न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

निग्रहस्थानप्रकरणम् । १०३
योगाद्याडम्बरविरचनया ऽप्यन्धमुत्पाद्य परानुपलभ्येतेति महत्कस्मलमेतत्,
न चेदृशं शास्त्रे व्युत्पादनाईम , तस्माद्बहुकृत्वो ऽप्यभिधाय प्रतिवादी बोधयि-
तव्यो न तु द्विरुच्चारितमप्रत्युच्चरन्निग्रहीतव्य इति ”
अत्रोच्यते न खलु सकृदेव सकलमपरविरचितवचनसन्दर्भानुभाषणम्·
विचलितक्रममस्माभिरपि कर्तव्यतयोपदिष्टमपि तु यथोचितदूषणविषयानु-
भाषणमात्रमेव ।
यस्तु स्तोकमप्यनुभाषितुमप्रगल्भस्तस्योत्तरप्रतिभानमपि नास्तीति यदुच्यते,
तदसभ्यक् , अन्यदनुभाषणमन्यदुत्तरप्रतिभानम् , कस्य चिदशेषमनुभा-
षितवतो न मुच्यते ऽनेनोत्तराप्रतिभानम् , उत्तराप्रतिभानमनन्तरं वक्ष्यते ।
यत्त त्रिरुच्चारणपरिभाषा कुतस्त्येति विकल्पितं तदविज्ञातार्थनाम्नि निग्र-
हस्थाने प्रविविहितम् , वीतरागकथात्मके वादे शिष्टादिभिः सह क्रियमाणे का-
ममस्तु परावबोधावधि वाक्योच्चारणम् , जल्पे तु विजिगीषुकथायां पुरुषशक्ति-
परीक्षणार्थमवश्यमुच्चारणनियम आश्रयणीयः, तत्र सकृद्वा द्विर्वा ऽभिहितस्या-
ग्रहणमनवधानादिनापि संभवन्न निग्रहाय कल्पते, त्रिर्भिहितस्य तु सर्वैरप्र-
हणे वक्तुरेवापराधः, अन्यैर्गृहीतस्य प्रतिवादिना ऽग्रहणे तस्य निग्रहः, वार-
त्रयादप्यूर्ध्वमभिधाने त्वाश्रीयमाणे जल्पादौ कथासमाप्तिरेव न स्यात् , छात्र-
शाला हासो भवेन्नोद्ग्राहिकं तदिति ।
अज्ञानस्य लक्षणम्—
अविज्ञातं चाऽज्ञानम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. १८
परिषदा विज्ञातस्यापि वादिवाक्यस्य प्रतिवादिना यदविज्ञानं तदज्ञानं
नाम निग्रहस्थानं भवति, अविदितोत्तरविषयो हि कोत्तरं ब्रूयादिति ।
अत्राह “अज्ञानमप्रतिभेति नानयोर्विशेषं पश्यामः”
अत्रोच्यते भिन्नविषयत्वाददोषः उत्तरविषयाप्रतिपत्तिरज्ञानम् उत्तराप्रति-
पत्तिस्त्वप्रतिभेति ।
“ननुत्तरविषयं यो न जानाति स उत्तरमपि न जानात्येव” मैवम् उत्तर-
विषयं जानन्नपि कश्चिदुत्तरं न जानातीति लोकदृष्टमेतत् , एवं तर्हि अन-
नुभाषणेन गतार्थमज्ञानमज्ञाते हि परकीये वाक्यार्थे तदनुभाषणे सामर्थ्या-
भावदर्शनात् , सन्ति हि के चिद्ये ऽनुभाषितुमशक्नुवन्तः पत्रिकादिलिखितं
तदावेदयन्तीति, एवं त्रयाणामपि च न पौनरुक्त्यम्, उत्तरविषयाप्रतिपत्तिर-
ज्ञानम् , प्रतिपत्तावपि तदप्रत्युच्चारणमननुभाषणम् , अनुभाषिते ऽप्युत्तराप्र-
तिपत्तिरप्रतिभेति,
“ननु यद्यज्ञानसाम्ये ऽपि विषयभेदमाश्रित्य निग्रहस्थाननानात्वमित्थम-
भिधीयते तर्ह्यज्ञानप्रकारवैचित्र्याद्भेदान्तराण्यपि वक्तव्यानीति” उक्तम