मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पृष्ठम् १९४

B 446 रथचक्रवद् भ्रमति सर्वजगत्
तिर्यक्षु प्रेतनिरयेषु गताः।
मूढा अदेशिक अनायगताः
तेषां प्रदर्शयसि मार्गवरम् ॥ इति ।
सर्वास्वेताः कल्पना निष्प्रपञ्चे तथागते न संभवन्ति ॥ ११ ॥
न च केवलं शून्यत्वादिकमेव चतुष्टयं तथागते न संभवति, अपि च —
शाश्वताशाश्वताद्या कुतः शान्ते चतुष्टयम् ।
अन्तानन्तादि चाप्यत्र कुन्तः शान्ते चतुष्टयम् ॥ १२ ॥
इह चतुर्दश अव्याकृतवस्तूनि भगवता निर्दिष्टानि । तद्यथा—शाश्वतो लोकः, अशाश्वतो
लोकः, शाश्वतश्च अशाश्वतश्च लोकः, नैव शाश्वतो नाशाश्वतश्च लोकः, इति चतुष्टयम् ।
अन्तवान् लोकः, अनन्तवान् लोकः, अन्तवांश्च अनन्तवांश्च लोकः, नैव अन्तवान् न अनन्त-
वांश्च लोकः, इति द्वितीयम् । भवति तथागतः परं मरणात्, न भवति तथागतः परं मरणात्,
भवति च न भवति च तथागतः परं मरणात्, नैव भवति न न भवति च तथागतः परं
मरणात्, इति तृतीयम् । स जीवस्तच्छरीरम्, अन्यो जीवोऽन्यच्छरीरम्, इति । तान्येतानि
चतुर्दश वस्तूनि अव्याकृतत्वादव्याकृतवस्तूनि इत्युच्यन्ते । तत्र यथोपवर्णितेन न्यायेन यथा
शून्यत्वादिकं चतुष्टयं प्रकृत्या शान्ते निःस्वभावे तथागते न संभवति, एवं शाश्वताशाश्वतादिक-
मपि चतुष्टयमत्र न संभवति । असंभवदेव च चतुष्टयं वन्ध्यापुत्रस्य श्यामगौरत्वादिवत् न
B 447 व्याकृतं भगवता लोकस्य । यथा च एतच्चतुष्टयं तथागते न संभवति, एवमन्तानन्तादिकमपि
शान्ते तथागते न संभवति ॥ १२ ॥
इदानीं भवति तथागतः परं मरणात् इत्यादिकस्यापि कल्पनाचतुष्टयस्य प्रवृत्त्यसंभव-
मुद्भावयन्नाह —
येन ग्राहो गृहीतस्तु घनोऽस्तीति तथागतः ।
नास्तीति स विकल्पयन्निर्वृतस्यापि कल्पयेत् ॥ १३ ॥
येन हि घनेतरॊ महताभिनिवेशेन अस्ति तथागतः इति ग्राहो गृहीतः, परिकल्प
उत्पादितः, सः नियतं परिनिर्वृते तथागते, न भवति तथागतः परं मरणात्, मरणादुत्तरकालं
न भवति, उच्छिन्नस्तथागतः, न संविद्यते, इति परिकल्पयेत् । तस्य एवं विकल्पयतः स्याद्
दृष्टिकृतम् ॥ १३ ॥
यस्य तु न कस्यांचिद्व्यवस्थायां स्वभावशून्यत्वात् तथागतस्य अस्तित्वनास्तित्वम्,
तस्य पक्षे —
स्वभावतश्च शून्येऽस्मिंश्चिन्ता नैवोपपद्यते ।
परं निरोधाद्भवति बुद्धो न भवतीति वा ॥ १४ ॥
आकाशे चित्ररूपकल्पादिवत् कल्पना नास्तीत्यभिप्रायः ॥ १४ ॥

---

^१ T om. घनतरो.

---

पृष्ठम् १९५

तदेवं प्रकृतिशान्ते निःस्वभावे तथागते सर्वप्रपञ्चातीते मन्दबुद्धितया शाश्वताशाश्वता-
दिकया नित्यानित्यास्तिनास्तिशून्याशून्यसर्वज्ञासर्वज्ञादिकया कल्पनया — B 448
प्रपञ्चयन्ति ये बुद्धं प्रपञ्चातीतमव्ययम् ।
ते प्रपञ्चहताः सर्वे न पश्यन्ति तथागतम् ॥ १५ ॥
वस्तुनिबन्धना हि प्रपञ्चाः स्युः, अवस्तुकश्च तथागतः। कुतः प्रपञ्चानां प्रवृत्तिसंभव इति ? ५
अतः प्रपञ्चातीतस्तथागतः। अनुत्पादस्वभावत्वाच्च स्वभावान्तरागमनादव्ययः। तमित्थंविधं तथागतं
स्वोत्प्रेक्षितमिथ्यापरिकल्पमलमलिनमानसतया विविधैरद्भुतैः परिकल्पविशेषैः ये बुद्धं भगवन्तं
प्रपञ्चयन्ति, ते स्वकैरैव प्रपञ्चैर्हताः सन्तः तथागतगुणसमुद्रैरत्यन्तपरोक्षवर्तिनो भवन्ति । ततश्च
शत्रुभूताः एतस्मिन् प्रवचने न पश्यन्ति तथागतं जात्यन्धा इवादित्यम् । अत एवाह भगवान्— १०
ये मां रूपेण अद्राक्षुर्यै मां घोषेण अन्वयुः ।
मिथ्याप्रहाणप्रसृता न मां द्रक्ष्यन्ति ते जनाः ॥
धर्मतो बुद्धा द्रष्टव्या धर्मकाया हि नायकाः ।
धर्मता चाप्यविज्ञेया न सा शक्या विजानितुम् ॥
[ वज्रच्छेदिका-४३ ] १५
इति ॥ १५ ॥
तदत्र तथागतपरीक्षायां सत्त्वलोकः सकलः ससुरासुरनरादिः परीक्षितः । यथा चायं
सत्त्वलोको निःस्वभावः, तथा भाजनलोकस्यापि वायुमण्डलादेरकनिष्ठवितानभवनपर्यन्तस्य
निःस्वाभाव्यमुद्भावयन्नाह—
तथागतो यत्स्वभावस्तत्स्वभावमिदं जगत् ।
इदं जगदिति अयं भाजनलोक इत्यर्थः । किंस्वभावस्तथागतः पुनरित्याह— २० B 449
तथागतो निःस्वभावो निःस्वभावमिदं जगत् ॥ १६ ॥
इति । यथा च जगतो निःस्वाभाव्यम्, तथा प्रत्ययपरीक्षादिभिः प्रतिपादितम् । अत
एवोक्तं सूत्रे —
अनुपादधर्मः सततं तथागतः २५
सर्वे च धर्माः सुगतेन सादृशाः ।
निमित्तग्राहेण तु बालबुद्धयः
असत्सु धर्मेषु चरन्ति लोके ॥
तथागतो हि प्रतिबिम्बभूतः
कुशलस्य धर्मस्य अनास्रवस्य ।
नैवात्र तथता न तथागतोऽस्ति ३०
बिम्बं च संदृश्यति सर्व लोके ॥ इति ।