मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् १८८]

भवेदिति, तदिहापि योज्यम्,
स बुद्धो यो ह्युपादानमेकत्वं कर्तृकर्मणोः ।
भवेदिति । तथा -
आत्मा स्कन्धा यदि भवेदुदयव्ययभाग्भवेत् ।
[म० शा० - १८.१]
इत्युक्तम्, तदिहापि योज्यम्,
बुद्धः स्कन्धा यदि भवेदुदयव्ययभाग्भवेत् । इति ।
एवं तावत् स्कन्धा न तथागतः ॥ इदानीं नान्यः स्कन्धेभ्यस्तथागत इति । किं
कारणम् ? उक्तं हि-
अन्यश्चेदिन्धनादग्निर्इन्धनादप्युते भवेत् ।
[म० शा० - १०.१]
तथा-
परत्र निरपेक्षत्वात्प्रदीपनहेतुकः ।
पुनरारम्भवैयर्थ्यमेवं चाकर्मकः सति ॥ इति,
[म० शा० - १०.२]
तथा इहापि योज्यम्,
बुद्धोऽन्यश्चेदुपादानादुपादानं विना भवेत् ।
तथा-
परत्र निरपेक्षत्वादन्उपादानहेतुकः ।
पुनरारम्भवैयर्थ्यमेवं चाकर्मकः सति ॥
तथा-
स्कन्धेभ्योऽन्यो यदि भवेद्भवेत्स्कन्धलक्षणः । इति ।
अन्यत्वाभावाच्च स्कन्धादीनां तथागतस्य च, तथागते स्कन्धा नोपपद्यन्ते ॥
नापि स्कन्धेषु तथागत इति उपपद्यते । उक्तं चैतन्मध्यमकावतारे पक्षद्वयव्याख्यानम् -
स्कन्धेष्वात्मा विद्यते नैव चामी
सन्ति स्कन्धा आत्मनीतीह यस्मात्।
सत्यन्यत्वे स्यादियं कल्पना वै
तच्चान्यत्वं नास्त्यतः कल्पनैषा ॥
[मध्यमकावतार - ६०१४२]
स्कन्धवानपि तथागतो यथा न भवति, तथा तत्रैवोक्तम्-
इष्टो नात्मा रूपवान्नास्ति यस्मा-
दात्मा वत्त्वार्थोपयोगो हि नातः ।

---

[पृष्ठम् १८९]

भेदे गोमान् रूपवानन्यमेदे
तत्त्वान्यत्वेऽरूपतो नात्मनः स्तः ॥
[मध्यमकावतार - ६०१४३]
तत्त्वान्यत्वपक्षे एव तु पञ्चापि पक्षा अन्तर्गता वस्तुतः । सकायदृष्टिवृत्त्यपेक्षया तु पञ्च
पक्षाः समुपवर्ण्यन्ते आचार्येणेति विज्ञेयम् । यथैवं स्कन्धेषु पञ्चधा विचार्यमाणो नास्ति तथागतः,
स केनान्येन आत्मना भविष्यतीति, सर्वथा न संभवत्येव तथागत इति भावस्वभावादपश्यन्त
आचार्यपादाः प्राहुः - कतमोऽत्र तथागत इति । नास्त्येव स कश्चित् सकलत्रैलोक्यवस्तुविपश्विद्भाव-
स्वभाव इत्यभिप्रायः । तथागताभावाच्च भवसंततिरपि द्रव्यैसंततिर्नास्तीति सिद्धम् ॥ १ ॥
अत्रैके वदन्ति - नैव हि स्कन्धास्तथागत इति ब्रूमः, यथोक्तदोषप्रसङ्गात् । नापि
स्कन्धव्यतिरिक्तः । नापि तथागते अनास्रवान् स्कन्धान् वर्णयामः, हिमवति पर्वते इव तरुखण्डम् ।
नापि स्कन्धेषु, तरुखण्डे इव सिंहम् । नापि स्कन्धवन्तं वर्णयामः, लक्षणवन्तमिव चक्रवर्तिनम्,
एकत्वान्यत्वानभ्युपगमादेव । किं तर्हि स्कन्धानमलानूपादाय तत्त्वान्यत्वाद्यवाच्यं तथागतं व्यव-
स्थापयामः । तस्मान्नायं विधिरस्माकं बाधक इति । अत्रोच्यते -
बुद्धः स्कन्धानुपादाय यदि नास्ति स्वभावतः ।
स्वभावतश्च यो नास्ति कुतः स परभावतः ॥ २ ॥
यदि हि बुद्धो भगवानमलान् स्कन्धानुपादाय तत्त्वान्यत्वेनावक्तव्यः प्रज्ञप्यते, न
तर्हि स्वभावतः सोऽस्तीति व्यक्तमापद्यते, प्रतिबिम्बवदुपादाय प्रज्ञायमानत्वात् । यश्च इदानीं
स्वभावतो नास्ति आत्मीयेन स्वरूपेण, स कथमविद्यमानः स्वभावतः स्कन्धानुपादाय परभावतो
भविष्यतीति ? न हि अविद्यमानो वन्ध्यातनयः परभावमपेक्ष्य भवतीति युज्यते ॥ २ ॥
अथ स्यात्-यथैव हि प्रतिबिम्बकं स्वभावतोऽसंविद्यमानमपि परभावं मुखादर्शादिकमपेक्ष्य
भवति, एवं च तथागतोऽपि स्वभावतोऽसंविद्यमानः अनास्रवान् पञ्च स्कन्धानुपादाय परभावतो
भविष्यतीति, एवमपि-
प्रतीत्य परभावं यः सोऽनात्मेत्युपपद्यते ।
यश्चानात्मा स च कथं भविष्यति तथागतः ॥ ३ ॥
यदि प्रतिबिम्बवत् परभावं प्रतीत्य तथागतः इष्यते, एवं सति प्रतिबिम्बवदेव स तथा-
गतो