मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

An exact line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

गाः, मा दक्षिणेन, [ मा पूर्वेण ], मा पश्चिमेन, मा उत्तरेण, मा ऊर्ध्वं मा अधः, मा च अनुविदिश-
मवलोकयन् गाः । तथा च कुलपुत्र गच्छ यथा [ नात्मतो ] न सकायतश्चलसि न रूपतो
B 380 न वेदनातो न संज्ञातो न संस्कारेभ्यो न विज्ञानतश्चलसि । यो हि अतश्चलति स वितिष्ठते ।
[ कुतो वितिष्ठते ? ] बुद्धधर्मेभ्यो वितिष्ठते । यो बुद्धधर्मेभ्यो वितिष्ठते, स संसारे चरति । यः
5 संसारे चरति, स प्रज्ञापारमितायां न चरति, न च तामनुप्राप्नोतीति ॥
[ अष्टसाहस्रिका-४८१ ]
यावन्मारेण पापीयसा उदकेऽन्तर्धापिते अथास्यैतदभूत्-यन्वहमात्मनः कायं विद्धा इमं
पृथिवीप्रदेशं रुधिरेण सिञ्चेयम् । तत्कस्य हेतोः ? अयं पृथिवीप्रदेश उद्धतरजस्कः, मा
रजो

Here is the line-by-line transcription of the provided pages:

[पृष्ठम् १६४]

१६४ मध्यमकशास्त्रे [ १९.४-
यदा चैवम् अतीतमपेक्ष्य वा अनपेक्ष्य वा प्रत्युत्पन्नानागतयोर्नास्ति सिद्धिः, एवं
प्रत्युत्पन्नापेक्षया वा अनपेक्ष्या वा अतीतानागतयोः अनागतापेक्षया वा अनपेक्ष्या वा
B 384 प्रत्युत्पन्नातीतयोः असिद्धौ इष्यमाणायां तेनैव प्रत्युत्पन्नागतयोः अतीतापेक्षया वा अनपेक्षया
असिद्धिक्रमेण दूषणसाम्यमतिदिशन्नाह —
5 एतेनैवावशिष्टौ द्वौ क्रमेण परिवर्तकौ ।
उत्तमाधममध्यादीनेकत्वादींश्च लक्षयेत् ॥ ४ ॥
कथं कृत्वा ?
यद्यतीतोऽनागतश्च प्रत्युत्पन्नमपेक्ष्य हि ।
कालोऽतीतोऽनागतश्च प्रत्युत्पन्ने भविष्यतः ॥
10 कालोऽतीतोऽनागतश्च न स्तस्तत्र पुनर्यदि ।
कालोऽतीतोऽनागतश्च स्यातां क

१६६ मध्यमकशास्त्रे [ १९. ६-
न च कश्चन भावोऽस्ति
इति पूर्वं विस्तरेण प्रतिपादितत्वाल्लक्ष्यमाणप्रतिषेधाच्च । यदा चैवं न कश्चिद्भावोऽस्ति
भावतः, तदा -
कुतः कालो भविष्यति ॥ ६ ॥
कालाभावाच्च न सन्ति क्षणलवमुहूर्तादयः कालभेदाः तत्परिणामभूताः, इत्यतः कुतः
परिणामवत्त्वेन कालसिद्धिर्भविष्यति ? तस्मान्नास्त्येव भावानां स्वभावः इति ॥ उक्तं हि भगवता
आर्यहस्तिकक्ष्यसूत्रे -
यदि कोचि धर्माण भवेत्स्वभावः
B 388 तत्रैव गच्छेय जिनः सश्रावको ।
कूटस्थधर्माण सिया न निर्वृती
न निष्प्रपञ्चो भवि जातु पण्डितः ॥ इति ।
तथा -
बुद्धसहस्रशता य अतीता २.
धर्मसहस्रशतानि भणित्वा ।
नैव च धर्म न चाक्षर क्षीणा
नास्ति समुद्रवु तेन अक्षीणा ॥ इति ।
[ समाधिराजसूत्र - ३७.२२ ]
तथो-
उत्पादकाले हि तथागतस्य
मैत्रेयनामा विह यो भविष्यति ।
भविष्यतीयं कनकावृता मही
तस्या इदानीं कुत आगमोऽसौ ॥
३उल्लापनाः कामगुणा हि पञ्च
विश्रामणा मोहन मोषधर्मिणः ।
मध्याह्नकाले हि यथैव ग्रीष्मे
जलं मरीच्यां हि तथैव कामाः ॥
B 389 एकेन कल्पेन भवेद्धि लोको
आकाशभूतो गगनस्वभावो ।
१ T क्षणादयः for क्षणलवमुहूर्तादयः. २ Mss. तथथा for तथा which is based on T.
३. T. om. from उल्लापनाः to the end of the chapter.

-१९. १२ ] कालपरीक्षा एकोनविंशतितमं प्रकरणम् । १६७
दाहं विनाशं च पयान्ति भे[भी?]रवः
कुत आगमः कुत्र गतिश्च तेषाम् ॥ इति ॥
तथथा -
पञ्चेमानि भिक्षवः संज्ञामात्रं प्रतिज्ञामात्रं व्यवहारमात्रं संवृतिमात्रं यदुत अतीतोऽध्वा
ऽनागतोऽध्वा आकाशं निर्वाणं पुद्गलश्चेति ॥
॥ इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
कालपरीक्षा नाम एकोनविंशं प्रकरणम् ॥

२०

सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् ।

२०
सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् ।
अत्राह – विद्यते कालः, फलप्रवृत्तौ सहकारिकारणभावात् । यो नास्ति, नासौ सह-
कारिकारणभावेन प्रतिपद्यते, बन्ध्यातनयवत् । तस्मादस्ति कालः, सहकारिकारणभावात् । इह
बीजावनिसलिलज्वलनपवनगगनाभिधानहेतुप्रत्ययसामग्रीं प्रतीत्य अयमङ्कुर उपजायमानः, सत्यामपि
बीजादिप्रत्ययसामग्र्याम्, ऋतुविशेषासंनिधानान्नोपजायते । यथा च बाह्येषु, एवमाध्यात्मिकेष्वपि ।
यथोक्तं भगवता –
न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि ।
सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् ॥ इति ।
यस्माच्च एवमस्ति कालव्यवस्था, तस्मादस्त्यसौ कालो नाम, यः अङ्कुरादिप्रवृत्तौ
सहकारिकारणं भवतीति । उच्यते । स्यात् सहकारिकारणता कालस्य, यदि अङ्कुरादिफलस्य
प्रवृत्तिरेव स्यात् । न त्वस्ति । कथं कृत्वा ? इह बीजादिहेतुप्रत्ययसामग्रीतोऽङ्कुरादिफलोदये
परिकल्प्यमाने व्यवस्थितस्य वा फलस्य सामग्र्यां सत्यां तत उत्पादः परिकल्प्येत अव्यवस्थितस्य
वा ? किं चातः ? यदि तावद् व्यवस्थितस्य परिकल्प्यते, तन्न युज्यते इति प्रतिपादयन्नाह –
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्या जायते यदि ।
फलमस्ति च सामग्र्यां सामग्र्या जायते कथम् ॥ १ ॥
यदि हेतुप्रत्ययसामग्र्यां त्वन्मतेन फलमस्ति, ननु एवं सति यस्मात् सामग्र्यामस्ति, कथं
तया तज्जन्यते ? न हि कुण्डे दधि विद्यमानं कुण्डेन जन्यते । अपि च । यदिष्यते तन्निष्पन्नत्वात्
निष्पन्नपुरोवस्थितघटवत् न पुनर्जन्मापेक्षते । अभिव्यक्तिः स्थौल्यं वा सूक्ष्मात्मना विद्यमानस्य
क्रियत इति चेत्, तस्यापि पक्षस्य पूर्वमेवै–
आगच्छत्यन्यतो नाग्निरिन्धनेऽग्निर्न विद्यते ।
[ म० शा० – १०.१३ ]
इत्यत्रोक्तमुत्तरम् ॥ १ ॥
अथ नास्त्येव सामग्र्यां फलमिति परिकल्प्यते, एतदपि नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह–
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्या जायते यदि ।
फलं नास्ति च सामग्र्यां सामग्र्या जायते कथम् ॥ २ ॥
यदि हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्यां नास्ति तत्फलम्, कथं तर्हि हेतुप्रत्ययसामग्र्या फलं
जन्यते ? तत्र अविद्यमानत्वात् सिकताभिरिव तैलम् । अत एव असंभवयन्नाह–
फलं नास्ति च सामग्र्यां सामग्र्या जायते कथम् ।
न तत्फलं सामग्रीतो जायते इत्यभिप्रायः ॥ २ ॥
किं चान्यत्–
१ P reads पूर्वमेवोत्तरत्वात् for पूर्वमेवै-

-२०.४] सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् । १६९
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्यामस्ति चेत्फलम् ।
गृह्येत ननु सामग्र्यां सामग्र्यां च न गृह्यते ॥ ३ ॥
यद् यत्र अस्ति, तत् तत्र गृह्यते, तद्यथा कुण्डे दधि । यच्च यत्र नास्ति
न तत्तत्र गृह्यते तद्यथा सिकतासु तैलम्, मण्डूकजटायां शिरोमणिः ॥
अथ स्यात्–विद्यमाना अपि पदार्थाः अतिसौक्ष्म्यात्, अतिसंनिकर्षात्, अतिविप्रकर्षात्,
इन्द्रियोपघातात्, मूर्तिवद्द्रव्यव्यवधानात्, मूर्त्यन्तर्धानात्, मनोऽनवस्थानात्, परमाण्ववत्
अक्ष्ण्योञ्जनशलाकावत् आदित्यगतिवत् तैमिरिकैकैककेशवत् अन्धबधिरादिरूपशब्दादिवत्
कुड्यादिव्यवहितघटादिवत् सिद्धदेवपिशाचादिशरीरवत् विषयान्तरव्यापृतस्य विषयान्तरवन्न गृह्यते
इति चेत्, किं खलु एषामगृह्यमाणानामस्तित्वे लिङ्गम्, येन एषामस्तित्वे सति अनुपलब्धिरिति
स्यात् ? अनुमानोपमानागमैर्ग्रहणादेषामस्तित्वमिति चेत्, न तर्हि तेषामनुपलब्धिरिति वक्तव्यम्,
अनुमानादिभिरुपलभ्यमानत्वात् । यद् रूपीन्द्रियग्राह्यं तद् एभिः कारणैर्विद्यमानमपि सन्न गृह्यते,
इति चेत्, उच्यते । किमस्माभिरेवमुक्तम् – रूपीन्द्रियैर्विद्यमानं सद् गृह्येतेति ? किं तर्हि
सामान्येनैव यद् ब्रूमः – गृह्येत ननु सामग्र्यामिति ॥
अथापि मन्यसे – यद् यत्र नास्ति, न तत् तस्मादुत्पद्यते सिकताभ्यस्तैलवत् । उत्पद्यते
च सामग्रीतः फलम्, तस्मादनुमानतः सामग्र्यां फलस्यास्तित्वमिति । उच्यते । यद् यत्र अस्ति,
न तत् तस्मादुत्पद्यते, तद्यथा कुण्डाद् दधि इति । अस्मादप्यनुमानादस्तित्वमस्य अयुक्तमिति
कृत्वा नास्त्येव सामग्र्यां फलमिति किं न गृह्यते ?
अथापि स्यात् – उभयोरपि पक्षयोरनुमानविरोधाद् यथा अस्तित्वं न युक्तम्, एवं
नास्तित्वमपीति । उच्यते । न वयमसत्त्वं प्रतिपादयामः, किं तर्हि परपरिकल्पितं सत्त्वमस्य
निराकुर्मः । एवं न वयमस्य सत्वं प्रतिपादयामः, किं तर्हि परपरिकल्पितमसत्त्वमस्य अपाकुर्मः ।
अन्तद्वयपरिहारेण मध्यमायाः प्रतिपदः प्रतिपादयितुमिष्टत्वादिति । उक्तं च आर्यदेवपादीये शतके—
स्तम्भादीनामलंकारो गृहस्यार्थे निरर्थकः ।
सत्कार्यमेव यस्येष्टं यस्यासत्कार्यमेव च ॥ इति ।
[ चतुःशतक -११.१५ ]
तदेवं न सामग्रीतः फलमुत्पद्यते विद्यमानस्य ग्रहणप्रसङ्गात्, इति व्यवस्थितम् ॥ ३ ॥
अथ मन्यसे – नास्त्येव सामग्र्यां फलमिति, एवमपि –
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्यां नास्ति चेत्फलम् ।
हेतवः प्रत्ययाश्च स्युरहेतुप्रत्ययैः समाः ॥ ४ ॥
यथा हि ज्वालाङ्गारादिषु अङ्कुरो नास्तीति कृत्वा तस्य ते हेतुप्रत्यया न भवन्ति, एवं
विवक्षितानामपि बीजादीनां हेतुप्रत्ययता न स्यात् तेषु अङ्कुरो नास्तीति कृत्वा । न च अहेतु-
प्रत्ययेभ्यः फलप्रवृत्तिर्युक्तेति नास्ति स्वभावतः फलप्रवृत्तिः ॥
१ T om. आर्यदेवपादीये.
म. २२

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from both pages, following the original formatting and layout.

[Page 170]

अत्राह – नैव हि सामग्र्याः फलोत्पादनसामर्थ्यमस्ति यतः इयं चिन्ता स्यात् – किं
सामग्र्यां फलमस्ति उताहो नास्तीति । किं तर्हि हेतोः फलोत्पादनसामर्थ्यम् । सामग्री तु हेतो-
रनुग्रहमात्रं करोति । स हेतुः फलोत्पत्त्यर्थं हेतुं दत्वा निरुध्यते, तेन च हेतुना अनुगृह्यमाणं
फलमुत्पद्यते इति । उच्यते । नैव हि अजातस्य फलस्य हेतोरनुग्रहणमस्ति । न चाप्यजातस्य
वन्ध्यातनयस्येव केनचित्किंचिन्मात्रं कर्तुं शक्यमित्युक्तैषा कल्पना ॥ ४ ॥
अपि च –
हेतुं फलस्य दत्वा यदि हेतुर्निरुध्यते ।
यद्दत्तं यन्निरुद्धं च हेतोरात्मद्वयं भवेत् ॥ ५ ॥
यदि हेतुः फलोत्पत्त्यर्थं हेतुर्कं कारणं दत्वा निरुध्यत इति परिकल्प्यते, एवं सति
य

letter: it has a loop to the left... wait, that's य!
Wait, look at व्यर्थ्यात्: nobody writes व्यर्थ्यात्, it's grammatically वैयर्थ्यात्. But sometimes there are typos in books. Let's look at the image again:
Wait, could it be "संगतिवैयर्थ्यात्"?
Look at the repha: yes, there is a repha: संगतिर्वैयर्थ्यात्!

Wait, let's check line 23 of left page:
"रभ्युपेया । सा च कालत्रयेऽपि विचार्यमाणा न संभवति । अतो हेतुः फलं न जनयति । यथा"
Yes.

Let's check line 1 of left page:
"अथ मन्यसे — विद्यमानस्य फलस्य पुनर्जिनयितुमशक्यत्वात् अवृत एव असंबद्ध एव"
Wait, look at "पुनर्जिनयितुमशक्यत्वात्" vs "पुनर्जनयितुमशक्यत्वात्" again:
In line 1:
"पुनर्जनयितुमशक्यत्वात्" - look at 'जनयितुम':
Letter 1: ज
Letter 2: न
Letter 3: यि
Letter 4: तु
Letter 5: म
Is there an 'i' matra on 'ज' or 'न'?
No! The 'र्' (repha)

१७४ मध्यमकशास्त्रे [२०. १७-
फलं नोत्पत्स्यतेऽशून्यमशून्यं न निरोत्स्यते ।
अनिरुद्धमनुत्पन्नमशून्यं तद्भविष्यति ॥ १७ ॥
अशून्यं हि फलम्प्रतीत्यसमुत्पन्नं स्वभावव्यवस्थितम्, तदेवंविधं फलं नैवोत्पत्स्यते
स्वभावस्यानपायित्वाच्च न निरोत्स्यते । ततश्च अशून्यं तद्विद्यमानमनिरुद्धमनुत्पन्नं च स्यात् ।
न चैतदिष्टम्, इत्यतः अशून्यं तत्फलं न भवति, उत्पादनिरोधाभ्युपगमात् ॥ १७ ॥
इदानीं शून्यमपि तत्फलं न संभवति, अनुदयाद्वयवत्त्वप्रसङ्गात् इति प्रतिपादयन्नाह –
कथमुत्पत्स्यते शून्यं कथं शून्यं निरोत्स्यते ।
शून्यमप्यनिरुद्धं तदनुत्पन्नं प्रसज्यते ॥ १८ ॥
तत्र शून्यमुच्यते यत्स्वभावेन नास्ति । यच्च वस्तु स्वभावेन नास्ति, तत् कथमुत्पत्स्यते,
कथं वा निरोत्स्यते ? न हि स्वभावेन अविद्यमानस्य आकाशादेः उदयव्ययौ दृष्टौ । तस्माच्छून्यमपि
तत्फलमिष्यमाणमनिरुद्धमनुत्पन्नं च प्रसज्यते ॥ १८ ॥
किं चान्यत् – यदि हेतुः फलं जनयेत्, स फलाद्व्यतिरिक्तो वा जनयेत्, व्यतिरिक्तो
वा ? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह –
हेतोः फलस्य चैकत्वं न हि जातुपपद्यते ।
हेतोः फलस्य चान्यत्वं न हि जातुपपद्यते ॥ १९ ॥
तदेतत् प्रतिज्ञामात्रकमिति प्रतिपादयन्नाह¹ –
एकत्वे फलहेत्वोः स्यादैक्यं जनकजन्ययोः ।
पृथक्त्वे फलहेत्वोः स्यात्तुल्यो हेतुरहेतुना ॥ २० ॥
यदि हेतोः फलस्य च एकत्वं स्यात्, तदा जन्यजनकयोरैकत्वमभ्युपेतं स्यात् । न
चानयोरेकत्वम्, पितापुत्रयोश्चक्षुर्विज्ञानयोर्बीजाङ्कुरयोश्चैक्यप्रसङ्गात् । एवं तावद् हेतोः फलस्य
च एकत्वं नास्ति ॥
इदानीमन्यत्वमपि नास्ति । किं कारणम् ? यदि हेतोः फलस्य च भवन्मतेनाभिमतमन्यत्वं
स्यात्, तदा परत्र निरपेक्षत्वाद् हेतुनिरपेक्षमेव फलं स्यात् । न चैतदेवम्, इत्यतः अन्यत्वमपि
हेतोः फलस्य च न संभवति । ययोश्च एवं विचार्यमाणयोस्तत्त्वान्यत्वे न स्तः, तयोर्न
कदाचिज्जन्यजनकभावः इष्यते । अतो नैव हेतुः फलं जनयति ॥ २० ॥
किं चान्यत् – यदि हेतुः फलं जनयेत्, स तत्फलं स्वभावेन सद्भूतं वा जनयेत्,
असद्भूतं वा ? उभयथा च न युज्यते इत्याह –
फलं स्वभावसद्भूतं किं हेतुर्जनयिष्यति ।
फलं स्वभावासद्भूतं किं हेतुर्जनयिष्यति ॥ २१ ॥
तत्र यत् फलं स्वभावेन सद्भूतं स्वभावेन विद्यमानम्, तन्न पुनर्जन्यते विद्यमानत्वात्,
विद्यमानघटवत् । यदपि स्वभावेन असद्भूतं फलम्, तदपि हेतुर्न जनयति, स्वभावेन
असद्भूतत्वात्, खरविषाणवत् ॥
१ T प्रतिज्ञामात्रमस्ति, कथं सिध्यतीति चेत्, प्रतिपादनार्थमाह for प्रतिज्ञामात्रकमिति प्रतिपादयन्नाह.
-२०. २३] सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् । १७५
प्रतिबिम्बेनानेकान्तिकतेति चेत्, भवतु अनेकान्तिकता, नैःस्वाभाव्यं तु सिद्धं भावानाम् ।
ततश्च सत्स्वभावत्यागः स्यात्, अस्मद्वादानुवर्णनमेव स्यात् । स्वभावश्च न कश्चित् पदार्थो
नाम अस्तीति प्रतिद्वन्द्व्यभावात्¹ निःस्वभावोऽपि पदार्थो नास्तीति कुतोऽनेकान्तिकता ? न हि
अस्माकं प्रतिबिम्बकं सस्वभावं नापि निःस्वभावम्, धर्मिणमन्तरेण तद्धर्मयोरप्यभावात् । न हि
आर्याः प्रतिबिम्बकं नाम किंचित् निःस्वभावं सस्वभावं वा उपलभन्त इति ॥
तत्र पूर्वं फलं नोत्पत्स्यते [२०.१७-१८] इत्यादिना श्लोकद्वयेन साक्षादुत्पत्तिक्रियाकर्तृत्वं
फलस्य निषिद्धम् । इदानीं हेतोः फलोत्पत्तिक्रियाप्रयोजकत्वं प्रतिषिद्धमिति । अयमस्य
पूर्वकाद्विशेष इति विज्ञेयम् ॥ २१ ॥
अत्राह–यद्यपि हेतोः फलोत्पत्तिक्रियाप्रयोजकत्वं निषिद्धम्, तथापि हेतुस्तावत् स्वभावतोऽ-
स्ति, न च असति फले हेतोर्हेतुत्वं सिध्यति, तस्मात् फलमपि भविष्यतीति । उच्यते –
स्याद्धेतुः, यदि अजनयतोऽस्य हेतुत्वं स्यात्² ।
न चाजनयमानस्य हेतुत्वमुपपद्यते ।
अथ स्यात्–यद्यपि एवं हेतोर्हेतुत्वं नास्ति, तथापि फलं तावदस्ति । न च हेतुमन्तरेण
फलं युक्तमिति फलसद्भावाद् हेतुरपि भविष्यतीति । उच्यते । यदा अजनयमानस्य हेतोर्हेतुत्वं
नास्तीत्युक्तम्, तदा –
हेतुत्वानुपपत्तौ च फलं कस्य भविष्यति ॥ २२ ॥
इति । तस्मात् फलमपि नास्तीति ॥ २२ ॥
अत्राह–नैव हि केवलस्य हेतोः फलोत्पत्तिक्रियायाः प्रयोजकत्वम्, किं तर्हि हेतुप्रत्ययसामग्र्या
फलं जन्यते इति । उच्यते । उक्तदोषत्वात् न युक्तमेतत् । अपि च, इयं हेतुप्रत्ययसामग्री यदि
फलस्य जनिकेति कल्प्यते, किं सा स्वयमेव तावदात्मानं जनयति, उताहो न ? यदि जनयतीति
कल्प्यते, तन्न युज्यते । न हि अलब्धात्मभावस्य प्रयोजकत्वं दृष्टमित्यतः सामग्र्या अवश्यं
लब्धात्मभावया भवितव्यम् । न च लब्धात्मभावायाः पुनः स्वात्मोत्पादे प्रयोजकत्वं युक्तम्,
इत्यतः न सामग्री स्वात्मानमुत्पादयति । या च आत्मानं नोत्पादयति, सा कथं फलमुत्पादयितुं
शक्नोतीति प्रतिपादयन्नाह –
न च प्रत्ययहेतूनामियमात्मानमात्मना ।
या सामग्री जनयते सा कथं जनयेत्फलम् ॥ २३ ॥
प्रत्ययानां हेतूनां च येयं सामग्री सा तावदात्मनैव आत्मानं नोत्पादयति, स्वात्मनि
वृत्तिविरोधात्, सत्याः पुनरुत्पादवैयर्थ्याच्च । या च एवमात्मानमेव तावन्न जनयति, सा कथं
फलं जनयिष्यति ? न हि वन्ध्यादुहिता आत्मानं जनयितुमशक्ता सती पुत्रं जनयिष्यतीति युज्यते ।
एवं सामग्र्यापि स्वात्माजनिका फलं जनयतीति न युज्यते ॥ २३ ॥
१ Mss. प्रतिद्वन्द्यभावाभावात्रिःस्वभावोऽपि स्वभावो नास्ति. Our text is based on T.
२ Mss. न स्यात् for स्यात् which is confirmed by T.

पृष्ठम् १७६

१७६ मध्यमकशास्त्रे [ २०. २४-
तस्मात् —
न सामग्रीकृतं फलं
अथापि स्यात् — यदि सामग्रीकृतं फलं न संभवति, एवं तर्हि असामग्रीकृतं भविष्यतीति
चेत्, उच्यते —
नासामग्रीकृतं फलम् ।
यदा सामग्रीकृतं फलं न संभवति, तदा कथमत्यन्तविरुद्धमसामग्रीकृतं भविष्यति ?
असामग्रीकृतं फलं न संभवति ॥
अथ स्यात् — यद्यपि नास्ति फलं स्वभावतः, तथापि हेतुप्रत्ययसामग्री तावदस्ति । न
च फलमन्तरेण हेतुप्रत्ययसामग्री संभवतीति फलमपि संभविष्यतीति । उच्यते । स्याद्धेतुप्रत्यय-
सामग्री, यदि फलमेव भवेत् । यदा तु यथोदितेन न्यायेन फलमेव नास्ति, तदा —
अस्ति प्रत्ययसामग्री कुत एव फलं विना ॥ २४ ॥
फलाभावे सति निर्हेतुका हेतुप्रत्ययसामग्री अपि नास्तीत्यभिप्रायः । उक्तं हि
आर्यललितविस्तरसूत्रे —
कण्ठोष्ठ प्रतीत्य तालुकं
जिह्वपरिवर्ति रवन्ति अक्षराः ।
न च कण्ठगता न तालुके
अक्षरैकैकश नोपलभ्यते ॥
सामग्रि प्रतीत्यतश्च सा
वाच मनुबुद्धिवशेन निश्चरी ।
मन वाच अदृश्यरूपिणी
बाह्यतोऽभ्यन्तरि नोपलभ्यते ॥
उत्पादव्ययं विपस्यतो
वाचरुतघोषस्वरस्य पण्डितः ।
क्षणिकां वशिकां तदा दृशी
सर्वे वाच प्रतिश्रुतकोपमा ॥
[ ललितविस्तर - १२.१११-११३ ]
तथा आर्योपालिपरिपृच्छायामुक्तं भगवता —
इह शासनि सूरमणीये
प्रव्रजथा गृहेलिङ्ग जहित्वा ।
फलवन्तु भविष्य श्रेष्ठ
एषु निदेशितु कारुणिकेन ॥
१ P अक्षरैकैक च for अक्षरैकैकश.

पृष्ठम् १७७

-२०. २४ ] सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् । १७७
प्रव्रजित्व गृहेलिङ्ग जहित्वा
सर्वफलस्य भविष्यति प्राप्तिः ।
पुन धर्मसभावि तुलित्वा
सर्वफलान फलान च प्राप्तिः ॥
अलभन्त फलं तथ प्राप्तिं
आश्चरियं पुन जायति तेषाम् ।
अहोऽतिकारुणिको नरसिंहो
सुष्ठुपदेशित युक्ति जिनेन ॥ इति ।
तथा आर्यप्रज्ञापारमितायामष्टसाहस्रिकायाम् —
तेन हि कौशिक बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन महासंनाहसंनद्धेन न रूपे स्थातव्यं न
वेदनायां न संज्ञायां न संस्कारेषु न विज्ञाने स्थातव्यम् । न स्रोतआपत्तिफले न सकृदागामिफले
न अनागामिफले न अर्हत्त्वे न प्रत्येकबुद्धत्वे न सम्यक्संबुद्धत्वे स्थातव्यम् ॥ इति ॥
[ अष्टसाहस्रिका - ३४ ]
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
सामग्रीपरीक्षा नाम विंशतितमं प्रकरणम् ॥
म. २३

[पृष्ठम् - ४१०]

२१
संभवविभवपरीक्षा एकविंशतितमं प्रकरणम् ।
अत्राह — विद्यत एव स्वभावतः कालः, संभवविभवनिमित्तत्वात् । इह कंचित् काल-
विशेषमपेक्ष्य अङ्कुरोत्पत्तिः भावानामुत्पादो भवति, कंचित्कालविशेषमपेक्ष्य विभवो विनाशो भवति,
न सर्वदा, विद्यमानायामपि हेतुप्रत्ययसामग्र्याम् — इत्यतो विद्यत एव कालः, संभवविभव-
निमित्तत्वात् । उच्यते । स्यात् संभवविभवनिमित्तता कालस्य यदि संभवविभवावेव स्याताम् ।
न तु स्तः । यथा च न स्तः, तथा प्रतिपादयन्नाह —
विना वा सह वा नास्ति विभवः संभवेन वै ।
विना वा सह वा नास्ति संभवो विभवेन वै ॥ १ ॥
इह यदि संभवविभवौ स्याताम्, तौ अन्योन्यं सहभावेन वा स्याताम्, विनाभावेन वा ।
उभयथा च विचार्यमाणौ न संभवतः । कथं कृत्वा ? तत्र तावद् यथा विना संभवेन उत्पादेन
विभवो विनाशो नास्ति, तथा प्रतिपादयन्नाह —
भविष्यति कथं नाम विभवः संभवं विना ।
विनैव जन्म मरणं विभवो नोद्भवं विना ॥ २ ॥
संभवं विना कथं नाम विभवो विनाशो भविष्यति ? कथं नामेत्यनेन प्रसिद्धमत्यन्ता-
संभवं दर्शयति । कथं नाम भविष्यति, नैव एतत्संभवतीत्यभिप्रायः । यदि पुनर्विनैव
संभवं विभवः स्यात्, को दोषः स्यात् ? उच्यते । विनैव जन्म मरणं स्यात्, अजातस्य मरणं
स्यात् । न च अजातस्य मरणं दृष्टमिति । तस्माद्विभवो नोद्भवं विना भवितुमर्हति । आधेनात्र
श्लोकार्थेन प्रतिज्ञा, मध्येन पादेन प्रसङ्गापादनम्, अन्त्येन निगमनमिति विज्ञेयम् ॥ २ ॥
एवं तावद्विना संभवेन विभवो न युक्तः इति प्रतिपाद्य इदानीं सह संभवेनापि विभवो न
संभवतीति तथा प्रतिपादयन्नाह —
संभवेनैव विभवः कथं सह भविष्यति ।
न जन्ममरणं चैवं तुल्यकालं हि विद्यते ॥ ३ ॥
यदि हि संभवेन सह युगपत् तुल्यकालं विभवः स्यात्, एवं सति जन्ममरणे युगपत्
स्याताम् । न चैवं परस्परविरुद्धे आलोकान्धकारवदेकस्मिन् काले विद्येते इति । तस्मात् सहापि
संभवेन विभवस्य नास्ति सिद्धिरिति स्थितम् ॥ ३ ॥
यदा चैवं संभवेन विना वा सह वा विभवस्य नास्ति सिद्धिः, एवं संभवस्यापि विना
वा सह वा विभवेन नास्ति सिद्धिरिति प्रतिपादयन्नाह —
भविष्यति कथं नाम संभवो विभवं विना ।
अनित्यता हि भावेषु न कदाचिन् न विद्यते ॥ ४ ॥
नैव हि संभवो विभवेन विना युज्यते । यस्मादनित्यता हि भावेषु भवनधर्मकेषु उत्पाद-
धर्मकेषु न कदाचिन् न विद्यते, किं तर्हि सर्वदैव विद्यते । उक्तं हि —

पादटिप्पणी :
१ T अङ्कुरादीनामुत्पत्तिरुत्पादो for अङ्कुरोत्पत्तिः भावानामुत्पादो.

[पृष्ठम् - ४११ / १७९]

[-२१.५] संभवविभवपरीक्षा एकविंशतितमं प्रकरणम् । १७९

जरामरणधर्मेषु सर्वभावेषु सर्वदा ।
तिष्ठन्ति कतमे भावा ये जरामरणं विना ॥ इति ।
[ म० शा०-७.२४ ]
यदा चैवं नियमनित्यानुगताः सर्वे भावाः, तदा कुतः सा काचिदवस्था या
विनाशरहिता स्यादिति ? अतो नास्ति विभवेन विना उत्पाद इति । एवं तावद्विना विभवेन
नास्ति संभवः । शेषमत्र संस्कृतपरीक्षायां विचारितत्वान्न विचार्यते ॥
यस्तु सहेतुको विनाशः, संस्कृतलक्षणत्वात्, उत्पादवत्, इति साधनमुत्क्षिप्य अन्त्य-
चित्तचैत्तक्षणैरनैकान्तिकतामाह, स न युक्तमाह, तद्विनाशास्यापि जातिप्रत्ययत्वेन सहेतुकत्वात्
साध्यसमत्वाच्च अनैकान्तिकताभावात् । यदपि निर्दिष्टम् — भावात्प्रभाव एव अभूत्वा भावादुत्पाद
उच्यते, तस्माद् द्रव्यसेदुत्पादसिद्धेर्द्वयहारतो दृष्टान्तभाव इति, तदपि न युक्तम्, अद्रव्यसतां
प्रतिबिम्बादीनां सहेतुकत्वाभ्युपगमात् । यथोक्तमाचार्यपादैः —
हेतुतः संभवो येषां तदभावान्न सन्ति ये ।
कथं नाम न ते स्पष्टं प्रतिबिम्बसमा मताः ॥ इति ।
अस्मादा[ गमात् ] कुतो व्यवहारतो दृष्टान्तसिद्धिः ? यदि च भावात्, यत् तत्त्वान्यत्वेन
न शक्यते वक्तुम्, तत् संवृत्यापि नास्तीत्युच्यते । नीलादिकमपि नास्तीत्युच्येत । यथोक्तं
रत्नावल्याम् —
रूपस्याभावमात्रत्वादाकाशं नाममात्रकम् ।
भूतैर्विना कुतो रूपं नाममात्रक्रमप्यतः ॥ इति ॥
अपि च । कुतो माध्यमिकानां स्वभावस्वरूपं सिद्धसत्ताकं यस्य अवस्थाविशेष उत्पादः स्यात् ?
अतः अयुक्तमेव दृष्टान्तासिद्धितोद्भावनम् । यच्चोक्तम् — न सहेतुको विनाशः, अविनाशवत्त्वात्, यथा
असंस्कृतमिति, तस्यैवं ब्रुवतो महान्तं विरोधमयं हेतुराभवति । यथा हि अयं हेतुर्विनाशस्य निर्हेतुकत्वं
साधयति, एवं संस्कृतलक्षणत्वाभावमपि साधयति । तथा संस्कारस्कन्धसंग्रहप्रतीत्यसमुत्पादाङ्ग-
संग्रहादिकमपि सर्वं विरोधयतीति न युक्तमेतन्मतम् । तथा । न विज्ञानं विषयस्वरूपच्छेदकम्,
अविज्ञानवत्त्वात्, असंस्कृतवत्, इत्यादिना सर्वानिष्टेधानन्महती अनिष्टापत्तिरुपपद्यतेऽस्य,
इति नास्थेयमेतत् ॥ ४ ॥
इदानीं विभवेन सह यथा संभवस्य नास्ति सिद्धिः, तथा प्रतिपादयन्नाह —
संभवो विभवेनैव कथं सह भविष्यति ।
न जन्ममरणं चैव तुल्यकालं हि विद्यते ॥ ५ ॥
यदि हि संभवो विभवेनैव सह स्यात्, तदा जन्ममरणयोस्तुल्यकालता स्यात् । न च [ सा ]
संभवति । तस्मात् सहभावेनापि संभवविभवयोर्नास्ति सिद्धिः ॥ ५ ॥

पादटिप्पणी :
१ T द्रव्यसत्तामुत्पादसिद्धेः for द्रव्यसदुत्पादसिद्धेः.
२ T उच्चताम् for उच्यते.
३ P आपतति for आभवति against Mss.

अथ स्यात् — यद्यपि जन्ममरणयोरेकीभावेन वा नानाभावेन वा नास्ति सिद्धिः, तथापि
विद्येते एव संभवविभवौ, वाच्यत्वात्, विज्ञानवत्, इति । उच्यते । यदि वाच्यत्वेन अनयोः
सिद्धिरिष्यते, वन्ध्यापुत्रस्यापि इष्यताम् ॥
अपि च —
सहान्योन्येन वा सिद्धिर्विनान्योन्येन वा ययोः ।
न विद्यते, तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यते ॥ ६ ॥
सहभावासहभावरहितं नास्ति पक्षान्तरं यतः संभवविभवयोः सिद्धिः स्यात् । अवाच्यतया
सिद्धिर्भविष्यतीति चेत्, केयमवाच्यता नाम ? यदि मिश्रीभावः, सोऽनुपपन्नः, पृथक्पृथगसिद्धयो-
र्मिश्रीभावाभावात् । अनिर्धार्यमाणस्वरूपत्वात् वन्ध्यापुत्रश्यामगौरतादिवन्न स्तस्तः एव संभवविभवाविति ।
यदा चैवं संभवविभवौ न स्तः, तदा तद्धेतुरपि कालो नास्तीति सिद्धम् ॥ ६ ॥
किं चान्यत् — इहेमौ संभवविभवौ परिकल्प्यमानौ क्षयधर्मिणे वा भावस्य परिकल्प्येयाता-
मक्षयधर्मिणे वा ? उभयथा च नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह —
क्षयस्य संभवो नास्ति नाक्षयस्यापि संभवः ।
क्षयस्य विभवो नास्ति विभवो नाक्षयस्य च ॥ ७ ॥
तत्र क्षयस्य क्षयलक्षणस्य भावस्य विरोधिधर्मसद्भावात् संभवो न युक्तः । अक्षयस्यापि
भावलक्षणवियुक्तत्वात् खरविषाणस्येव संभवो न युक्तः । एवं क्षयस्य विभवो नास्ति । क्षयधर्मो हि
अविद्यमानः, तस्य निराश्रयो विभवो न युक्तः । तथा विभवो नाक्षयस्य च । अक्षयधर्मो हि
भावाभावलक्षणविलक्षणः । तस्य अविद्यमानस्य कुतो विभवो भविष्यति ? यौ च संभवविभवौ न
क्षयधर्मिणे नाक्षयधर्मिणो भावस्य संभवतः, तौ न संभवतः । इति न स्तः संभवविभवौ ॥ ७ ॥
अत्राह — विद्येते एव भावानां संभवविभवौ, तदाश्रयधर्मिसद्भावात् । इह भावाश्रयौ
संभवविभवौ, स च तावद् भावोऽस्ति, तत्सद्भावात् तदाश्रितावपि धर्मौ भविष्यतः इति । उच्यते ।
स्यातां भावाश्रितावेतौ धर्मौ, यदि भावः स्यात् । यदा तु भावो नास्ति, तदा —
संभवो विभवश्चैव विना भावं न विद्यते ।
कस्मात्पुनर्भावो नास्तीति चेत्, यस्मात् —
संभवं विभवं चैव विना भावो न विद्यते ॥ ८ ॥
भावस्य हि लक्षणभूतौ संभवविभवौ, तौ च स्वरूपतो न स्तः इति प्रतिषिद्धौ । यदा
च तौ भावतः प्रतिषिद्धौ, तदा भावलक्षणं संभवं विभवं च विना कुतो भावलक्षणविलक्षणो
भावो भविष्यति ? भावं च विना न स्तः संभवविभवौ ॥
अपरे तु पूर्वार्धं पश्चिमं कृत्वा व्याचक्षते । स्तः एव संभवविभवौ, भावधर्मत्वात् । इह
यन्नास्ति, न तस्यास्ति भावधर्मत्वम्, तद्यथा मण्डूकजटाशिरोमणेः । भावधर्मौ च संभवविभवौ,
१ Mss. अनिर्धार्यमाणे for ˚माणौ. २ Mss. नाक्षयं for क्षयं. ३ Mss. भावधर्मित्वात् for ˚धर्मत्वात् which is confirmed by T.
तस्मात् स्तः एव तौ इति । यदि कस्यचित् परमार्थतः संभवविभवौ स्याताम्, स भाव इति युक्तं
स्यादभिधातुम् । तौ च न स्तः, इति
संभवं विभवं चैव विना भावो न विद्यते ।
भावस्य संभवविभवसत्त्वे विद्यमानत्वात्, इति भावः । तदसत्त्वे च हेतोरासिद्धार्थता । तथा—
संभवो विभवश्चैव विना भावं न विद्यते ॥
आश्रयस्याभावादाश्रितस्य असिद्धिः इत्यभिसंधिरिति ॥ ८ ॥
किं चान्यत् — इहेमौ संभवविभवौ परिकल्प्यमानौ शून्यस्य वा भावस्य परिकल्प्येयाता-
मशून्यस्य वा ? उभयथा च नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह —
संभवो विभवश्चैव न शून्यस्योपपद्यते ।
अविद्यमानाश्रयत्वादाकाशचित्रवदित्यभिप्रायः । तथा—
संभवो विभवश्चैव नाशून्यस्योपपद्यते ॥ ९ ॥
अशून्यस्य असत्त्वात् निराश्रयौ संभवविभवौ नोपपद्यतः ॥ ९ ॥
किं चान्यत् — इह यदि संभवविभवौ स्याताम्, तौ एकत्वेन वा स्यातामन्यत्वेन वा ?
उभयथा च नोपपद्यते इत्याह —
संभवो विभवश्चैव नैक इत्युपपद्यते ।
परस्परविरुद्धयोरालोकान्धकारयोरिवैकत्वानुपपत्तेः ।
संभवो विभवश्चैव न नानेत्युपपद्यते ॥ १० ॥
उभयोः परस्परमव्यभिचारित्वात् । न हि संभवरहितस्य विनाशः, न विभवरहितस्य
संभवो दृष्ट इति । एवमुभयोः परस्परमव्यभिचारित्वात्
संभवो विभवश्चैव न नानेत्युपपद्यते ॥
अथ स्यात् — किमनया सूक्ष्मक्षिकया ? आगोपालाङ्गनादिको हि जनः यस्मात् संभवं
विभवं च पश्यति, तस्मात् स्तः संभवविभवौ । न हि अविद्यमानो वन्ध्यातनयः शक्यो द्रष्टुमिति ।
एवमपि —
दृश्यते संभवश्चैव विभवश्चैव ते भवेत् ।
उच्यते । अनैकान्तिकमेतत् । न हि यद् यद् लोकेनोपलभ्यते तस्य तस्य अस्तित्वम् ।
तथा हि आगोपालाङ्गनादिको जनो गन्धर्वनगरमायास्वप्नालातचक्रमरीचिकासलिलादिकमविद्यमान-
मपि पश्यति इन्द्रियोपघातात्, एवमिमावपि संभवविभवौ असन्तौ मोहादेव पश्यतीत्याह —
दृश्यते संभवश्चैव मोहाद्विभव एव च ॥ ११ ॥
अथ कस्मात् पुनरेतदेवं निश्चीयते — अविद्यमानस्वरूपाविमौ संभवविभवौ मोहादेव
बाललोकेन दृश्येते इति । युक्त्या ह्येतदेवं निश्चीयते । का पुनरत्र युक्तिः ? इह यदि कश्चिद् भावो
नाम भवेत्, नियतं स भावाद्वा जायेत अभावाद्वा । तथा यदि अभावो नाम कश्चित्, सोऽपि
भावाद्वा जायेत अभावाद्वा । उभयथा च उभयोरप्यसंभवः इत्याह—
१ T reads तत्रोच्यते before यदि. २ T seems to enlarge the text after
इन्द्रियोपघातात्.

the book or "नोत्पद्येत"? It looks like 'नोत्पद्येत' where the त् is tiny, or 'नोपद्येत'. Let's transcribe faithfully as printed: "नोत्पद्येत" or "नोपद्येत" (I will look closely: there is a tiny mark above the left shoulder of प, making it त्प, but let's check).
Wait, look at line 19: "व्ययस्यानुत्पत्तेर्हेतुरुच्छेदः प्रसज्यते ॥ १६ ॥"
Line 22: "स्वभावानुपपन्नत्वात् सर्वधर्माणाम् ।"
Line 25: "[म० शा० - १८.१०]" (Wait, is it १८.१० or १५.१०? It says १५.१०! Let's check: प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत् । न चान्यदपि तत्तस्मान्नोच्छिन्नो नापि शाश्वतम् ॥ That is MMK 18.10? No, MMK 18.10 is: यत्प्रतीत्य समुत्पन्नं न तत् तावत्तदेव तत् । न चान्यत्तन्न चोच्छिन्नं नापि शाश्वतमित्यतः ॥ Wait, what chapter is that? In MMK chapter 18, verse 10 is indeed "प्रतीत्य यद्यद्भवति...". Wait, does it say १५.१० or १८.१०? It says १८.१०, look

पृष्ठम् १८४ [२१. १७-

किं चान्यत् —
निर्वाणकाले चोच्छेदः प्रशमाद्भवसंततेः ॥ १७ ॥
यद्यपि हेतुफलयोरुदयव्ययसंतानप्रवृत्त्या शाश्वतोच्छेददर्शनप्रसङ्गः परिह्रियते, तथापि
यत्रास्य संतानस्य पुनरप्रवृत्तिः, तत्र निर्वाणे नियतमुच्छेददर्शनमापद्यते । उच्छेददर्शनं च
प्रहातव्यमित्युक्तं भगवता । एवंविधमुच्छेददर्शनं न भविष्यतीति चेत्, अन्यदपि किमर्थं भवतां
भविष्यतीति भावविच्छेदादालम्बनत्वात्, निर्वाणकाले भावविच्छेदादालम्बनवदित्यभिप्रायः ॥
यच्चोक्तम् —
उदयव्ययसंतानः फलहेतोर्भवः स हि ।
इति, तदपि नोपपद्यते । कथं कृत्वा ? इह हि चरमो भवो निवृत्तिक्षणः, प्रथमो
गतिप्रतिसंधिलक्षणः । तत्र चरमो भवो निरुध्यमानो हेतुत्वेनावतिष्ठते । उपपत्तिक्षणस्तु प्रथमो
भवः फलरूपत्वेन व्यवतिष्ठते । अनयोश्च भवयोः संसार इति संज्ञा कृता ॥ १७ ॥
अत्र च इदं विचार्यते — य एष प्रथमो भवः फलरूपत्वेन व्यवस्थाप्यते, स किं चरमे भवे
निरुद्धे उपजायते, अथानिरुद्धे, उत निरुध्यमाने, यतो हेतुफलानुप्रबन्धात् संसारः स्यात् ? सर्वथा च
विचार्यमाणे न संभवतीति प्रतिपादयन्नाह —
चरमे न निरुद्धे च प्रथमो युज्यते भवः ।
चरमे नानिरुद्धे च प्रथमो युज्यते भवः ॥ १८ ॥
तत्र यदि चरमे भवे निरुद्धे प्रथमो भवो जायते इति परिकल्प्यते, तदा निर्हेतुकः
स्यात् । दहनदग्धबीजादपि अङ्कुरोदयः स्यात् । न चैतदिष्टम् । तस्माच्चरमे निरुद्धे प्रथमो
भवो न युज्यते ॥
इदानीमनिरुद्धेऽपि चरमे भवे प्रथमो भवो न युज्यते । यदि स्यात्, निर्हेतुकः स्यात्,
द्विरूपता च एकस्य सत्त्वस्य स्यात्, अपूर्वसत्त्वप्रादुर्भावश्च, पूर्वस्य च नित्यता स्यात्, अविनष्टे
च बीजे अङ्कुरोदयः स्यात् । न चैतदेवमिष्टमिति । अतः —
चरमे नानिरुद्धे च प्रथमो युज्यते भवः ।
इति स्थितम् ॥ १८ ॥
इदानीं निरुध्यमानेऽपि चरमे भवे प्रथमो भवो यथा नोपपद्यते तथा प्रतिपादयन्नाह —
निरुध्यमाने चरमे प्रथमो यदि जायते ।
निरुध्यमान एकः स्याज्जायमानोऽपरो भवेत् ॥ १९ ॥
तत्र निरुध्यमानो वर्तमानो वर्तमानप्रत्ययान्तवाच्यत्वात्, जायते इत्यपि वर्तमान एवोच्यते
वर्तमानशब्दवाच्यत्वात् । अथवा निरुध्यमानो निरोधक्रियाकारकः । यथापि जायते, असावपि
जनिक्रियाकारकः, तौ च एककालावध्रियमाणौ यौगपद्येनैव स्तः । ततश्च निरुध्यमानः एको भवः
स्यात्, जायमानश्चापर इति यौगपद्येनैव द्वौ भवौ प्राप्नुतः । न चैकस्य युगपद् द्वौ भवौ
संभवतः इत्ययुक्तमेतत् ॥ १९ ॥

१ Mss. गतिवृत्तिलक्षणः for निवृत्ति° which is confirmed by T.

पृष्ठम् १८५ [-२१. २१]

तदेवं यथोक्तेन विचारक्रमेण —
न चेन्निरुध्यमानश्च जायमानश्च युज्यते ।
सार्धं च म्रियते येषु तेषु स्कन्धेषु जायते ॥ २० ॥
चशब्दः समुच्चयार्थः । पृथक्पृथक् चेति एतत्संनिधापयति । यदा एवं यथोदितन्यायेन
निरुद्धे चरमे प्रथमो भवो न संभवति, अनिरुद्धेऽपि चरमे प्रथमो भवो न संभवति, सार्धं
चैकस्मिंश्च काले चरमेन भवेन सह प्रथमो भवो न संभवति, तत् किमिदानीं येषु एव स्कन्धेषु
म्रियते तेषु एव जायते इति स्यात् । येषु स्कन्धेषु स्थितो म्रियते, तेष्वेव जायते इति अत्यन्त-
विरुद्धमेतत् । न हि म्रियमाणो जायते इति दृष्टम् ॥ २० ॥
तत् —
एवं त्रिष्वपि कालेषु न युक्ता
भवदभिमता
भवसंततिः ।
चरमे भवे निरुद्धेऽनिरुद्धे निरुध्यमाने यस्मात् प्रथमो भवो न संभवति, तस्मात् त्रिष्वपि
कालेषु भवसंततिर्नास्ति ।
त्रिषु कालेषु या नास्ति सा कथं भवसंततिः ॥ २१ ॥
या च इदानीं त्रिषु कालेषु नास्ति, कुतः सा अन्येनात्मना भविष्यतीति सर्वथा नास्ति
भवन्मता भवसंततिः । ततश्च यदुक्तम् —
उदयव्ययसंतानः फलहेतोर्भवः स हि ।
इति, तन्न युक्तम् । ततश्च भावाभ्युपगमे सति स एव शाश्वतोच्छेदवादप्रसङ्गो दुर्निवारो भवताम्,
इत्यतो नास्त्येव भावानां स्वभावत उत्पत्तिरिति सिद्धम् । यथोक्तमार्यसमाधिराजभट्टारके —
* * * *
तथा —
बीजस्य सतो यथाङ्कुरो
न च यो बीजु स चैव अङ्कुरो ।
न च अन्यु ततो न चैव त-
देवमनुच्छेद अशाश्वत धर्मता ॥
मुद्रात्प्रतिमुद्र दृश्यते
मुद्रसंक्रान्ति न चोपलभ्यते ।
न च तत्र न चैव सान्यतो
**एवं संस्कार अनुच्छेदाशाश्व

पृष्ठम् १८६

१८६ मध्यमशास्त्रे [ २१.२१-
अत एवोक्तमार्यनागार्जुनपादैः
स्वाध्यायदिपमुद्रादर्पणघोषार्ककान्तबीजाद्यैः ।
स्कन्धप्रतिसंधिरसंक्रमश्च विद्भिद्ववधार्यौ ॥ इति ।
तथा भगवान्—
जायते च्यवते चापि न च जातिर्न च च्युतिः ।
यस्य विजानत एष समाधिर्नास्य दुर्लभः ॥ इति ।
तथा—
सूसुखिता सद ते नर लोके
येहि अचिन्तिय जातिमि धर्माः ।
न च धर्म अधर्म विकल्पो
चित्तपपञ्च विभावित सर्वे ॥
भाव अभाव विभावयि ज्ञानं
सर्वमचिन्तयि सर्वमभूतम् ।
ये पुन चित्तवशानुग बाला-
स्ते दुखिता भवकोटिशतेषु ॥
योऽपि च चिन्तयि शून्यकधर्मान्
सोऽपि कुमार्र्गपपन्नकु बालः ।
अक्षर कीर्तित शून्यक धर्मा-
स्ते च अनक्षर अक्षर उक्ताः ॥
शान्त प्रशान्त य चिन्तयि धर्मान्
सोऽपि च चित्तु न जातु न भूतैः ।
चित्तवितर्कण सर्व पपञ्चाः
सूक्ष्म अचिन्तिय बुध्यथ धर्मान् ॥
इति ॥ २१ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
संभवविभवपरीक्षा नाम एकविंशतितमं प्रकरणम् ॥
१ The source of this stanza is not known. It is also omitted in T here as
well as in Chapter xxvi.

पृष्ठम् १८७

२२
तथागतपरीक्षा द्वाविंशतितमं प्रकरणम् ।
अत्राह — विद्यत एव भवसंततिः, तथागतसद्भावात् । इह हि भगवता महाकरुणोपाय-
प्रज्ञाद्वयधौरिणा सकलत्रैधातुकाशेषसत्त्वजात्यादिदुःखव्युपशमैकमनसा त्रिभिः कल्पासंख्येयैः सप्तभिर्वा
नैरन्तर्यक्रमेणोध्वच्छता तैस्तैर्निरतिशयैरतिविचित्रैः पुण्यक्रियाप्रारम्भैः सकलजगद्धितोद्यतैकक्रिया-
लक्षणैः प्रियैकपुत्रादप्यधिकतरनिरवशेषजगदनुग्रहत्तत्परेण महाकरुणापरवशेन तत्रतत्रोपपत्त्यायतने
क्षितिसलिलज्वलनपवनसाधारणभैषज्यमहामहीरुहवज्जनानां स्वेच्छात्त उपभोग्यतामात्मानमुपगमयता

[पृष्ठम् १८८]

भवेदिति, तदिहापि योज्यम्,
स बुद्धो यो ह्युपादानमेकत्वं कर्तृकर्मणोः ।
भवेदिति । तथा -
आत्मा स्कन्धा यदि भवेदुदयव्ययभाग्भवेत् ।
[म० शा० - १८.१]
इत्युक्तम्, तदिहापि योज्यम्,
बुद्धः स्कन्धा यदि भवेदुदयव्ययभाग्भवेत् । इति ।
एवं तावत् स्कन्धा न तथागतः ॥ इदानीं नान्यः स्कन्धेभ्यस्तथागत इति । किं
कारणम् ? उक्तं हि-
अन्यश्चेदिन्धनादग्निर्इन्धनादप्युते भवेत् ।
[म० शा० - १०.१]
तथा-
परत्र निरपेक्षत्वात्प्रदीपनहेतुकः ।
पुनरारम्भवैयर्थ्यमेवं चाकर्मकः सति ॥ इति,
[म० शा० - १०.२]
तथा इहापि योज्यम्,
बुद्धोऽन्यश्चेदुपादानादुपादानं विना भवेत् ।
तथा-
परत्र निरपेक्षत्वादन्उपादानहेतुकः ।
पुनरारम्भवैयर्थ्यमेवं चाकर्मकः सति ॥
तथा-
स्कन्धेभ्योऽन्यो यदि भवेद्भवेत्स्कन्धलक्षणः । इति ।
अन्यत्वाभावाच्च स्कन्धादीनां तथागतस्य च, तथागते स्कन्धा नोपपद्यन्ते ॥
नापि स्कन्धेषु तथागत इति उपपद्यते । उक्तं चैतन्मध्यमकावतारे पक्षद्वयव्याख्यानम् -
स्कन्धेष्वात्मा विद्यते नैव चामी
सन्ति स्कन्धा आत्मनीतीह यस्मात्।
सत्यन्यत्वे स्यादियं कल्पना वै
तच्चान्यत्वं नास्त्यतः कल्पनैषा ॥
[मध्यमकावतार - ६०१४२]
स्कन्धवानपि तथागतो यथा न भवति, तथा तत्रैवोक्तम्-
इष्टो नात्मा रूपवान्नास्ति यस्मा-
दात्मा वत्त्वार्थोपयोगो हि नातः ।

[पृष्ठम् १८९]

भेदे गोमान् रूपवानन्यमेदे
तत्त्वान्यत्वेऽरूपतो नात्मनः स्तः ॥
[मध्यमकावतार - ६०१४३]
तत्त्वान्यत्वपक्षे एव तु पञ्चापि पक्षा अन्तर्गता वस्तुतः । सकायदृष्टिवृत्त्यपेक्षया तु पञ्च
पक्षाः समुपवर्ण्यन्ते आचार्येणेति विज्ञेयम् । यथैवं स्कन्धेषु पञ्चधा विचार्यमाणो नास्ति तथागतः,
स केनान्येन आत्मना भविष्यतीति, सर्वथा न संभवत्येव तथागत इति भावस्वभावादपश्यन्त
आचार्यपादाः प्राहुः - कतमोऽत्र तथागत इति । नास्त्येव स कश्चित् सकलत्रैलोक्यवस्तुविपश्विद्भाव-
स्वभाव इत्यभिप्रायः । तथागताभावाच्च भवसंततिरपि द्रव्यैसंततिर्नास्तीति सिद्धम् ॥ १ ॥
अत्रैके वदन्ति - नैव हि स्कन्धास्तथागत इति ब्रूमः, यथोक्तदोषप्रसङ्गात् । नापि
स्कन्धव्यतिरिक्तः । नापि तथागते अनास्रवान् स्कन्धान् वर्णयामः, हिमवति पर्वते इव तरुखण्डम् ।
नापि स्कन्धेषु, तरुखण्डे इव सिंहम् । नापि स्कन्धवन्तं वर्णयामः, लक्षणवन्तमिव चक्रवर्तिनम्,
एकत्वान्यत्वानभ्युपगमादेव । किं तर्हि स्कन्धानमलानूपादाय तत्त्वान्यत्वाद्यवाच्यं तथागतं व्यव-
स्थापयामः । तस्मान्नायं विधिरस्माकं बाधक इति । अत्रोच्यते -
बुद्धः स्कन्धानुपादाय यदि नास्ति स्वभावतः ।
स्वभावतश्च यो नास्ति कुतः स परभावतः ॥ २ ॥
यदि हि बुद्धो भगवानमलान् स्कन्धानुपादाय तत्त्वान्यत्वेनावक्तव्यः प्रज्ञप्यते, न
तर्हि स्वभावतः सोऽस्तीति व्यक्तमापद्यते, प्रतिबिम्बवदुपादाय प्रज्ञायमानत्वात् । यश्च इदानीं
स्वभावतो नास्ति आत्मीयेन स्वरूपेण, स कथमविद्यमानः स्वभावतः स्कन्धानुपादाय परभावतो
भविष्यतीति ? न हि अविद्यमानो वन्ध्यातनयः परभावमपेक्ष्य भवतीति युज्यते ॥ २ ॥
अथ स्यात्-यथैव हि प्रतिबिम्बकं स्वभावतोऽसंविद्यमानमपि परभावं मुखादर्शादिकमपेक्ष्य
भवति, एवं च तथागतोऽपि स्वभावतोऽसंविद्यमानः अनास्रवान् पञ्च स्कन्धानुपादाय परभावतो
भविष्यतीति, एवमपि-
प्रतीत्य परभावं यः सोऽनात्मेत्युपपद्यते ।
यश्चानात्मा स च कथं भविष्यति तथागतः ॥ ३ ॥
यदि प्रतिबिम्बवत् परभावं प्रतीत्य तथागतः इष्यते, एवं सति प्रतिबिम्बवदेव स तथा-
गतो

१९० मध्यमशास्त्रे [ २२. ४-
यदि नास्ति स्वभावश्च परभावः कथं भवेत्।
यदा चैवं स्वभावपरभावौ न स्तः, तदा
स्वभावपरभावाभ्यामृते कः स तथागतः ॥४॥
पदार्थो हि भवन् स्वभावो भवेत्, परभावो वा । ताभ्यां तु विना कोऽसौ अपरः
पदार्थोऽस्ति, यस्तथागत इति व्यवस्थाप्यते ? तस्मान्नास्ति स्वभावतस्तथागत इति ॥ ४ ॥
B 438 किं चान्यत् -
स्कन्धान् यद्यनुपादाय भवेत्कश्चित्तथागतः ।
स इदानीमुपादाद्युपादाय ततो भवेत् ॥ ५॥
यदि मन्यसे – स्कन्धेभ्यस्तस्यान्यत्वेन अवक्तव्यस्तथागतः स्कन्धानुपादाय प्रज्ञप्यते इति,
10 तत् कदा युज्यते ? यदि स्कन्धाननुपादाय अगृहीत्वा पूर्वं कश्चित्तथागतो नाम भवेत्, स
स्कन्धानुपादद्यात् । व्यतिरिक्त एव हि पूर्वसिद्धो धनाद् देवदत्तो धनस्योपादानं कुरुते, तद्वदेतान्
स्कन्धाननुपादाय यदि कश्चित् तथागतः स्यात्, स इदानीं स्कन्धानुपादद्यात्, ततश्च तान्
स्कन्धानुपादाय ततो भवेत् ॥ ५ ॥
विचार्यमाणस्तु सर्वथा -
15 स्कन्धांश्चाप्यनुपादाय नास्ति कश्चित्तथागतः ।
निर्हेतुकत्वप्रसङ्गात् ।
यश्च नास्त्यनुपादाय स उपादास्यते कथम् ॥ ६ ॥
अविद्यमानत्वादित्यभिप्रायः । यदा चैवं न किंचिदुपादत्ते, तदा स्कन्धानुपादाय
तथागतो नाम भविष्यतीति नोपपद्यते ॥ ६ ॥
20 यदा चैवं तथागतः उपादानात्पूर्वमविद्यमानत्वात् न किंचिदुपादत्ते, तदा तदुपादानस्यापि
केनचिदपि अनुपादीयमानस्य उपादानत्वं न संभवत्येवेति प्रतिपादयन्नाह –
B 439 न भवत्यनुपादात्तमुपादानं च किंचन ।
यदा चैवमुपादानं केनचिदप्यनुपादीयमानत्वादुपादानं न भवतीति, तदा उपादानाभावा-
दुपादातापि कश्चिन्नास्तीति प्रतिपादयन्नाह –
25 न चास्ति निरुपादानः कथंचन तथागतः ॥ ७॥
इति ॥ ७ ॥
तदेवं यथोपादितन्यायेन—
तत्त्वान्यत्वेन यो नास्ति मृग्यमाणश्च पञ्चधा ।
उपादानेन स कथं प्रज्ञप्येत तथागतः ॥ ८॥
30 यो हि तथागतो विचार्यमाणो मृग्यमाणः तत्त्वेन स्कन्धेभ्य एकत्वेन नास्ति, अन्यत्वेन
स्कन्धेभ्यः पृथक्त्वेन च यो नास्ति, एवं तत्त्वान्यत्वास्तत्वादाधाराधेयतद्वत्पक्षपञ्चप्रकारैर्मृग्यमाणो
१ Mss. अनुपादातं for अनुपादत्तं. २ P प्रज्ञायते for प्रज्ञप्येत.

[Page 191]
-२२. १०] तथागतपरीक्षा द्वाविंशतितमं प्रकरणम् । १९१
यो नास्ति, स कथमत्यन्तोऽसंविद्यमानस्तथागतः उपादानेन शक्यः प्रज्ञपयितुम् ? इत्यतोऽपि
नास्ति तथागतो नाम स्वभावतः ॥ ८ ॥
न केवलमनेन विचारेण तथागत एव नास्ति,
यदपीदमुपादानं तत्स्वभावान्न विद्यते ।
यदपि इदमुपादानं रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानाख्यं स्कन्धपञ्चकम्, तदपि स्वभावेन न 5 B 440
विद्यते, प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वात्, स्कन्धपरीक्षायां च [ म० शा० ४ ] विस्तरेण प्रतिषिद्धत्वात् ॥
अथापि स्यात् - यद्यपि स्वभावतः उपादानं नास्ति, तथापि हेतुप्रत्ययात्मकात् परभावा-
द्भविष्यतीति, तदपि नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह-
स्वभावतश्च यन्नास्ति कुतस्तत्परभावतः ॥ ९ ॥
न हि वन्ध्यासूनुः स्वभावतोऽसंविद्यमानः शक्यः परभावेन प्रज्ञपयितुमिति । अतः 10
उपादानमपि नास्ति ॥
अथवा-
यदपीदमुपादानं तत्स्वभावान्न विद्यते ।
उपादातुसापेक्षत्वादुपादातुर्निरपेक्षस्य च उपादानत्वाभावान्नास्ति स्वभावसिद्धमुपादानम् ।
अथ यद्यपि उपादातुर्निरपेक्षमुपादानं स्वभावसिद्धं न संभवति, एवं तदुपादात्रपेक्षमेव भवत्विति । 15
उच्यते । एवमपि -
स्वभावतश्च यन्नास्ति कुतस्तत्परभावतः ॥
स्वभावतो यदुपादानं न सिद्धम्, तदविद्यमानस्वभावं कथमुपादातुः परभावतो भविष्य-
तीति । तस्मादुपादानमपि नास्तीति ॥ ९ ॥
इदानीं यथाप्रसाधितमेवार्थमुपदर्शयन्नाह-
20 एवं शून्यमुपादानमुपादाता च सर्वशः ।
सर्वेण प्रकारेण विचार्यमाणं शून्यमुपादानं निःस्वभावम्, उपादाता च शून्यः स्वभाव-
रहितः । तेनेदानीमुपादानेन -
प्रज्ञप्यते च शून्येन कथं शून्यस्तथागतः ॥ १० ॥ B 441
नैव तत्संभवति यदविद्यमानेन अविद्यमानस्य तथागतस्य प्रज्ञप्तिः स्यादिति । तस्मात् 25
स्कन्धानुपादाय तथागतः प्रज्ञप्यते इति नोपपद्यते ॥
अत्राहुः – अहो बत हता प्रत्याशा अस्माकम्, ये हि नाम वयं स्वविकल्पविकल्पिता-
तिकठिनकुदर्शनमोहुलालताजालावबद्धेषु निर्वाणपुरम्यविपरीतमार्गमगनपरिश्रेष्ठेषु अनतिक्रान्त-
संसाराटवीकान्तारदुर्गेषु कणभक्षाक्षपाददिगम्बरजैमिनिनैयायिकप्रभृतिषु तीर्थंकरेपु अविपरीत-
स्वर्गापवर्गमार्गोपदेशाभिमानिषु स्पृहां परित्यज्य निरवशेषान्यतीर्थ्यमतान्धकारोपघातकं स्वर्गाप- 30
वर्गानुगम्यविपरीतमार्गसंप्रकाशकं सद्धर्मदेशनातिपटुतरकिरणप्रतारेणेशाशामुखं विविधविनेय-
१ Mss. ०मारुता०; Dhammapada reads मालुवा.

१९२ मध्यमशास्त्रे [२२. १०-
जनमतिमलकल्लुलविबोधनतत्परं यथावदवस्थितपदार्थतत्त्वार्थभाजनानाममलैकचक्षुर्भूतं सकल-
जगच्छरणभूतमद्वितीयं दशबलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्मामलमण्डलं महोयानमहानयसारथिवरं सप्त-
बोध्यङ्गोत्तुङ्गतुरंगपदात्तियोजितं सकलत्रिभुवनजनजातिजरामरणसंसारकान्तारसरिदुच्छोषणतत्परं
चतुरसममारारातिसमरशरसंप्रातविजयिनं संकलजगदसद्ग्राहराहुग्रहविग्रहोदग्रहानिरासिनं तथागत-
सवितारमज्ञानघनगहनान्धकारनिराकरणाय मोक्षार्थिनोऽनुत्तरसम्यक्संबोध्यर्थिनः शरणं प्रतिपन्नाः,
तस्य च त्वया -
एवं शून्यमुपादानमुपादाता च सर्वशः ।
प्रज्ञप्यते च शून्येन कथं शून्यस्तथागतः ॥
इत्यादिना स्वभावतोऽसत्त्वं ब्रुवता भवता अस्माकं मोक्षप्रत्याशा अनुत्तरसम्यक्संबोध्यागामा-
[L1

पृष्ठम् १९४

B 446 रथचक्रवद् भ्रमति सर्वजगत्
तिर्यक्षु प्रेतनिरयेषु गताः।
मूढा अदेशिक अनायगताः
तेषां प्रदर्शयसि मार्गवरम् ॥ इति ।
सर्वास्वेताः कल्पना निष्प्रपञ्चे तथागते न संभवन्ति ॥ ११ ॥
न च केवलं शून्यत्वादिकमेव चतुष्टयं तथागते न संभवति, अपि च —
शाश्वताशाश्वताद्या कुतः शान्ते चतुष्टयम् ।
अन्तानन्तादि चाप्यत्र कुन्तः शान्ते चतुष्टयम् ॥ १२ ॥
इह चतुर्दश अव्याकृतवस्तूनि भगवता निर्दिष्टानि । तद्यथा—शाश्वतो लोकः, अशाश्वतो
लोकः, शाश्वतश्च अशाश्वतश्च लोकः, नैव शाश्वतो नाशाश्वतश्च लोकः, इति चतुष्टयम् ।
अन्तवान् लोकः, अनन्तवान् लोकः, अन्तवांश्च अनन्तवांश्च लोकः, नैव अन्तवान् न अनन्त-
वांश्च लोकः, इति द्वितीयम् । भवति तथागतः परं मरणात्, न भवति तथागतः परं मरणात्,
भवति च न भवति च तथागतः परं मरणात्, नैव भवति न न भवति च तथागतः परं
मरणात्, इति तृतीयम् । स जीवस्तच्छरीरम्, अन्यो जीवोऽन्यच्छरीरम्, इति । तान्येतानि
चतुर्दश वस्तूनि अव्याकृतत्वादव्याकृतवस्तूनि इत्युच्यन्ते । तत्र यथोपवर्णितेन न्यायेन यथा
शून्यत्वादिकं चतुष्टयं प्रकृत्या शान्ते निःस्वभावे तथागते न संभवति, एवं शाश्वताशाश्वतादिक-
मपि चतुष्टयमत्र न संभवति । असंभवदेव च चतुष्टयं वन्ध्यापुत्रस्य श्यामगौरत्वादिवत् न
B 447 व्याकृतं भगवता लोकस्य । यथा च एतच्चतुष्टयं तथागते न संभवति, एवमन्तानन्तादिकमपि
शान्ते तथागते न संभवति ॥ १२ ॥
इदानीं भवति तथागतः परं मरणात् इत्यादिकस्यापि कल्पनाचतुष्टयस्य प्रवृत्त्यसंभव-
मुद्भावयन्नाह —
येन ग्राहो गृहीतस्तु घनोऽस्तीति तथागतः ।
नास्तीति स विकल्पयन्निर्वृतस्यापि कल्पयेत् ॥ १३ ॥
येन हि घनेतरॊ महताभिनिवेशेन अस्ति तथागतः इति ग्राहो गृहीतः, परिकल्प
उत्पादितः, सः नियतं परिनिर्वृते तथागते, न भवति तथागतः परं मरणात्, मरणादुत्तरकालं
न भवति, उच्छिन्नस्तथागतः, न संविद्यते, इति परिकल्पयेत् । तस्य एवं विकल्पयतः स्याद्
दृष्टिकृतम् ॥ १३ ॥
यस्य तु न कस्यांचिद्व्यवस्थायां स्वभावशून्यत्वात् तथागतस्य अस्तित्वनास्तित्वम्,
तस्य पक्षे —
स्वभावतश्च शून्येऽस्मिंश्चिन्ता नैवोपपद्यते ।
परं निरोधाद्भवति बुद्धो न भवतीति वा ॥ १४ ॥
आकाशे चित्ररूपकल्पादिवत् कल्पना नास्तीत्यभिप्रायः ॥ १४ ॥

^१ T om. घनतरो.

पृष्ठम् १९५

तदेवं प्रकृतिशान्ते निःस्वभावे तथागते सर्वप्रपञ्चातीते मन्दबुद्धितया शाश्वताशाश्वता-
दिकया नित्यानित्यास्तिनास्तिशून्याशून्यसर्वज्ञासर्वज्ञादिकया कल्पनया — B 448
प्रपञ्चयन्ति ये बुद्धं प्रपञ्चातीतमव्ययम् ।
ते प्रपञ्चहताः सर्वे न पश्यन्ति तथागतम् ॥ १५ ॥
वस्तुनिबन्धना हि प्रपञ्चाः स्युः, अवस्तुकश्च तथागतः। कुतः प्रपञ्चानां प्रवृत्तिसंभव इति ? ५
अतः प्रपञ्चातीतस्तथागतः। अनुत्पादस्वभावत्वाच्च स्वभावान्तरागमनादव्ययः। तमित्थंविधं तथागतं
स्वोत्प्रेक्षितमिथ्यापरिकल्पमलमलिनमानसतया विविधैरद्भुतैः परिकल्पविशेषैः ये बुद्धं भगवन्तं
प्रपञ्चयन्ति, ते स्वकैरैव प्रपञ्चैर्हताः सन्तः तथागतगुणसमुद्रैरत्यन्तपरोक्षवर्तिनो भवन्ति । ततश्च
शत्रुभूताः एतस्मिन् प्रवचने न पश्यन्ति तथागतं जात्यन्धा इवादित्यम् । अत एवाह भगवान्— १०
ये मां रूपेण अद्राक्षुर्यै मां घोषेण अन्वयुः ।
मिथ्याप्रहाणप्रसृता न मां द्रक्ष्यन्ति ते जनाः ॥
धर्मतो बुद्धा द्रष्टव्या धर्मकाया हि नायकाः ।
धर्मता चाप्यविज्ञेया न सा शक्या विजानितुम् ॥
[ वज्रच्छेदिका-४३ ] १५
इति ॥ १५ ॥
तदत्र तथागतपरीक्षायां सत्त्वलोकः सकलः ससुरासुरनरादिः परीक्षितः । यथा चायं
सत्त्वलोको निःस्वभावः, तथा भाजनलोकस्यापि वायुमण्डलादेरकनिष्ठवितानभवनपर्यन्तस्य
निःस्वाभाव्यमुद्भावयन्नाह—
तथागतो यत्स्वभावस्तत्स्वभावमिदं जगत् ।
इदं जगदिति अयं भाजनलोक इत्यर्थः । किंस्वभावस्तथागतः पुनरित्याह— २० B 449
तथागतो निःस्वभावो निःस्वभावमिदं जगत् ॥ १६ ॥
इति । यथा च जगतो निःस्वाभाव्यम्, तथा प्रत्ययपरीक्षादिभिः प्रतिपादितम् । अत
एवोक्तं सूत्रे —
अनुपादधर्मः सततं तथागतः २५
सर्वे च धर्माः सुगतेन सादृशाः ।
निमित्तग्राहेण तु बालबुद्धयः
असत्सु धर्मेषु चरन्ति लोके ॥
तथागतो हि प्रतिबिम्बभूतः
कुशलस्य धर्मस्य अनास्रवस्य ।
नैवात्र तथता न तथागतोऽस्ति ३०
बिम्बं च संदृश्यति सर्व लोके ॥ इति ।

[पृष्ठम् १९६]

१९६ मध्यमकशास्त्रे [ २२.१६-
उक्तं च भगवतां प्रज्ञापारमितायाम्—
अथ खलु ते देवपुत्राः आयुष्मन्तं सुभूतिं स्थविरमेतदवोचन्— किं पुनरार्यसुभूते
मायोपमास्ते सत्त्वाः, न ते माया ? एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिस्तान् देवपुत्रानेतदवोचत्—मायो-
पमास्ते देवपुत्राः सत्त्वाः, स्वप्नोपमास्ते देवपुत्राः सत्त्वाः । इति हि माया च सत्त्वाश्च अद्वयमेत-
[B 450] ५ दद्वैधीकारम् । इति हि स्वप्नश्च सत्त्वाश्च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् । सर्वधर्मा अपि देवपुत्रा मायोपमाः
स्वप्नोपमाः । स्रोतआपन्नोऽपि मायोपमः स्वप्नोपमः । स्रोतआपत्तिफलमपि मायोपमं स्वप्नोपमम् ।
एवं सकृदागाम्यपि सकृदागामिफलमपि । अनागाम्यपि अनागामिफलमपि । अर्हन्नपि मायोपमः
स्वप्नोपमः । अर्हत्त्वफलमपि मायोपमं स्वप्नोपमम् । प्रत्येकबुद्धोऽपि मायोपमः स्वप्नोपमः । प्रत्येक-
बुद्धत्वमपि मायोपमं स्वप्नोपमम् । सम्यक्संबुद्धोऽपि मायोपमः स्वप्नोपमः इति । सम्यक्संबुद्धत्वमपि
10 मायोपमं स्वप्नोपममिति वदामि ॥
अथ खलु देवपुत्रा आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचन् — सम्यक्संबुद्धोऽपि मायोपमः
स्वप्नोपम इति, सम्यक्संबुद्धत्वमपि मायोपमं स्वप्नोपममिति आर्यसुभूते वदसि ? सुभूतिराह —
निर्वाणमपि देवपुत्रा मायोपमं स्वप्नोपममिति वदामि, किं पुनरन्यं धर्मम् ? देवपुत्रा आहुः—
निर्वाणमप्यार्यसुभूते मायोपमं स्वप्नोपममिति वदसि ? सुभूतिराह — यद्यपि देवपुत्रा निर्वाणादप्यन्यः
15 कश्चिद्धर्मो विशिष्टतरः स्यात्, तमप्यहं मायोपमं स्वप्नोपममिति वदेयम् । इति हि माया च
निर्वाणं च अद्वयमेतदद्वैधीकारमिति ॥
[ अष्टसाहस्रिका - ३९ ]
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
तथागतपरीक्षा नाम द्वाविंशतितमं प्रकरणम् ॥

[पृष्ठम् १९७]

२३
विपर्यासपरीक्षा त्रयोविंशतितमं प्रकरणम् ।
अत्राह — विद्यत एव भवसंततिः, तत्कारणसद्भावात् । इह हि क्लेशेभ्यः कर्म प्रवर्तते । [B 451]
कर्मक्लेशहेतुका जन्ममरणपरंपरा उपजायते । सा च भवसंततिर्व्यपदिश्यते । तस्याश्च प्रधानं
कारणं क्लेशाः, प्रहीणक्लेशानां भवसंततेरभावात् । ते च रागादयः क्लेशाः सन्ति । तस्मात्
कार्यभूतापि जन्ममरणपरंपरा अविच्छेदप्रबन्धेन भवसंततिरपि भविष्यतीति । उच्यते । स्याद् 5
भवसंततिः, यदि तद्धेतुभूताः क्लेशाः स्युः । न तु सन्ति । कथं कृत्वा ? इह भगवद्भिर्बुद्धैः
सकलत्रिभुवनजनसंक्लेशशत्रुविध्वंसिभिर्धुतमारारितिमिरपराजयैः —
संकल्पप्रभवो रागो द्वेषो मोहश्च कथ्यते ।
शुभाशुभविपर्यासान् संभवन्ति प्रतीत्य हि ॥ १ ॥
संकल्पो वितर्कः । संकल्पात् प्रभवतीति संकल्पप्रभवः । 10
काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे ।
न त्वां संकल्पयिष्यामि ततो मे न भविष्यसि ॥
[ महावस्तु - ३.१९० ]
इति गाथाभिधानात्
संकल्पप्रभवो रागो द्वेषो मोहश्च कथ्यते । [B 452]
एतन्मूलकत्वादन्येषां क्लेशानां मुख्यत्वादेषामेवोपादानं त्रयाणाम् । एते च त्रयः क्लेशाः— 15
शुभाशुभविपर्यासान् संभवन्ति प्रतीत्य हि ।
तत्र हि शुभमाकारं प्रतीत्य राग उत्पद्यते, अशुभं प्रतीत्य द्वेषः, विपर्यासान् प्रतीत्य
मोह उत्पद्यते । संकल्पस्तु एषां त्रयाणामपि साधारणकारणमुत्पत्तौ । कथं पुनर्मोहः संकल्पप्रभवः ?
उच्यते । उक्तं हि प्रतीत्यसमुत्पादे भगवता —
अविद्यापि भिक्षवः सहेतुका सप्रत्यया सनिदाना । कश्च भिक्षवः अविद्याया हेतुः ? 20
अयोनिशो भिक्षवो मनस्कारोऽविद्याया हेतुः । आविलो मोहजो मनस्कारो भिक्षवोऽविद्याया हेतुः ॥
इत्यतः अविद्या संकल्पप्रभवा भवति ॥ १ ॥
ततश्च— [B 453]
शुभाशुभविपर्यासान् संभवन्ति प्रतीत्य ये ।
ते स्वभावान्न विद्यन्ते तस्मात् क्लेशा न तत्त्वतः ॥ २ ॥
इति । यदि रागादयः स्वभावसिद्धाः स्युः, नैव ते शुभाशुभविपर्यासान् प्रतीत्य 25
संभवेयुः, स्वभावस्य अकृत्रिमत्वात् परानपेक्षत्वाच्च । भवन्ति च शुभाशुभविपर्यासान् प्रतीत्य,
तस्मान्निःस्वभावा एव ते । तत्त्वतो न विद्यन्ते, परमार्थतः स्वभावतो न विद्यन्ते इत्यर्थः ॥ २ ॥

१ T om. from सकल° upto पराजयैः.

१९८ मध्यमकशास्त्रे [ २३.४-
अपि च-
आत्मनोऽस्तित्वनास्तित्वे न कथञ्चिच्च सिध्यतः ।
तं विनास्तित्वनास्तित्वे क्लेशानां सिध्यतः कथम् ॥ ३ ॥
आत्मनो यथा अस्तित्वनास्तित्वे न स्तः, तथा उक्तं विस्तरेण । ततश्च - तदाश्रितस्य
धर्मस्य कुतोऽस्तित्वनास्तित्वे भविष्यतः ? ॥ ३ ॥
अथ स्यात् - यदि अस्तित्वनास्तित्वे आत्मनो न स्तः, तदा किमत्र क्लेशानामायातम्,
यतस्तेषामपि अस्तित्वनास्तित्वे न स्तः इति ? उच्यते -
कस्यचिद्धि भवन्तीमे क्लेशाः स च न सिध्यति ।
कश्चिदाहो विना कंचित्सन्ति क्लेशा न कस्यचित् ॥ ४ ॥
इह अमी रागादयः कुड्यं चित्रवत् फलं पकतादिवच्च उत्पत्तौ आश्रयमपेक्षन्ते । ततश्च
कस्यचिदेते भवन्ति, न विना कंचिदाश्रयम् । स च आश्रयः परिकल्प्यमानः आत्मा वा चित्तं

[पृष्ठम् २००]

केवला इति परिकल्पितमात्रा निःस्वभावा इत्यर्थः । यदि निःस्वभावाः, कथं तर्हि
उपलभ्यन्ते इति ? उच्यते —
गन्धर्वनगराकारा मरीचिस्वप्नसंनिभाः ॥ ८ ॥
इति एते उपलभ्यन्ते ॥ ८ ॥
यथा गन्धर्वनगरादिप्रख्या एते केवलं विपर्यासादुपलभ्यन्ते, तदा —
अशुभं वा शुभं वापि कुतस्तेषु भविष्यति ।
मायापुरुषकल्पेषु प्रतिविम्बसमेषु च ॥ ९ ॥
तदनेन मिथ्याश्रयसमुत्पन्नत्वाच्छुभाशुभयोरपि निमित्तयोर्मृषात्वमेव भवति । यथोक्तम् —
अहंकारोद्भवः स्कन्धाः सोऽहंकारोऽनृतोऽर्थतः ।
बीजं यस्यानृतं तस्य प्ररोहः सत्यतः कुतः ॥
स्कन्धानसत्यान् दृष्ट्वैषमहंकारः प्रहीयते ।
अहंकारप्रहाणाच्च न पुनः स्कन्धसंभवः ॥
इति ॥ ९ ॥
न च केवलमाश्रयमिथ्यात्वे शुभाशुभयोर्निमित्तयोर्मिथ्यात्वम्, अपि च अन्याप्युपपत्त्या
अनयोर्मिथ्यात्वमिति प्रतिपादयन्नाह —
अनपेक्ष्य शुभं नास्त्यशुभं प्रज्ञपयेमहि ।
यत्प्रतीत्य शुभं तस्माच्छुभं नैवोपपद्यते ॥ १० ॥
इह यदि शुभं नाम किंचित् स्यात्, नियतं तदशुभमपेक्ष्य भवेत्, पारावारवत्,
बीजाङ्कुरवत्, ह्रस्वदीर्घवद्वा, शुभस्य संबन्ध्यन्तरपदार्थापेक्षत्वात् । तच्चाप्यपेक्षणीयमशुभं शुभेन
विना नास्ति । [ अनपेक्ष्य शुभं नास्त्यशुभं ] शुभं निरपेक्ष्याशुभं नास्तीत्यभिप्रायः । यदशुभं
प्रतीत्य यदशुभमपेक्ष्य शुभं प्रज्ञपयेमहि व्यवस्थापयेमहि । यच्छब्देन अनन्तरस्याशुभस्य परामर्शः ।
प्रज्ञपयेमहीत्यनेन उत्तरस्य शुभस्य संबन्धः । यतश्च एवं शुभस्य प्रज्ञप्तौ संबन्ध्यन्तरमपेक्षणीय-
मशुभाख्यं पदार्थान्तरं नास्ति, तस्माच्छुभं नैवोपपद्यते ह्रस्वासंभवादिव दीर्घम्, पारासंभवादिव
अवारमित्यभिप्रायः ॥ १० ॥
इदानीमशुभमपि यथा न संभवति, तथा प्रतिपादयन्नाह —
अनपेक्ष्याशुभं नास्ति शुभं प्रज्ञपयेमहि ।
यत्प्रतीत्याशुभं तस्मादशुभं नैव विद्यते ॥ ११ ॥
यदि हि अशुभं नाम किंचित् स्यात्, नियतमेव तच्छुभमपेक्ष्य भवेत्, पारावारवत्,
ह्रस्वदीर्घवद्वा, अशुभस्य संबन्ध्यन्तरपदार्थापेक्षत्वात् । तच्चाप्यपेक्षणीयं शुभमशुभेन विना
नास्ति, अनपेक्ष्याशुभं नास्ति शुभम् । अशुभं निरपेक्ष्य शुभं न संभवतीत्यभिप्रायः । यच्छुभं
प्रतीत्य यच्छुभमपेक्ष्य अशुभं प्रज्ञपयेमहि, अशुभं व्यवस्थापयेमहि । अत्रापि यच्छब्देन अनन्तरस्य

[पृष्ठम् २०१]

शुभस्य परामर्शः । प्रज्ञपयेमहीत्यनेन च उत्तरस्याशुभस्य संबन्धः । यतश्चैवमशुभस्य प्रज्ञप्तौ
संबन्ध्यन्तरमपेक्षणीयं शुभाख्यं पदार्थान्तरं नास्ति, तस्मादशुभं नैव विद्यते ॥ ११ ॥
यतश्चैवं शुभाशुभयोरसंभवः, अतः —
अविद्यमाने च शुभे कुतो रागो भविष्यति ।
अशुभेऽविद्यमाने च कुतो द्वेषो भविष्यति ॥ १२ ॥
शुभाशुभनिमित्तकयो रागद्वेषयोः शुभाशुभनिमित्ताभावे सति निर्हेतुकत्वान्नास्ति संभव
इत्यभिप्रायः ॥ १२ ॥
तदेवं शुभाशुभनिमित्ताभावेन रागद्वेषयोरभावमुपपाद्य विपर्यासस्वभावाभावप्रतिपादनेन
मोहस्याप्यधुना स्वभावाभावं प्रतिपादयन्नाह —
अनित्ये नित्यमित्येवं यदि ग्राहो विपर्ययः ।
नानित्यं विद्यते शून्ये कुतो ग्राहो विपर्ययः ॥ १३ ॥
इह चत्वारो विपर्यासा उच्यन्ते । तद्यथा — अनित्ये प्रतिक्षणविनाशिनि स्कन्धपञ्चके
यो नित्यमिति ग्राहः, स विपर्यासः । तथा —
अनित्यस्य ध्रुवा पीडा पीडा यस्य न तत्सुखम् ।
तस्मादनित्यं यत्सर्वं दुःखं तदिति जायते ॥
इत्यमुना न्यायेन यदनित्यं तद्दुःखम्, सर्वसंस्काराश्चानित्याः, तस्माद्दुःखात्मके स्कन्धपञ्चके
यः सुखमिति विपरीतो ग्राहः, सोऽपरो विपर्यासः । तथा —
शुक्रशोणितसंपर्कबीजं विण्मूत्रवर्धितम् ।
अमेध्यरूपमाजानन् रज्यसेऽत्र कयेच्छया ॥
अमेध्यपुञ्जप्रच्छन्ने त्वक्लेदार्द्रेण चर्मणा ।
यः शयीत स नारीणां शयीत जघनोदरे ॥ इत्यादि ।
एवमिदं शरीरं सर्वात्मना सततमशुचिस्वभावम् । तत्र यो मोहाच्छुचित्वेन ग्राहोऽभिनिवेशः,
स विपर्यासः । तथा पञ्चस्कन्धकमात्मलक्षणविलक्षणमस्थिरत्वादुदयव्ययधर्मित्वाच्च निरात्मक-
मात्मस्वभावशून्यम्, तस्मिन् य आत्मग्राहोऽभिनिवेशः अनात्मनि आत्माभिनिवेशः, स विपर्यासः ।
इत्येते चत्वारो विपर्यासाः संमोहस्य हेतुभूताः ॥
अत्रेदानीं विचार्यते — यदि नित्यत्वं नित्यदर्शनं स्वभावशून्येषु नित्यग्राहो विपर्यास
इत्येवं व्यवस्थाप्यते, ननु च स्वभावशून्येषु स्कन्धेषु अनित्यत्वमपि नास्ति, इति
नानित्यं विद्यते शून्ये कुतो ग्राहो विपर्ययः ।
अनित्यत्वं हि विपरीतमपेक्ष्य नित्यत्वं विपर्यास इति व्यवस्थाप्यते । न च अनित्यत्वं विद्यते
शून्ये । यदा अनित्यत्वस्याभावः, तदा कुतस्तद्विरोधि नित्यत्वं नित्यदर्शनंविपर्यासो भविष्यतीति भावः ।

पादटिप्पणी (Footnotes)

[पृष्ठम् २००]
१ T °केशादिकं for केशमशकमाक्षिकाद्विचन्द्रादिकं. २ T om. this stanza.

[पृष्ठम् २०१]
१ T om. this stanza. २ T om. नित्यदर्शनं.
म. २६