मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

१९० मध्यमशास्त्रे [ २२. ४-
यदि नास्ति स्वभावश्च परभावः कथं भवेत्।
यदा चैवं स्वभावपरभावौ न स्तः, तदा
स्वभावपरभावाभ्यामृते कः स तथागतः ॥४॥
पदार्थो हि भवन् स्वभावो भवेत्, परभावो वा । ताभ्यां तु विना कोऽसौ अपरः
पदार्थोऽस्ति, यस्तथागत इति व्यवस्थाप्यते ? तस्मान्नास्ति स्वभावतस्तथागत इति ॥ ४ ॥
B 438 किं चान्यत् -
स्कन्धान् यद्यनुपादाय भवेत्कश्चित्तथागतः ।
स इदानीमुपादाद्युपादाय ततो भवेत् ॥ ५॥
यदि मन्यसे – स्कन्धेभ्यस्तस्यान्यत्वेन अवक्तव्यस्तथागतः स्कन्धानुपादाय प्रज्ञप्यते इति,
10 तत् कदा युज्यते ? यदि स्कन्धाननुपादाय अगृहीत्वा पूर्वं कश्चित्तथागतो नाम भवेत्, स
स्कन्धानुपादद्यात् । व्यतिरिक्त एव हि पूर्वसिद्धो धनाद् देवदत्तो धनस्योपादानं कुरुते, तद्वदेतान्
स्कन्धाननुपादाय यदि कश्चित् तथागतः स्यात्, स इदानीं स्कन्धानुपादद्यात्, ततश्च तान्
स्कन्धानुपादाय ततो भवेत् ॥ ५ ॥
विचार्यमाणस्तु सर्वथा -
15 स्कन्धांश्चाप्यनुपादाय नास्ति कश्चित्तथागतः ।
निर्हेतुकत्वप्रसङ्गात् ।
यश्च नास्त्यनुपादाय स उपादास्यते कथम् ॥ ६ ॥
अविद्यमानत्वादित्यभिप्रायः । यदा चैवं न किंचिदुपादत्ते, तदा स्कन्धानुपादाय
तथागतो नाम भविष्यतीति नोपपद्यते ॥ ६ ॥
20 यदा चैवं तथागतः उपादानात्पूर्वमविद्यमानत्वात् न किंचिदुपादत्ते, तदा तदुपादानस्यापि
केनचिदपि अनुपादीयमानस्य उपादानत्वं न संभवत्येवेति प्रतिपादयन्नाह –
B 439 न भवत्यनुपादात्तमुपादानं च किंचन ।
यदा चैवमुपादानं केनचिदप्यनुपादीयमानत्वादुपादानं न भवतीति, तदा उपादानाभावा-
दुपादातापि कश्चिन्नास्तीति प्रतिपादयन्नाह –
25 न चास्ति निरुपादानः कथंचन तथागतः ॥ ७॥
इति ॥ ७ ॥
तदेवं यथोपादितन्यायेन—
तत्त्वान्यत्वेन यो नास्ति मृग्यमाणश्च पञ्चधा ।
उपादानेन स कथं प्रज्ञप्येत तथागतः ॥ ८॥
30 यो हि तथागतो विचार्यमाणो मृग्यमाणः तत्त्वेन स्कन्धेभ्य एकत्वेन नास्ति, अन्यत्वेन
स्कन्धेभ्यः पृथक्त्वेन च यो नास्ति, एवं तत्त्वान्यत्वास्तत्वादाधाराधेयतद्वत्पक्षपञ्चप्रकारैर्मृग्यमाणो
१ Mss. अनुपादातं for अनुपादत्तं. २ P प्रज्ञायते for प्रज्ञप्येत.

[Page 191]
-२२. १०] तथागतपरीक्षा द्वाविंशतितमं प्रकरणम् । १९१
यो नास्ति, स कथमत्यन्तोऽसंविद्यमानस्तथागतः उपादानेन शक्यः प्रज्ञपयितुम् ? इत्यतोऽपि
नास्ति तथागतो नाम स्वभावतः ॥ ८ ॥
न केवलमनेन विचारेण तथागत एव नास्ति,
यदपीदमुपादानं तत्स्वभावान्न विद्यते ।
यदपि इदमुपादानं रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानाख्यं स्कन्धपञ्चकम्, तदपि स्वभावेन न 5 B 440
विद्यते, प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वात्, स्कन्धपरीक्षायां च [ म० शा० ४ ] विस्तरेण प्रतिषिद्धत्वात् ॥
अथापि स्यात् - यद्यपि स्वभावतः उपादानं नास्ति, तथापि हेतुप्रत्ययात्मकात् परभावा-
द्भविष्यतीति, तदपि नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह-
स्वभावतश्च यन्नास्ति कुतस्तत्परभावतः ॥ ९ ॥
न हि वन्ध्यासूनुः स्वभावतोऽसंविद्यमानः शक्यः परभावेन प्रज्ञपयितुमिति । अतः 10
उपादानमपि नास्ति ॥
अथवा-
यदपीदमुपादानं तत्स्वभावान्न विद्यते ।
उपादातुसापेक्षत्वादुपादातुर्निरपेक्षस्य च उपादानत्वाभावान्नास्ति स्वभावसिद्धमुपादानम् ।
अथ यद्यपि उपादातुर्निरपेक्षमुपादानं स्वभावसिद्धं न संभवति, एवं तदुपादात्रपेक्षमेव भवत्विति । 15
उच्यते । एवमपि -
स्वभावतश्च यन्नास्ति कुतस्तत्परभावतः ॥
स्वभावतो यदुपादानं न सिद्धम्, तदविद्यमानस्वभावं कथमुपादातुः परभावतो भविष्य-
तीति । तस्मादुपादानमपि नास्तीति ॥ ९ ॥
इदानीं यथाप्रसाधितमेवार्थमुपदर्शयन्नाह-
20 एवं शून्यमुपादानमुपादाता च सर्वशः ।
सर्वेण प्रकारेण विचार्यमाणं शून्यमुपादानं निःस्वभावम्, उपादाता च शून्यः स्वभाव-
रहितः । तेनेदानीमुपादानेन -
प्रज्ञप्यते च शून्येन कथं शून्यस्तथागतः ॥ १० ॥ B 441
नैव तत्संभवति यदविद्यमानेन अविद्यमानस्य तथागतस्य प्रज्ञप्तिः स्यादिति । तस्मात् 25
स्कन्धानुपादाय तथागतः प्रज्ञप्यते इति नोपपद्यते ॥
अत्राहुः – अहो बत हता प्रत्याशा अस्माकम्, ये हि नाम वयं स्वविकल्पविकल्पिता-
तिकठिनकुदर्शनमोहुलालताजालावबद्धेषु निर्वाणपुरम्यविपरीतमार्गमगनपरिश्रेष्ठेषु अनतिक्रान्त-
संसाराटवीकान्तारदुर्गेषु कणभक्षाक्षपाददिगम्बरजैमिनिनैयायिकप्रभृतिषु तीर्थंकरेपु अविपरीत-
स्वर्गापवर्गमार्गोपदेशाभिमानिषु स्पृहां परित्यज्य निरवशेषान्यतीर्थ्यमतान्धकारोपघातकं स्वर्गाप- 30
वर्गानुगम्यविपरीतमार्गसंप्रकाशकं सद्धर्मदेशनातिपटुतरकिरणप्रतारेणेशाशामुखं विविधविनेय-
१ Mss. ०मारुता०; Dhammapada reads मालुवा.