान्तर्भावादनुमानेऽर्थापत्तिसम्भवाभावानर्थान्तरभा-
वाच्चाप्रतिषेधः ॥ २ ॥
अर्थापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् ॥ ३ ॥
अनर्थापत्तावर्थापत्त्यभिमानात् ॥ ४ ॥
प्रतिषेधाप्रामाण्यं चानैकान्तिकत्वात् ॥ ५ ॥
तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्त्यप्रामाण्यम् ॥ ६ ॥
नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः ॥ ७ ॥
लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धेः ॥ ८ ॥
असत्यर्थे नाभाव इति चेन्न नान्यल्लक्षणोपपत्तेः ॥ ९ ॥
तत्सिद्धेरुलक्षितेष्वहेतुः ॥ १० ॥
न लक्षणावस्थितापेक्षासिद्धेः ॥ ११ ॥
प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तेश्च ॥ १२ ॥
आदिमत्वादैन्द्रियकत्वात्कृतकवदुपचाराच्च ॥ १३ ॥
लोकः न्यायसूचीनिबन्धश्च प्रमाणम् । ६५ विधि द इति ता० टी० । ६६
कोऽस्य सूत्रन्यार्थ इति वार्त्तिकम् । ६७ शीघ्र-ष इति ता०टी० । ६८ अनन्तरसूत्रा-
वतारणपरं भाष्यं किं पुनः प्रतिषेधेति ता० टी० ।
१ अस्माकं संशयादिति सूत्रार्थ इति ता० टी० । २ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् ।
अस्य सूत्रत्वे तत्त्वालोकः प्रमाणम् । ४ सौत्रं दूषणमाहेति ता० टी० । भाष्ये नानै-
कान्तिकत्वमर्थापत्तेरित्याधिकं पूरणीयम् । ५ प्रति-त इति ता० टी० । ६ इदं सूत्र-
मिति वार्त्तिकम् । ७ नाभा-डेरिति ता० टी० । ८ तन्नानेकधाभिन्नप्रपञ्चान्यो-
दाहरणार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ९इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । १० तदनुपलब्ध्येत्यर्थः
सिद्धिरुलक्षितेष्वहेतुः एवं सं०पु० पाठः । इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । ११ अस्य पार्थस्य
ज्ञापनार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । १२ अस्य सूत्रस्य प्रमाणं तत्त्वालोकः । १३ इत-

| || ३० ||
Wait! Look at the alignment of line 18 with line 17:
Line 17 has 21 aksharas before ॥ २९ ॥
Line 18 has:
अ (1) न्य (2) द (3) न्य (4) स्मा (5) द (6) न (7) न्य (8) त्वा (9)
द (10) न्य (11) दि (12) त्य (13) न्य (14) ता (15) भा (16) वः (17)
Wait! 17 aksharas!
If line 18 had 17 aksharas, that's only:
अ-न्य-द-न्य-स्मा-द-न-न्य-त्वा-द-न्य-दि-त्य-न्य-ता-भा-वः !
Wait, let's count:
अ (1)
न्य (2)
द (3)
न्य (4)
स्मा (5)
द (6)
न (7)
न्य (8)
त्वा (9)
द (10)
न्य (11)
दि (12)
त्य (13)
न्य (14)
ता (15)
भा (16)
वः (17)
Wait, let's look at letter 10 and 1

१० न्यायसूत्रोद्धारे-
पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३५ ॥
विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ ३६ ॥
अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ॥ ३७ ॥
विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च समासे ॥ ३८ ॥
विकारादेशोपदेशात्संशयः ॥ ३९ ॥
प्रकृतिविवृद्धौ विकारविवृद्धेः ॥ ४० ॥
न्यूनसमाधिकोपलब्धेर्विकाराणामहेतुः ॥ ४१ ॥
नातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ॥ ४२ ॥
द्रव्यविकारे वैषम्यवद्वर्णविकारविकल्पः ॥ ४३ ॥
न विकारधर्मानुपपत्तेः ॥ ४४ ॥
विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः ॥ ४५ ॥
सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः ॥ ४६ ॥
नित्यत्वेऽविकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥ ४७ ॥
नित्यानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णविकाराणामप्रतिषेधः ४८
अनवस्थायित्वे च वर्णोपलब्धिवत्तद्विकारोपपत्तिः ॥ ४९ ॥
विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात्कालान्तरे विकारोपपत्तेश्चाप्रतिषेधः५०
प्रकृत्यनियमाद्वर्णविकाराणाम् ॥ ५१ ॥

नाशकारणानुपलब्धेश्चेति चकारयुक्तः पाठो न्यायसूचीनिबन्धे । ३५ इदं व्यर्थं सूत्रमिति
वार्तिकम् । ३६ इदं न्यायसूचीनिबन्धे दृश्यते न वार्तिकादौ । ३७ अस्य-च इति ता०
टी० । ३८ विभ-से इति सूत्रं व्याख्यायैव भाष्यवार्तिके व्याख्याते इति ता०टी० ।
३९ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ४० इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । चकारसहितः
पाठो बहुत्र । ४१ आक्षेपसूत्रं न्यून-तुः इति ता० टी० । ४२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं
न्यायतत्त्वालोकः इतः प्राक् 'द्विविधस्यापि हेतोरभावादसाधनं दृष्टान्तः' इतिसूत्रम-
धिकं न्यायसूचीनिबन्धे ता० टीकायां च दृश्यते । परन्तु न्यायतत्त्वालोके वृत्तौ च न
दृश्यते । ४३ आक्षेपसूत्रमिति ता० टी० 'द्रव्यविकारवैषम्यवद्वर्णविकारविकल्प' इति
क्वचित्पाठः । ४४ प्रत्याख्यानसूत्रमिति ता० टी० । ४५ अस्य सूत्रत्वे न्यायतत्त्वा-
लोकः प्रमाणम् । ४६ इदं सूत्रमिति ता० टी० एतदुत्तरं "तद्विकाराणां सुवर्णभावा-
व्यतिरेकात्' इत्येकं सूत्रं न्यायतत्त्वालोके दृश्यते । न तद्विकाराणामित्यादिर्नकार-
सहितः पाठ इति राधामोहनः । ४७-४८ अनयोः सूत्रत्वे न्यायतत्त्वालोकः
प्रमाणम् । ४९ अत्र प्रमाणं न्यायतत्त्वालोकः । वर्णोपलब्धिवत्तदुपपत्तिरिति क-
चित्पाठः । ५० इति सूत्रमिति ता०टी० । ५१ न्यायसूचीनिबन्धतत्वालोकवार्तिकेषु