मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

Here is the complete, faithful line-by-line transcription of both pages.

[Left Page]

१७
B 302 कर्मफलपरीक्षा सप्तदशमं प्रकरणम् ।
अत्राह — विद्यत एव संसारः, कर्मफलसंबन्धाश्रयत्वात् । यदि इह संतानाविच्छेदक्रमेण
जन्ममरणपरंपरया$^१$ हेतुफलभावप्रवृत्त्या संस्काराणामात्मनो वा संसरणं स्यात्, स्यात्तदानीं कर्म-
फलसंबन्धः । यथावर्णित$^२$ संसाराभावे तु उत्पत्त्यनन्तरविनाशित्वाच्चित्तस्य $^३$कर्माक्षयकाले च
विपाकस्यासद्भावात् कर्मफलसंबन्धाभाव एव स्यात् । संसारसद्भावे तु सति इह कृतस्य कर्मणो
B 303 जन्मान्तरेऽपि विपाकफलसंबन्धात् कर्मणां फलसंबन्धो न विरोधितो भवति । तस्माद्विद्यत एव
संसारः कर्मफलसंबन्धाश्रयत्वादिति । कानि पुनस्तानि कर्माणि किं वा तत्फलमिति तत्प्रभेद-
विवक्षयेदमुच्यते—
[L10

-र्थः" -> प-रि-भो-ग-ा-न्व-य-म-ि-त्य-र्थः ॥
Wait, does it have an extra म? No, "परिभोगान्वयमित्यर्थः ।"
Then: "तद्यथा देवकुलादिप्रतिष्ठापनम्, यत्र"

Line 14:
सत्त्वा हन्यन्ते । यथा यथा हि तत्कीर्तौ प्राणिनो हन्यन्ते, तथा तथा तद्देवकुलाद्युपभोगात् तत्कर्तॄणां
Wait, "तत्कीर्तौ" or "तत्तीर्थे"?
Look at line 14:
"य-था य-था हि त-त्की-र्त्तौ" or "त-त्ती-र्थे"?
Wait! देवकुलादिप्रतिष्ठापनम् यत्र सत्त्वा हन्यन्ते।
Is it तत्कीर्तौ? त-त्की-र्त्तौ: त, त्की with ī-kāra, r-repha, au-kāra?
Wait, look at the letters:
त (ta)
त्की (tkī) or त्ती (ttī)?
It has an upper horizontal stroke: त्ती! Then र्थे!
Wait, is it "तत्तीर्थे" (tat-tīrthe)?
Look at the top: it has a repha and an e-kāra or au-kāra?
Wait, look at line

पृष्ठम् १३६

तदत्र यथोदितकर्मप्रभेदव्याख्याने दश कुशलाः कर्मपथा व्याख्याताः । ते च —
धर्मस्य साधनोपायाः शुक्लाः कर्मपथा दश ।
फलं कामगुणाः पञ्च धर्मस्य प्रेत्य चेह च ॥ ११ ॥
त एते दश कुशलाः कर्मपथा धर्मस्य साधनोपाया निष्पत्तिहेतुभूता इत्यर्थः ॥
कः पुनरसौ कुशलकर्मपथव्यतिरिक्तो धर्मो नाम, यस्यैते साधनोपायत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते ?
उच्यते । चित्तविशेष एव कश्चित् धर्मशब्देनोक्तः ॥
आत्मसंयमकं चेतः परानुग्राहकं च यत् ।
मैत्रं स धर्मः
[ मध्यमकशास्त्र-१७.१ ]
इत्यनेन । अथवा । परिनिष्ठितरूपा एते दश कुशलाः कर्मपथा धर्मशब्दवाच्या भवन्ति,
क्रियमाणरूपास्तु कुशलकर्मपथवाच्या भवन्ति । तदस्य उक्तलक्षणस्य एते दश कुशलाः कर्मपथा
निष्पत्तौ हेतुत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते । कथं पुनरत्र प्रक्रान्ते कर्मविभागे दश कुशलाः कर्मपथा इति ?
उच्यते —
वाग्विष्पन्दोऽविरतयो याश्चाविज्ञप्तिसंज्ञिताः ।
[ मध्यमकशास्त्र-१७.४ ]
इत्यादिना कायिकास्त्रयः कर्मपथाः वाचिकाश्चत्वारो व्याख्याताः । चेतना चेत्यनेन अभिध्यायपाद-
सम्यग्दृष्ट्याख्यास्त्रयो मानसा व्याख्याताः । इत्येवं दशापि कुशलाः कर्मपथा अत्र व्याख्याताः । ते
च यथोदितस्य धर्मस्य निष्पत्तिहेतवो भवन्ति । अस्य च धर्मस्य रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यलक्षणाः
पञ्च कामगुणाः । प्रेत्य च अदृष्टे परलोके इत्यर्थः, इह चेति इहलोके इत्यर्थः, फलमुपभुज्यते
इति ॥ ११ ॥
एवं तावदेकनिकायिकैराक्षेपपरिहारे वर्णिते सति, तान् प्रति अपरे दोषमुद्भाव्य
अन्याक्षेपपरिहारं वर्णयन्तः आहुः —
बहवश्च महान्तश्च दोषाः स्युरपि कल्पना ।
यद्येषा तेन नैवैषा कल्पनात्रोपपद्यते ॥ १२ ॥
यदि बीजाङ्कुरसाधर्म्येण चित्तसंताने शाश्वतोच्छेददर्शनद्वयदोषप्रसङ्गपरिहारः स्यात्, तदा
बहवश्च दोषाः संख्याबहुत्वेन महान्तश्च दृष्टादृष्टविरोधेन परपक्षे प्राप्नुवन्ति । कथं कृत्वा ?
यदि हि बीजसंतानदृष्टान्तेन शालिबीजात् शाल्यङ्कुरादिसंतान एव प्रवर्त्तते, न विजातीयः,
शाल्यङ्कुरादिसंतानाच्च शालिफलमेव उपजायते, न बिल्वफलम्, भिन्नजातीयत्वात्, एवमिहापि
कुशलचित्तात् कुशलचित्तसंतान एव स्यात्, समानजातीयत्वात्, न अकुशलव्यावृत्तचित्त-
संतानः, विजातीयत्वात् । एवमकुशलव्यावृत्तचित्तादकुशलव्यावृत्तचित्तसंतान एव स्यान्नान्यः,
भिन्नजातीयत्वात् । कामरूपारूप्यावचरानास्रवचित्तेभ्यः सदृशानामेव चित्तानां कामरूपारूप्याव-

पादटिप्पण्यः :
१. T अनभिध्या° for अभिध्या°. २. Mss. कुशलसंतानः for कुशलचित्तसंतान which reading is confirmed by T. ३. Mss. and T om. °चित्त.°

पृष्ठम् १३७

चरानास्रवाणामुत्पादः स्यात्, न भिन्नजातीयानाम् । मनुष्यचित्तान्मनुष्यचित्तमेव स्यान्न
देवनारकतिर्यगाद्यन्यचित्तम् । ततश्च यो देवः स देव एव स्यात्, यो मनुष्यः स मनुष्य एव
स्यादित्यादि । ततश्च अकुशलमपि कुर्वतां देवमनुष्याणां गतियोनिवृत्तिबुद्धीन्द्रियबलरूपभोगादि-
वैचित्र्यं न स्यादपायपतनं च । इष्यते चैतत्सर्वमिति । एवं बहवश्च महान्तश्च दोषा यस्माद्बीज-
संतानसाधर्म्यकल्पनायां प्रसज्यन्ते, तस्मान्नैषा कल्पना अत्रोपपद्यते ॥ १२ ॥
इमां पुनः प्रवक्ष्यामि कल्पनां यात्र योज्यते ।
बुद्धैः प्रत्येकबुद्धैश्च श्रावकैश्चानुवर्णिताम् ॥ १३ ॥
का चासौ कल्पनेत्याह —
पत्रं यथाविप्रणाशस्तथर्णमिव कर्म च ।
चतुर्विधो धातुतः स प्रकृत्याव्याकृतश्च सः ॥ १४ ॥
इह कुशलं कर्म कृतं सत् उत्पादनन्तरमेव निरुध्यते, न च तस्मिन्निरुद्धे फलाभावप्रसङ्गः ।
यस्माद् यदैव तत्कर्म उत्पद्यते, तदा एतस्य कर्मणोऽविप्रणाशो नाम विप्रयुक्तो धर्मः कर्तुः संताने
समुपजायते ऋणपत्रस्थानीयः । तदेवं पत्रं यथा अविप्रणाशः तथा वेदितव्यः । यस्य च असौ
अविप्रणाशाख्यो धर्म उत्पद्यते, ऋणमिव तत्कर्म वेदितव्यम् । यथा च ऋणपत्रव्यवस्थानात्
प्रयुक्तेऽपि धने धनिनो न धननाशो भवति, संबध्यत एव स कालान्तरेण पञ्चमेन धनस्कन्धेन,
तथा विनष्टेऽपि कर्मणि अविप्रणाशाख्यधर्मान्तरावस्थानात् तन्निमित्तेकेन फलेन अभिसंबध्यत एव
कर्ता । यथा च ऋणपत्रं दातुर्धनाभ्यागमं कृत्वा निर्भुक्तं सत् पुनरपि विद्यमानं वा अविद्यमानं वा
न धनाभ्यागमे समर्थम्, एवमविप्रणाशोऽपि दत्तविपाकः सन् विद्यमानो वा अविद्यमानो वा न
शक्नोति निर्भुक्तपत्रवत् कर्तुः पुनरपि विपाकसंबंधं कर्तुम् ॥
यश्चायमविप्रणाशोऽस्माभिरुक्तः सूत्रान्तरोक्तः, चतुर्विधो धातुतः स कामरूपारूप्यावचराना-
स्रवभेदात्, प्रकृत्या अव्याकृतश्च सः । कुशलाकुशलत्वेन अव्याकरणादव्याकृत एवाविप्रणाशः ।
यदि असौ अकुशलानां कर्मणामकुशलः स्यात्, तदा कामं वीतरागाणां न स्यात् । यदि च
कुशलानाम्, कुशलः स्यात्, समुच्छिन्नकुशलमूलानां स न स्यात् । तस्मात् प्रकृत्यव्याकृत
एवासौ ॥ १४ ॥
किं च ।
प्रहाणतो न प्रहेयो भावनाहेय एव वा ।
स चायमविप्रणाशः प्रहाणतो न प्रहेयः । पार्थग्जनकानि कर्माणि दर्शनमार्गेणैव
प्रहीयन्ते मा भूदार्यः पृथग्जनकर्मसमन्वागत इति । अविप्रणाशस्तु तत्कर्मप्रहाणेऽपि दर्शनमार्गेण
न प्रहीयते, किं तु भावनामार्गेण वा तस्या प्रहाणं भवति । धातुसमतिक्रमणप्रहेय एवेति
वाशब्दो विकल्पार्थः ॥
यतश्चैवमविप्रणाशः कर्मविनाशेऽपि न नश्यति, कर्मप्रहाणेऽपि न प्रहीयते,
तस्मादविप्रणाशेन जायते कर्मणां फलम् ॥ १५ ॥

पादटिप्पण्यः :
१. T om. पञ्चमेन.
म. १८

An accurate line-by-line transcription of the provided Sanskrit text:

[Left Page]

१३८ मध्यमशास्त्रे [ १७.१६ -
यदि पुनरपि अस्य अविप्रणाशस्य कर्मणः प्रहाणेन प्रहाणात्प्रहाणतः प्रहाणं स्यात्,
कर्मणश्च संक्रमेण कर्मणो विनाशेन कर्मान्तरसंमुखीभावेन विनाशः स्यात्, को दोषः
स्यादिति ? उच्यते-
प्रहाणतः प्रहेयः स्यात्कर्मणः संक्रमेण वा ।
यदि दोषाः प्रसज्येरंस्तत्र कर्मवधादयः ॥ १६ ॥
B 321 यदि दर्शनमार्गेण पार्थग्जनिककर्मवदविप्रणाशः प्रहीयेत, तदा कर्मणो विनाश एव
स्यात् । कर्मविनाशाच्च आर्याणामिष्टानिष्टकर्मफलविपाकः पूर्वकर्मफलहेतुको न स्यात् । अकृत-
स्यैव कर्मणः फलोदयः स्यात् । कर्मफलाभावदर्शनाच्च मिथ्यादर्शनं स्यादिति । एवं कर्मवधादयो
दोषाः प्रसज्यन्ते प्रहाणतः प्रहेयत्वमभ्युपगमे सति अविप्रणाशस्य

पृष्ठम् १५०

अकृताभ्यागमभयं स्यात्कर्माकृतकं यदि ।
अब्रह्मचर्यवासश्च दोषस्तत्र प्रसज्यते ॥ २३ ॥
यदि हि अकृतं कर्म भवेत्, तदा अकृताभ्यागमभयं स्यात् । येनापि हि प्राणातिपाता-
दिकं न कृतम्, तस्यापि अकृतमपि सत् तत् कर्म अस्त्येवेति तेनाप्यस्य संबन्धादकृताभ्या-
गमभयं स्यात् । अब्रह्मचर्यवासश्च तत्र पक्षे प्राप्नोति । किं कारणम् ? परिशुद्धब्रह्मचर्यवासान्न
कस्यचिन्निर्वाणेन भवितव्यं स्यात् ॥ २३ ॥
किं चातः ?
व्यवहारा विरुध्यन्ते सर्व एव न संशयः ।
पुण्यपापकृतोर्नैव प्रविभागत्व युज्यते ॥ २४ ॥
ये हि एते कृषिवाणिज्यागोरक्षादयः क्रियारम्भाः फलार्थमारभ्यन्ते, तेषां सर्वेषामकृतानामेव
विद्यमानत्वात् प्रारम्भवैयर्थ्यं स्यात् । घटं कुरु, पटं कुरु, इत्येवमादयश्च सर्व एव लौकिकव्यवहारा
विरुध्यन्ते, घटादीनां सर्वेषामेव विद्यमानत्वात् । पुण्यकृदयम्, पापकृदयम्, इति च प्रविभागो
न प्राप्नोति, उभयोरपि पुण्यपापकृतोः अकृतयोरपि पुण्यपापयोः प्रत्येकं विद्यमानत्वात् ॥ २४ ॥
किं च —
तद्विपक्वविपाकं च पुनरेव विपेक्ष्यति ।
कर्म व्यवस्थितं यस्मात्तस्मात्स्वाभाविकं यदि ॥ २५ ॥
विपकविपाकस्यापि कर्मणः पुनर्विपाकदानमापद्यते स्वरूपादप्रच्युतत्वात्, अविपक्व-
विपाकावस्थायामिव । तदेवं यदि कर्म स्वाभाविकमिति मन्यसे, यस्मात् तत्कर्म व्यवस्थितमस्ति,
तस्मान्निःसंशयं यथोपावर्णिता दोषाः प्राप्नुवन्ति सस्वभावत्वे । तस्मान्निःस्वभावं कर्म, यतश्च निःस्वभावं
कर्म, तस्माच्छाश्वतोच्छेददर्शनप्रसङ्गो नैवास्माकमेवं व्याचक्षाणानामापद्यते इति ॥ २५ ॥
अत्राह — विद्यत एव स्वभावतः कर्म, तत्कारणसद्भावात् । यह नास्ति, न तस्य
कारणमस्ति [कूर्म] रोमकूपप्रावारस्येव । अस्ति च कर्मणः कारणं क्लेशाः । अविद्याप्रत्ययाः
संस्काराः, ....उपादानप्रत्ययो भवः, इति वचनात् । तस्माद्विद्यत एव कर्म स्वभावतः इति ।
उच्यते । अयुक्तमेव । किं कारणम् ? यस्मात्—
कर्म क्लेशात्मकं चेदं ते च क्लेशा न तत्त्वतः ।
न चेत्ते तत्त्वतः क्लेशाः कर्म स्यात्तत्त्वतः कथम् ॥ २६ ॥
इहेदं कर्म क्लेशात्मकं क्लेशहेतुकम् । ते च क्लेशास्तत्त्वतो न सन्ति । वक्ष्यति हि —
शुभाशुभविपर्यासान् संभवन्ति प्रतीत्य ये ।
ते स्वभावात्र विद्यन्ते तस्मात्क्लेशा न तत्त्वतः ॥ इति ।
[ मध्यमकशास्त्र — २३.२ ]
तदेवं तावत् न तत्त्वतः क्लेशाः, तद्धेतुकं कर्म तदानीं कुतस्तत्त्वतो भविष्यति ?
तस्मान्नास्ति कर्म स्वभावतः ॥ २६ ॥

१. Mss. क्लेशा यदतत्त्वहेतुकं for क्लेशाः, तद्धेतुकं which is confirmed by T.

पृष्ठम् १५१

अत्राह — विद्यन्त एव क्लेशाः कर्माणि च, तत्कार्यसद्भावात् । इह हि क्लेशकर्मणां
देहाख्यं कार्यमुपलभ्यते । यस्य च कार्यमुपलभ्यते तदस्ति, अविद्यमानस्य खपुष्पादेः कार्यादर्शनात्
इति । उच्यते । स्युः क्लेशाः कर्माणि च, यदि तत्कार्ये देहा विद्येरन् । न तु विद्यन्ते इत्याह —
कर्म क्लेशाश्च देहानां प्रत्ययाः समुदाहृताः ।
कर्म क्लेशाश्च ते शून्या यदि देहेषु का कथा ॥ २७ ॥
यथा कर्म क्लेशाश्च शून्याः, तथा प्रतिपादितम् । ततश्च कर्म क्लेशा यदा न सन्ति,
तदा तत्कार्याणां देहानामसत्त्वे का कथा भविष्यति ? नास्तित्वं तेषां पूर्वमेव सिद्धं यस्मात् ,
तस्मान्नात्र कश्चिद्वक्तव्यविशेषोऽस्तीत्यभिप्रायः ॥ २७ ॥
अत्राह — विद्यत एव स्वभावतः कर्म, तत्फलभोक्तृसद्भावात् । यन्नास्ति, न तस्य
फलोपभोक्तास्ति, तद्यथा गगनच्युतफलस्येति । अस्ति च कर्मणः फलोपभोक्ता —
अविद्यानिवृतो जन्तुस्तृष्णासंयोजनश्च सः ।
स भोक्ता स च न कर्तुरन्यो न च स एव सः ॥ २८ ॥
तत्र अविद्या अज्ञानं तमः संमोह इति पर्यायाः । अविद्यया निवृत्तःच्छादितः । पाञ्चगतिक-
संसारे पुनः पुनर्ज्ञायत इति जन्तुः । सत्त्वः पुद्गलः प्राणीति तस्यैव पर्यायाः । तृष्णा रागः
सक्तिरभिसक्तिरिति पर्यायाः । संयोजनं बन्धनम् । तृष्णा संयोजनमस्येति तृष्णासंयोजनः तृष्णाबन्धन
इत्यर्थः । यथोक्तं सूत्रे – अविद्यानिवृताः सत्त्वास्तृष्णासंयोजनाः इति । अथ च पुनरिदं पापं कर्म
स्वयमेव कृतम्, अस्य स्वयमेव विपाकः प्रत्यनुभवितव्यः इति वचनात् । स च भोक्ता
कर्मफलस्य । स च न कर्तुरन्यः, न च स एव सः । तत्त्वान्यत्वावाच्यत्वात् । तस्मात्
फलोपभोक्तृसद्भावादस्त्येव कर्मेति ॥ २८ ॥
अत्रोच्यते — स्यात्कर्मणः कर्ता कर्मफलस्य चोपभोक्ता यदि कर्मैव स्यात् । न त्वस्ति ।
कथं कृत्वा ?
न प्रत्ययसमुत्पन्नं नाप्रत्ययसमुत्थितम् ।
अस्ति यस्मादिदं कर्म तस्मात्कर्तापि नास्त्यतः ॥ २९ ॥
कर्म चेन्नास्ति कर्ता च कुतः स्यात्कर्मजं फलम् ।
असत्यथ फले भोक्ता कुत एव भविष्यति ॥ ३० ॥
यदि कर्म नाम किंचित्स्यात् , तत् प्रत्ययसमुत्पन्नं वा भवेत्, अप्रत्ययसमुत्पन्नं वा ? यदि
तावत् प्रत्ययसमुत्पन्नमिष्यते, तन्न युक्तम्, प्रत्ययपरीक्षायामुक्तदोषत्वात् । अथ अप्रत्ययजनितं
निर्हेतुकम्, तदपि – हेतावसति कार्यं च कारणं च [म० शा० ८.४] इत्यादिना कर्मकारकपरीक्षायां
विस्तरेण प्रतिपादितम् । यतश्चैवं प्रत्ययसमुत्पन्नं वा अप्रत्ययसमुत्पन्नं वा कर्मेदं न संभवति,
तस्मादस्य कर्मणः कर्तापि न संभवति । यदा चैवं कर्म च कर्ता च नास्ति, तदा निर्हेतुकं
कर्मजं फलं कुतो भविष्यतीति, असति च फले कुत एव फलभोक्ता भविष्यतीति, सर्वमेतत्
स्वभावतोऽसंविद्यमानमेवेति विज्ञेयम् ॥

। फलानि विपाकाधिपत्यानिष्यन्दादीनि² । त एते"
Wait, is there a footnote ² after "विपाकाधिपत्यानिष्यन्दादीनि"?
Let's look at footnote 2: "२. T om. आदीनि."
Yes, footnote 2 is right on आदीनि of विपाकाधिपत्यानिष्यन्दादीनि!

Line 63:
"क्लेशादयोऽर्थाः गन्धर्वनगरादिवन्निःस्वभावाः वेदितव्याः । तस्मान्माध्यमिकानामेव भावानां स्वभावा-"
Wait, is it "गन्धर्वनगरादिवन्निःस्वभावाः" or "गन्धर्वनगरादिवन्निःस्वाभावाः"?
It is "गन्धर्वनगरादिवन्निःस्वभावाः".
Line 64:
"नभ्युपगमाच्छाश्वतोच्छेददर्शनद्वयप्रसङ्गो नास्तीति विज्ञेयम् ॥"
Line 65:
"अत्र च कर्मफलसंबन्धविचारे कुचोद्यशेषाक्षेपपरिहारो मध्यमावताराद्विस्तरेणावसेयः ॥"
Line 66:
Footnotes at bottom:
"१. T om. the citation. २. T om. आदीनि."

Let's double check Left Page line by line again:
Left page:
Header:

यथोक्तमार्यरत्नकूटसूत्रे-
पञ्च च भिक्षुशतानि ध्यानलाभीनि उत्थायासनेभ्यः प्रक्रान्तानि इमां गम्भीरां धर्मदेशना-
मनवबुध्यमानानि अनवतरन्ति अनवगाहमानानि अनधिमुच्यमानानि । भगवानाह - तथा ह्येते
काश्यप भिक्षवः आभिमानिकाः इमामनास्रवां शीलविशुद्धिं नावतरन्ति नावगाहन्ते नाधिमुच्यन्ते
उत्त्रस्यन्ति संत्रस्यन्ति संत्रासमापद्यन्ते । गम्भीरः काश्यप गाथामिनिहारो गम्भीरा च बुद्धानां
भगवतां बोधिः । सा न शक्या अनवरोपितकुशलमूलैः सत्त्वैः पापमित्रपरिगृहीतैरनधिमुक्तिकैर्बहुलैरधि-
मोक्तुम्। अपि च । एतानि काश्यप पञ्च भिक्षुशतानि काश्यपस्य तथागतस्य प्रवचनेऽन्यतीर्थिकश्रावका
अभूवन् । तैरेव तस्य काश्यपस्य तथागतस्यान्तिकादुपालम्भाभिप्रायैरेषा धर्मदेशना श्रुता । श्रुत्वा च
एकचित्तप्रसादो लब्धः । एवं तैर्वाग् भाषिता - आश्चर्यं यावन् मधुरप्रियभाणी काश्यपस्तथागतोऽर्हन्
सम्यक्संबुद्ध इति । त एतेनैकचित्तप्रसादेन प्रतिलब्धेन कालगताः त्रायस्त्रिंशेषु देवेषूपपन्नाः । ते
ततश्च्युताः समानाः इहोपपन्नाः । तेनैव च हेतुना इह मम शासने प्रव्रजिताः । तान्येतानि काश्यप
पञ्च भिक्षुशतानि दृष्टिप्रस्कन्नानि इमां गम्भीरां धर्मदेशनां नावतरन्ति नावगाहन्ते नाधिमुच्यन्ते
उत्त्रस्यन्ति संत्रस्यन्ति संत्रासमापद्यन्ते । कृतं पुनरेषामनया धर्मदेशनया परिकर्म । न भूयो
दुर्गतिविनिपातं गमिष्यन्ति । एभिरेव च स्कन्धैः परिनिर्वास्यन्ति ॥
अथ खलु भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमामन्त्रयते स्म - गच्छ सुभूते, एतान् भिक्षून् संज्ञपय ।
सुभूतिराह - भगवत एव तावदेते भाषितं विलोमयन्ति, कः पुनर्वादो मम ? अथ भगवांस्तस्यां
वेलायां येन मार्गेणैते भिक्षवो गच्छन्ति स्म, तस्मिन् मार्गे द्वौ भिक्षू निर्मितौ स्म । अथ तानि पञ्च
भिक्षुशतानि येन मार्गेण तौ द्वौ भिक्षू निर्मितकौ तेनोपसंक्रामन्ति स्म । उपसंक्रम्य एतदवोचन् -
कुत्र आयुष्मन्तौ गमिष्यथः ? ताववोचताम् - गमिष्याव आवामरणायतनेषु । तत्र ध्यानसुखतत्संपर्श-
विहारैर्विहरिष्यावः ॥ .... तान्यपि पञ्च भिक्षुशतान्येतदवोचन् - वयमप्यायुष्मन्तौ भगवतो
धर्मदेशनां नावतरामो नावगाहामहे नाधिमुच्यामहे उत्त्रस्यामः संत्रस्यामः संत्रासमापद्यामहे । तेन
वयमरणायतनेषु ध्यानसुखसंसपर्शविहारैर्विहरिष्याम इति । निर्मितकाववोचताम्- तेन हि आयुष्मन्तः
संगास्यामो न विवदिष्यामः । अविवादपरमो हि श्रमणधर्मः । ....यदिदमायुष्मन्त उच्यते
परिनिर्वाणमिति, कतमः स धर्मो यः परिनिर्वास्यति ? कश्चित्पुनरत्र कायः आत्मा वा सत्त्वो वा
जीवो वा जन्तुर्वा पोषो वा पुरुषो वा पुद्गलो वा मनुजो वा मानवो वा, यः परिनिर्वास्यति ? कस्य
वा क्षयात् परिनिर्वाणम् ? तेऽवोचन्....रागद्वेषमोहक्षयात् परिनिर्वाणम्।....निर्मितकाववोचताम्-
किं पुनरायुष्मतां संविद्यन्ते रागद्वेषमोहा यान् क्षयिष्यथ ? तेऽवोचन्- न ते अध्यात्मं न बहिर्धा
नोभयमन्तरेणोपलभ्यन्ते, नापि ते अपरिकल्यिता उत्पद्यन्ते । ........ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
कर्मफलपरीक्षा नाम सप्तदशमं प्रकरणम् ॥
१. The Mss. give here an amplified text of an introductory matter cited
already in chapter I. We have, following P, given only those portions which
are new. २. The text here as also in Chapter I are almost identical with slight
variations in reading individual words like अनुपलब्धितः for अनुपलब्भात्, तीर्णः for
उत्तीर्ण; विमुक्तितः for विनिर्मुुक्तितः.
१८
आत्मपरीक्षा अष्टादशमं प्रकरणम् ।
अत्राह - यदि क्लेशाः कर्माणि च देहाश्च कर्तारश्च फलानि च सर्वमेतन्न तत्त्वम्,
केवलं तु गन्धर्वनगरादिवदतत्वमेव सत् तत्त्वाकारेण प्रतिभासते बालानाम्, किं पुनरत्र तत्त्वम्,
कथं वा तत्त्वावतारः इति ? उच्यते । आध्यात्मिकबाह्यशेषवस्त्वनुपलम्भेन अध्यात्मं बहिश्च
यः सर्वथा अहंकारममकारपरिक्षयः, इदमत्र तत्त्वम् । तत्त्वावतारः पुनः -
समायदृष्टिप्रभवानशेषान्
क्लेशांश्च दोषांश्च धिया विपश्यन् ।
आत्मानमस्या विषयं च बुद्ध्वा
योगी करोत्यात्मनिषेधमेव ॥
[मध्यमकावतार - ६.१२०]
इत्यादिना मध्यमकावताराद्विस्तरेणावसेयः । कायदृष्टिमूलकमेव संसारमनुपश्यन् आत्मानु-
पलम्भाच्च कायदृष्टिप्रहाणं तत्प्रहाणाच्च सर्वक्लेशव्यावृत्तिं समनुपश्यन् प्रथमतरात्मानमेवोप-
परीक्षते, कोऽयमात्मा नामेति, योऽहंकारविषयः । स चायमहंकारस्य विषयः परिकल्प्यमानः
स्कन्धस्वभावो वा भवेत्स्कन्धव्यतिरिक्तो वा ? आधाराधेयतत्पक्षाणामपि एकत्वान्यत्वपक्षे एव
अन्तर्भावात् संक्षेपेणैव च विवक्षितत्वादेकत्वान्यत्वपक्षद्वयप्रतिषेधेनैव आत्मनिषेधमारब्धुकाम
आचार्य आह -
आत्मा स्कन्धा यदि भवेदुदयव्ययभाग्भवेत् ।
स्कन्धेभ्योऽन्यो यदि भवेद्भवेदस्कन्धलक्षणः ॥ १ ॥
किमर्थं पुनरन्यत्र तथागतपरीक्षायामग्नीन्धनपरीक्षायां च पञ्च पञ्च पक्षा उपन्यस्ताः, इह
तु पुनः पक्षद्वयमेवेति ? उच्यते । येनैव तत्र प्रकरणद्वये पञ्च पञ्च पक्षा निर्दिष्टाः, अत एव
अन्यत्र निर्दिष्टत्वान्न पुनरिह निर्दिश्यन्ते । संक्षेपेण तु पक्षद्वयमुपन्यस्यते इति ॥
तत्र यदि स्कन्धा आत्मेति परिकल्प्यते, तदा उदयव्ययभाग् उत्पादी च विनाशी च
आत्मा प्राप्नोति, स्कन्धानामुदयव्ययभाक्त्वात् । न चैवमिष्यते, आत्मानेक[त्व]दोषप्रसङ्गात्
वक्ष्यति हि -
नाप्यभूत्वा समुत्पन्नो दोषो ह्यत्र प्रसज्यते ।
कृतको वा भवेदात्मा संभूतो वाप्यहेतुकः ॥ इति ।
[मध्यमकशास्त्र - २७.१२]
तथा-
न चोपादानमेवात्मा व्येति तत्समुदेति च ।
कथं हि नाम

१४६ मध्यमशास्त्रे [ १८.१-
किं च—
स्कन्धा आत्मा चेदतस्तद्बहुत्वात्
आत्मानः स्युस्तेऽपि भूयांस एव ।
द्रव्यं चात्मा प्राप्नुयात्तादृशश्च
द्रव्ये वृत्तौ वैपरीत्यं च न स्यात् ॥
आत्मोच्छेदो निर्वृतौ स्यादवश्यं
नाशोत्पादौ निर्वृतेः प्राक् क्षणेषु ।
कर्तृर्नाशात्तत्फलाभाव एव
भुञ्जीतान्येनार्जितं कर्म चान्यः ॥
[ मध्यमकावतार–६.१२७–१२८ ]
इत्यादिना मध्यमकावतारे विस्तरेण विहितविचारादपि पक्षो बोद्धव्य इति नेह पुनर्विस्तरप्रपञ्च
आरभ्यते ॥
B 343 एवं तावत् स्कन्धा आत्मा न भवति । स्कन्धव्यतिरिक्तोऽपि न युज्यते । यदि हि
स्कन्धेभ्योऽन्य आत्मा भवेत्, अस्कन्धलक्षणो भवेत् । यथा हि गोरन्योऽश्वः न गोलक्षणो
भवति, एवमात्मापि स्कन्धव्यतिरिक्तः परिकल्प्यमानः अस्कन्धलक्षणो भवेत् । तत्र स्कन्धाः
संस्कृतत्वाद् हेतुप्रत्ययसंभूता उत्पादस्थितिमङ्गलक्षणाः । तत्र अस्कन्धलक्षण आत्मा भवन्
भवेन्मतेन उत्पादस्थितिमङ्गलक्षणायुक्तः स्यात् । यश्चैवं भवति, सः अविद्यमानत्वादसंस्कृतत्वाद्वा
खपुष्पवनिर्वाणवद्वा नैव आत्मव्यपदेशं प्रतिलभते, नायमहंकारविषयत्वेन युज्यते, इति स्कन्धव्यति-
रिक्तोऽप्यात्मा न युज्यते ॥
अथवा । अयमन्योऽर्थः-यदि आत्मा स्कन्धव्यतिरिक्तः स्यात्, सः अस्कन्धलक्षणः
स्यात् । रूपणानुभवनििमत्तोग्रहणाभिसंस्करणविषयप्रतिविज्ञप्तिलक्षणाः पञ्च स्कन्धाः । आत्मा च
B 344 रूपादि्व विज्ञानं स्कन्धेभ्यो व्यतिरिक्त इष्यमाणः पृथगलक्षणसिद्धः स्यात्, पृथगलक्षणसिद्धश्च गृह्येत
रूपादि्व चित्तम् । न च गृह्यते । तस्मात् स्कन्धव्यतिरिक्तोऽपि नास्ति ॥
ननु च तीर्थिकाः स्कन्धेभ्यो व्यतिरिक्तमात्मानं प्रतिपन्ना भिन्नलक्षणामाचक्षते, तस्मात्तेषा-
मबाधक एवायं विधिरिति । यथा च तीर्थिका आत्मनो भिन्नलक्षणमाचक्षते तथोक्तं मध्यमकावतारे –
आत्मा तीर्थ्यैः कल्प्यते नित्यरूपोऽ–
कर्त्ता भोक्ता निर्गुणो निष्क्रियश्च ।
कांचि्कंचिद्भेदमाश्रित्य तस्य
भेदं याता प्रक्रिया तीर्थिकानाम् ॥
[ मध्यमकावतार–६.१४२ ]
१. This line and the two following are missing in Paris Ms. as also in Cal.
२. T om. हेतुप्रत्ययसंभूता. ३. T om. भवेन्मतेन. ४. T om. लक्षण. ५. Mss. रूपादिज्ञान-
स्कन्धेभ्यः व्यतिरिक्तः for ˚स्कन्धव्यतिरिक्तः which reading is based on T.

-१८.१ ] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम् । १४७
इत्यनेन । उच्यते । सत्यं ब्रुवन्ति तीर्थिकाः स्कन्धव्यतिरिक्तस्य लक्षणम्, न पुनस्ते स्वरूपत
आत्मानमुपलभ्य तस्य लक्षणमाचक्षते, किं तर्हि यथावदुपादायप्रज्ञप्यनवगमेन नाममात्रकमेवात्मानं
त्रासादप्रतिपद्यमानाः संवृतिसत्यदपि परिभ्रष्टा मिथ्याकल्पनयैव केवलमनुमानाभासमात्रविप्रलब्धाः B 345
सन्तः मोहात् परिकल्पयन्ति आत्मानम्, तस्य च लक्षणमाचक्षते । तेषां च कर्मकारकपरीक्षादिषु
आत्मोपादानयोः परस्परापेक्षिकीं सिद्धिं ब्रुवता संवृत्यापि प्रतिषेधो विहित एव । उक्तं च –
यथादर्शमुपादाय स्वमुखप्रतिबिम्बकम् ।
दृश्यते नाम तच्चैव न किंचिदपि तत्त्वतः ॥
अहंकारस्तथा स्कन्धानुपादायोपलभ्यते ।
न च कश्चित्स तत्त्वेन स्वमुखप्रतिबिम्बवत् ॥
यथादर्शमनादाय स्वमुखप्रतिबिम्बकम् ।
न दृश्यते तथा स्कन्धाननादायाहमित्यपि ॥
ऐवंविधार्थश्रवणाद्धर्मचक्षुरवासवान् ।
आर्य्यानन्दः स्वयं चैव भिक्षुभ्योऽभीक्ष्णमुक्तवान् ॥ इति ॥
अतो न पुनस्तत्प्रतिपादनार्थं यत्न आरभ्यते । उपादाय प्रज्ञप्यमान एव अविद्याविपर्यासानु-
गतानामात्माभिनिवेशास्पदभूतो मुमुक्षुभिर्विचार्यते, यस्येदं स्कन्धपञ्चकमुपादानत्वेन प्रतिभासते
किमसौ स्कन्धलक्षणः उत अस्कन्धलक्षणः इति । सर्वथा च विचारयन्तो मुमुक्षवो नैनमुपलभन्ते
भावस्वभावतः । तदा एषाम्—
आत्मन्यसति चात्मीयं कुत एव भविष्यति ।
आत्मानुपलम्भादात्मप्रज्ञप्त्युपादानं स्कन्धपञ्चकमात्मीयमिति सुतरां नोपलभन्ते । यथैव B 346
हि दग्धे रथे तदङ्गान्यपि दग्धान्नोपलभ्यन्ते, एवं योगिनो यदैव आत्मनैरात्म्यं प्रतिपद्यन्ते, तदैव
आत्मीयस्कन्धवस्तुनैरात्म्यमपि नियतं प्रतिपद्यन्ते । यथोक्तं रत्नावल्याम्—
अहंकारोद्भवः स्कन्धाः सोऽहंकारोऽनृतोऽर्थतः ।
बीजं यस्यानृतं तस्य प्ररोहः सत्यतः कुतः ॥
स्कन्धानसत्यान् दृष्ट्वैवाहंकारः प्रहीयते ।
अहंकारप्रहाणाच्च न पुनः स्कन्धसंभवः ॥ इति ॥
[ रत्नावली ]
यथैव हि ग्रीष्मे मध्याह्नकालावसानमासादितस्य विघननभोमध्यदेशमाचिक्रंसो-
रीषत्परिभ्रम्यमानपटुतरहुतभुग्वितातस्फुलिङ्गानिव विरूक्षरतमहीमण्डलोत्तानपरान् प्रदीप्तकिरणस्य
किरणान् प्रतीत्य विरूक्षरतमवनिदेशं चासाद्य विपरीतं च दर्शनमपेक्ष्य सलिलाकारा
मरीचय उपलभ्यमाना विदूरदेशावस्थितानां जन्मवतामतिप्रसन्नाभिनीलजलकारं प्रत्ययमादधति
१. T om. this stanza. २ Mss. विघने नभो° for विघननभो°. ३ Mss. अतिविप्रसन्न° for
अतिप्रसन्न°.

१४८ मध्यमकशास्त्रे [१८.२-
B 347 न तु तत्समीपगतानाम्, एवमिहापि यथावस्थितात्मात्मीयपदार्थतत्त्वदर्शनविदूरदेशान्तरस्थितानां
संसाराध्वनि वर्तमानानामविद्याविपर्यासानुगमप्रमृषार्थ एव स्कन्धसमारोपः सत्यतः प्रतिभासमानः
पदार्थतत्त्वदर्शनसमीपस्थानां न प्रतिभासते । यथोक्तमाचार्यपादैः —
दूरादालोकितं रूपमासन्नैर्दृश्यते स्फुटम् ।
5 मरीचिर्यदि वारि स्यादासन्नैः किं न गृह्यते ॥
दूरीभूतैर्यथाम्भूतो लोकोऽयं दृश्यते यथा ।
न दृश्यते तदासन्नैरानिमित्तो मरीचिवत् ॥
मरीचिस्तोयसदृशी यथा नाम्नो न चार्थतः ।
स्कन्धास्तथात्मसदृशा नाम्नो नापि तेऽर्थतः ॥ इति ॥
10 अत एव च आत्मात्मीयानुपलम्भात्परमार्थदर्शनसमीपस्थो योगी नियतं भवति —
निर्ममो निरहंकारः शमादात्मात्मनीनयोः ॥ २ ॥
B 348 आत्मनि हितमात्मनीनम्, स्कन्धपञ्चकम्, आत्मीयमित्यर्थः । आत्मनोऽहंकारविषयस्य
आत्मनीनस्य च स्कन्धादेर्वस्तुनः ममकारविषयस्य शमादनुत्पादादनुपलम्भान्निर्ममो निरहंकारश्च
जायते योगी ॥ २ ॥
ननु च योऽसावेवं निर्ममो निरहंकारश्च योगी भवति, स तावदस्ति । सति च तस्मिन्
15 सिद्ध आत्मा स्कन्धाश्चेति । नैतदेवम् । यस्मात्—
निर्ममो निरहंकारो यश्च सोऽपि न विद्यते ।
निर्ममं निरहंकारं यः पश्यति न पश्यति ॥ ३ ॥
आत्मनि स्कन्धेषु च सर्वथानुपलभ्यमानस्वरूपेषु कुतस्तद्व्यतिरिक्तोऽपरपदार्थो भविष्यति
योऽसौ निर्ममो निरहंकारश्चेति । यस्तु एवमसंविद्यमानस्वरूपं निर्ममं निरहंकारं च पश्यति, स
20 तत्त्वं न पश्यतीति विज्ञेयम् । यथोक्तं भगवता —
शून्यामाध्यात्मिकं पश्य पश्य शून्यं बहिर्गतम् ।
न विद्यते सोऽपि कश्चिद्यो भावयति शून्यताम् ॥
तथा—
25 योऽपि च चिन्तयि शून्यक धर्मान्
सोऽपि कुमार्र्गप्रपन्नकु बालः ।
अक्षर कीर्तित शून्यक धर्माः
ते च अनक्षर अक्षर उक्ताः ॥
३ T om. आचार्यपादैः. २. T न तथा तदासन्नैः for न दृश्यते तदासन्नैः
-१८.५] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम्। १४९
शान्त प्रशान्त य चिन्तयि धर्मान्
सोऽपि च चित्तु न जातु न भूतः ।
चित्तवितर्किग सर्वि पपञ्चाः B 349
तस्य अचिन्तिय बुध्यथ धर्मान् ॥ इति ।
तथा— 5
स्कन्ध सभापतु शून्य विविक्त
बोधि सभोवतु शून्य विविक्त ।
योऽपि चरेत्स पि शून्यसभापो
ज्ञानवतो न तु बालजनस्य ॥
इति ॥ ३ ॥ 10
तदेवम् —
ममेत्यहमिति क्षीणे बहिर्द्धाध्यात्ममेव च ।
निरुध्यत उपादानं तत्क्षयाज्जन्मनः क्षयः ॥ ४ ॥
सत्कायदृष्टिमूलकाः सत्कायदृष्टिसमुदयाः सत्कायदृष्टिहेतुकाः सर्वक्लेशाः सूत्रे उक्ताः । सा
च सत्कायदृष्टिरात्मात्मीयानुपलम्भात्प्रहीयते, तत्प्रहाणाच्च कामदृष्टिशीलव्रतात्मवादोपादानचतुष्टयं 15
प्रहीयते, उपादानक्षयाच्च जन्मनः पुनर्भवलक्षणस्य क्षयो भवति ॥ ४ ॥
यतश्च अयं जन्मन्निवृत्तिक्रमः एवं व्यवस्थापितः, तस्मात् —
कर्मक्लेशक्षयान्मोक्षः B 350
इति स्थितम् । उपादाने हि क्षीणे तत्प्रत्ययो भवो न भवति । भवे निरुद्धे कुतो जाति-
20 जरामरणादिकस्य संभव इति । एवं कर्मक्लेशक्षयान्मोक्षो भवतीति स्थितम् ।
कर्मक्लेशानां तर्हि कस्य क्षयात्परिक्षय इति वक्तव्यम् । उच्यते —
कर्मक्लेशा विकल्पतः ।
ते प्रपञ्चात्प्रपञ्चस्तु शून्यतायां निरुध्यते ॥ ५ ॥
अयोनिशो हि रूपादिकं विकल्पयतो बालपृथग्जनस्य क्लेशा उपजायते रागादिकः 25
वक्ष्यति हि —
संकल्पप्रभवो रागो द्वेषो मोहश्च कथ्यते ।
शुभाशुभविपर्यासान् संभवन्ति प्रतीत्य हि ॥
[ मध्यमशास्त्र — २३.१ ]
उक्तं च सूत्रे —
काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे ।
न त्वां संकल्पयिष्यामि ततो मे न भविष्यसि ॥ इति ॥
१. Mss. स धातु for सभापतु which is confirmed by T.

पृष्ठम् १५०

१५० मध्यमकशास्त्रे [ १८.५-
एवं तावत् कर्मक्लेशा विकल्पतः प्रवर्तन्ते। ते च विकल्पाः अनादिमत्संसारारभ्य-
स्ताद् ज्ञानज्ञेयवाच्यवाचककर्तृकर्मकरणक्रियाघटपटरूपवेदनास्त्रीपुरुषलाभालाभसुखदुःख-
यशोऽयशोनिन्दाप्रशंसादिलक्षणाद्विचित्रात्प्रपञ्चादुपजायते । स चायं लौकिकः प्रपञ्चो निरवशेषः
शून्यतायां सर्वस्वभावशून्यतादर्शने सति निरुध्यते । कथं कृत्वा ? यस्मात्सति हि वस्तुनि
उपलब्धे स्याद् यथोदितप्रपञ्चजालम् । न हि अनुपलभ्य वन्ध्यादुहितरं रूपलावण्य-
यौवनवतीं तद्विषयं प्रपञ्चमवतारयन्ति रागिणः । न च अनवतार्य प्रपञ्चं तद्विषयमयोनिशो
विकल्पमवतारयन्ति । न च अनवतार्य कल्पनाजालम् अहम्ममेत्यभिनिवेशात् सत्कायदृष्टि-
मूलकान् क्लेशगणानुत्पादयन्ति । न च अनुत्पाद्य सत्कायदृष्ट्यात्मकान् क्लेशगणान् कर्माणि
शुभाशुभानिङ्ग्यानि कुर्वन्ति । नै च अकुर्वाणाः कर्माणि जातिजरामरणशोकरिदेवदुःखदौर्मनस्य-
[ उपायासादिरूपं ] एकजालीभूतं संसारकान्तारमनुभवन्ति । एवं योगिनोऽपि शून्यतादर्शना-
वस्था निरवशेषस्कन्धधात्वायतनानि स्वरूपतो नोपलभन्ते । न च अनुपलभमाना वस्तुस्वरूपं
तद्विषयं प्रपञ्चमवतारयन्ति । न च अनवतार्य तद्विषयं प्रपञ्चं विकल्पमवतारयन्ति । न च
अनवतार्य विकल्पम् अहम्ममेत्यभिनिवेशात् सत्कायदृष्टिमूलकं क्लेशगणमुत्पादयन्ति । न च
अनुत्पाद्य सत्कायदृष्ट्यादिकं क्लेशगणं कर्माणि कुर्वन्ति । न च अकुर्वाणाः जातिजरामरणारूढं
संसारमनुभवन्ति । तदेवम् अशेषप्रपञ्चोपशमशिवलक्षणां शून्यतामागम्य यस्मादशेषकल्पनाजाल-
प्रपञ्चविगमो भवति, प्रपञ्चविगमाच्च विकल्पनिवृत्तिः, विकल्पनिवृत्त्या च अशेषकर्मक्लेशनिवृत्तिः,
कर्मक्लेशनिवृत्त्या च जन्मनिवृत्तिः, तस्मात् शून्यतैव सर्वप्रपञ्चनिवृत्तिलक्षणात्वान्निर्वाणमित्युच्यते ।
यथोक्तं शतके -
धर्मं समासतोऽहिंसां वर्णयन्ति तथागताः ।
शून्यतामेव निर्वाणं केवलं तदिहोभयम् ।। इति ।।
[ चतुःशतक - १२.२३ ]
आचार्यभावविवेकस्तु श्रावकप्रत्येकबुद्धानां यथोदितशून्यताधिगममप्रतिपद्यमानः एवं
वर्णयति - अपरोत्पन्नप्रतिक्षणविनश्वरसंस्कारकलापमात्रमनात्मानात्मीयमवलोकयतः आर्यश्रावकस्यापि
आत्मात्मीयवस्तुभावाद् धर्ममात्रमिदं जायते म्रियते चेति दर्शनमुपपद्यते । अहंकारविषयो
ह्यात्मा, [ तद्भावात्तस्याप्यभावः ], तद्भावादेव न क्वचिदाध्यात्मिकं बाह्यं वा वस्तु
अस्तीति ममकारानुत्पत्तेः निर्ममो निरहंकारोऽहमिति न स्वरूपविनिश्चैतिरुपजायते, अन्यत्र
व्यवहारसंकेतात् । प्रागेव अजातसर्वसंस्कारदर्शिनां निर्विकल्पप्रज्ञाचारविहारिणां महाबोधि-
सत्त्वानामिति । अत आह -
निर्ममो निरहंकारो यश्च सोऽपि न विद्यते ।। इति ।।
१. T haplographically seems to om. from न च down to क्लेशगणं कुर्वन्ति a few
lines below. २. The portion in brackets supplied after T.

पृष्ठम् १५१

-१८.५ ] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम् । १५१
तदयमाचार्यो यथैवंविधे विषये नाचार्यपादमतानुवर्ती तथा प्रतिपादितं मध्यमावतारे -
दूरंगमायां तु धियाधिकैः [मध्यमकावतार - १.८ ]
इत्यत्रेति न पुनस्तद्दूषणे यत्न आस्थीयते । अत एवोक्तं भगवता आर्याष्टसाहस्रिकायां
भगवत्याम् -
श्रावकबोधिमभिसंबोद्धुकामेन सुभूते अस्यामेव प्रज्ञापारमितायां शिक्षितव्यम् । प्रत्येक-
बोधिमभिसंबोद्धुकामेन सुभूते अस्यामेव प्रज्ञापारमितायां शिक्षितव्यम् । अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभि-
संबोद्धुकामेन सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन अस्यामेव प्रज्ञापारमितायां शिक्षितव्यमित्यादि ।।
[अष्टसाहस्रिका - ३७९]
आह च -
यो इच्छती सुगतश्रावकु हं भवेयं
प्रत्येकबुद्धु भविजा तथ धर्मराजो ।
इमु क्षान्ति नागत्य न शक्यति पापुणेतुं
यथ आरपारगमनीयं अतीरदर्शी ॥
इति ॥ ५ ॥
अत्राह - यद्येवमाध्यात्मिकवाह्यवस्त्वनुपलम्भाद्व्यात्मं बहिश्च अहम्ममेतिकल्पनाजालाना-
मनुत्पादस्तत्त्वमिति व्यवस्थापितम्, यत्तर्हि एतदुक्तं भगवता -
आत्मा हि आत्मनो नाथः को नु नाथः परो भवेत् ।
आत्मना हि सुदान्तेन स्वर्गं प्राप्नोति पण्डितः ॥
आत्मा हि आत्मनो नाथः को नु नाथः परो भवेत् ।
आत्मा हि आत्मनः साक्षी कृतस्यापकृतस्य च ॥
[ = धम्मपद, - १६०-६१ ]
तथा आर्यसमाधिराजे -
कृष्णशुभं च न नश्यति कर्म
आत्मन कृत्व च वेदयितव्यम् ।
नो पि च संक्रम कर्मफलस्य
नो च अहेतुक प्रत्यनुभोति ॥
[ समाधिराज - ३७.३५ ]
इति विस्तरः । तत्कथं न विरुध्यत इति ? उच्यते । इदमपि किं नोक्तं भगवता -
नास्तीह सत्त्व आत्मा वा धर्मास्त्वेते सहेतुकाः । इति ?
तथा हि - रूपं नात्मा रूपवान्नापि चात्मा रूपे नात्मा नात्मनि रूपं .... । एवं यावत् विज्ञानं
नात्मा, विज्ञानवान्नात्मा विज्ञाने नात्मा नात्मनि विज्ञानम् इति । तथा-अनात्मानः सर्वधर्मा इति ।
तत्कथमिदानीमेनेनागमेन पूर्वकस्यागमस्य विरोधो न स्यात् ? तस्माद्देशनाभिप्रायो भगवतोऽन्वेष्यः ।
१ T अपि च for आह च.

सामान्येन तु भगवद्भिर्बुद्धैः प्रवचने नेयनीतार्थविस्तरप्रभेदेऽशेषजगद्विनेयबुद्धिप्रभाकरविबोधन-
परैरादित्यकल्पैरनस्तंगतमहाकरुणोपायविज्ञानगभस्तिविस्तरैः -
आत्मेत्यपि प्रज्ञपितमनात्मेत्यपि देशितम् ।
बुद्धैर्नात्मा न चानात्मा कश्चिदित्यपि देशितम् ॥ ६ ॥
अत्र चायमभिप्रायः - इह ये [ आत्मेत्याभावविपर्यास ] कुदर्शनतिमिरपटलावच्छादितारशेष-
बुद्धिनयनतया लौकिकावादतद्दर्शनविषयानतिक्रान्तमपि भावजातमपश्यन्तो व्यवहारसत्यावस्थिता
एव सन्तः क्षितिसलिलज्वलनपवनाभिधानतत्त्वमात्राद्यनुवर्णनपरा मूलोदनोदर्ककिण्वादिद्रव्य-
विशेषपरिपाकमात्रप्रत्ययोत्पन्नमदमूर्च्छादिसामर्थ्यविशेषातुगतमद्यपानोपलम्भवत् कललादिमहाभूत-
परिपाकमात्रसंभूता एव बुद्धीरनुवर्णयन्तः पूर्वान्तापरागतावदाप्रवृत्ताः सन्तः परलोकमात्मानं
चापवदन्ते -- नास्त्ययं लोकः, नास्ति परलोकः, नास्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलविपाकः, नास्ति
सत्त्व उपपादुकः, इत्यादिना । तदपवादाच्च स्वर्गापवर्गविशिष्टफलविशेषोत्क्षेपपराङ्मुखाः सतत-
समितमकुशलकर्माभिसंस्करणप्रवृत्त्या नरकादिमहाप्रपातपतानाभिमुखाः । तेषां तदसद्ग्राहनिवृत्त्यर्थं
चतुरशीतिचित्तचरितसहस्रभेदभिन्नस्य सत्त्वधातोरैथशयानुवर्तकैरशेषसत्त्वधातूत्तारणाक्षिप्त-
प्रतिज्ञासंपादनतत्परैः प्रज्ञोपायमहाकरुणासंभारपूरःसरैर्निरुपमैर्कजगद्वन्धुभिर्निरवशेषक्लेशमहाव्याधि-
चिकित्सकैर्महावैद्यराजभूतैर्हीनमध्योत्कृष्टविनेयजनानुजिघृक्षया हीनांनां विनेयानामकुशलकर्म-
कारिणामकुशलादि निवर्तयितुं बुद्धैर्भगवद्भिः कचिदात्मेत्यपि प्रज्ञपितं लोके व्यवस्थापितम् ।
अहेतुवादप्रतिषेधोपपत्तिश्च कर्मकारकपरीक्षातः, नायंहेतुतः इत्यतः, मध्यकavataraच्च विस्तरेण
वेदितव्येति तत्प्रतिषेधार्थं नेह पुनर्यत्न आस्थीयते ॥
ये तु सद्भूतामहंकठिनातिदीर्घशिथिलमहासूत्रबद्धा विहंगमा इव सुदूरमपि गताः कुशल-
कर्मकारिणोऽकुशलकर्मपव्यावृत्ता अपि न शक्नुवन्ति त्रैधातुकभवोपपत्तिमतिवाह्य शिवमजर-
मरणं निर्वाणपुरमभिगन्तुम्, तेषां मध्यानां विनेयानां सत्कायदर्शनाभिनिवेशशिथिलीकरणाय
निर्वाणाभिलाषसंजनायै बुद्धैर्भगवद्भिर्विनेयजनींनुग्रहचिकीर्षुभिग्नात्मेत्यपि देशितम् ॥
ये तु पूर्वीभ्यासविशेषानुगतगम्भीरधर्मीधिमोक्षलब्धबीजपरिपाकाः प्रत्यासन्नवर्तिनि
निर्वाणे तेषामुत्कृष्टानां विनेयानां विगतात्मस्नेहानां परमगम्भीरमौनीन्द्रप्रवचनार्थतत्त्वावगाहन-
समर्थानामधिसुक्तिविशेषमवधार्य -
बुद्धैरात्मा न चानात्मा कश्चिदित्यपि देशितम् ॥
यथैव हि आत्मदर्शनमतत्त्वम्, एवं तत्प्रतिपक्षभूतमपि अनात्मदर्शनं नैव तत्त्वमिति । एवं
नास्त्यात्मा कश्चित्, न चाप्यनात्मा कश्चिदस्तीति देशितम् । यथोक्तमार्यरत्नकूटे -
1 T om. from नेयनीतार्थ down to विस्तरैः below. 2 T om. आत्माभावविपर्यास. 3 T अनुवर्तन for अनुवर्णन. 4 Mss. मूलोदनोदकस्यादि°. Our reading confirmed by T. 5 T om. °चित्त°. 6 T om. एकजगत्. 7 T om. निरवशेष. 8 T om. from हीन up to निवर्तयितुं. 9 Mss. सूत्रकालबद्धाविह्यतोमथमकारोहंगमा; P सद्भूतामहंकठिनातिदीर्घतरात्मात्मीयभावस्नेहसूत्रकारबद्धा. Our text is based on T. 10 T om. विनेयजनानुग्रहचिकीर्षुभिः. 11 T मुनीन्द्र° for मौनीन्द्र°.
आत्मेति काश्यप अयमेकोऽन्तः । नैरात्म्यमित्ययं द्वितीयोऽन्तः । यदेतदनयोरन्तयोर्मध्यं
तदरूप्यमनिदर्शनमप्रतिष्ठमनाभासमविज्ञप्तिकमनिकेतम् । इयमुच्यते काश्यप मध्यमा प्रतिपद
धर्मीणां भूतप्रत्यवेक्षा इति ॥
उक्तं चार्यरत्नावल्याम्-
नैवात्मा न चानात्मा यथाभूतेन लभ्यते ।
आत्मानात्मकृते दृष्टी ववारास्मान्महामुनिः ॥
दृष्टश्रुतार्थं मुनिना न सत्यं न मृषोदितम् ।
पक्षाद्धि प्रतिपक्षः स्यादुभयं तच्च नार्थतः ॥ इति ।
यतश्चैवं हीनमध्योत्कृष्टविनेयजनाशयनानात्वेन आत्मानात्मतदुभयप्रतिषेधेन बुद्धानां
भगवतां धर्मदेशना प्रवृत्ता, तस्मान्नास्ति आगमबाधो माध्यमिकानाम् । अत एवोक्तमार्य-
देवपादैः -
वारणं प्रागपुण्यस्य मध्ये वारणमात्मनः ।
सर्वस्य वारणं पश्चाद्यो जानीते स बुद्धिमान् ॥ इति ॥
[ चतुःशतक-८.१५ ]
तथा आचार्यपादैरुक्तम्-
यथैव वैयाकरणो मातृकामपि पाठयेत् ।
बुद्धोऽवदत्तथा धर्मं विनेयानां यथाक्षमम् ॥
केषांचिदवदद्धर्मं पापेभ्यो विनिवृत्तये ।
केषांचित्पुण्यसिद्ध्यर्थं केषांचिद् द्वयमाश्रितम् ॥
द्वयानिश्रितमेकेषां गम्भीरं भीरुभीषणम् ।
शून्यताकरुणागर्भं केषांचिद् बोधिसाधनम् ॥ इति ॥
अथवा - अयमन्योऽर्थः - आत्मेत्यपि प्रज्ञपितं सांख्यादिभिः प्रतिक्षणविनश्वराणां संस्का-
राणां कर्मफलसंबन्धाभावमुद्वीक्ष्य । अनात्मेत्यपि प्रज्ञपितं लोकायतिकैः उपपत्त्या आत्मानं
संसर्त्तारमपश्यद्भिः -
एतावानेव पुरुषो यावानिन्द्रियगोचरः ।
भद्रे वृकपदं ह्येतद् यद्वदन्ति बहुश्रुताः ॥
इत्यादिना । तैमिरिकोपलब्धकेशमशकादिविश्व वित्तैमिरिकैरिव बालजनपरिकल्पितात्मानात्मादि-
वस्तुस्वरूपं सर्वथैवापश्यद्भिः -
बुद्धैर्नात्मा न चानात्मा कश्चिदित्यपि देशितम् ॥
यथोक्तमार्यतथागतगुह्यसूत्रे -
अथ खलु शान्तमतिर्बोधिसत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - उपशम उपशम इति भगवन्नुच्यते,
क एष उपशमो नाम ? कस्य चोपशमादुपशम इत्युच्यते ? भगवानाह - उपशम इति कुलपुत्र
1 This citation is missing in T.
म. २०

"
This is the P.L. Vaidya edition (Buddhist Sanskrit Texts No. 10, Madhyamakasāstra of Nāgārjuna with the commentary: Prasannapadā by Candrakīrti, 1960).
In Vaidya's edition, page 155, line 28:
Let's see what is printed:
कल्पकालानलसतारारश्मिविसरहरिणी (or सतारारश्मिविसरहेरपिणी as I mistakenly read before? No, it's definitely हरिणी).
Wait, look at the letter between ता and रश्मि:
Wait, is it "सतारारश्मिविसरहरिणी"?
Let's look at:
स - ता - रा - रश्मि
Wait, is the third letter 'रा'?
Look at 'रा' in 'जरामरण':
The 'रा' in 'जरामरण' has a vertical top-left curving down, with ā-matra.
The letter here has: a vertical down, then... wait! It's 'भा'!
Wait, 'भा'? No.
Could it be 'गा'? No.
It is 'रा'!
Wait, is the next letter 'र'?
Yes, it's 'र'!
So it is printed: सतारारश्मि!
Wait, why is there an extra stroke? Is it सतारारश्मिविसरहरिणी?

पृष्ठम् १५६

१५६ मध्यमकशास्त्रे [१८.७-
B 367 एवं पूर्वसुशुद्धत्वात्सर्वसत्त्वाशयेरिता ।
वान्निश्चरति बुद्धस्य न चास्यास्तीह कल्पना ॥
प्रतिश्रुत्कादयः शब्दा नाध्यात्मं न बहिः स्थिताः ।
.वागप्येवं नरेन्द्रस्य नाध्यात्मं न बहिः स्थिता ॥ इति ।
तथा—
देवत चोदनि दुन्दुभि दिव्य कर्मविपाक निवृत्त मरूणां ।
देव प्रमत्तविहारिण जात्वा दुन्दुभिघोष पमुञ्चि नभातो ॥
सर्व अनित्य अशाश्वत कामा इतर अध्रुव फेनसभावाः ।
मायमरीचिसमा दकचन्द्राः सर्व्वि भवाः सुपिनान्तसभावाः ॥
दुन्दुभि वादित शक्रमरुद्भिः सौर्द्धय संक्रमि धर्मसभायाम् ।
धर्मकथां पकरोति मरूणां या कथ शान्त विरागनुकूला ॥
तथा आर्यसमाधिराजे—
बुद्धो यदा भेष्यति धर्मराजः
सर्जाण धर्मांण प्रकाशको मुनिः ।
तृणगुल्मवृक्षौषधि शैल पर्वत
अभाव धर्मोण रवो भविष्यति ॥
यावन्ति शब्दास्तहि लोकधातौ
सर्वे ह्यभावा न हि कश्चि भावः ।
तावन्तु खो तस्य तथागतस्य
स्वरु निश्चरी लोकविनायकस्य ॥
[समाधिराजसूत्र-८०४,५]
B 368 इति विस्तरः ॥
तथा—
एकस्वरा तु तव लोकहितो नानाधिमुक्ति स्वरु निश्चरति ।
एकैकमन्विममभाषि जिनो ब्रूहि स्मितं प्रकृतकस्य कृते ॥ इति ॥
[समाधिराजसूत्र-१४.८७]
अत्रैके परिचोदयन्ति—नास्तिकाविशिष्टा माध्यमिकाः, यस्मात् कुशलाकुशलं कर्म कर्तारं
च फलं च सर्वं च लोकं भावस्वभावशून्यमिति ब्रुवते । नास्तिका अपि हि एतन्नास्तीति ब्रुवते ।
तस्मान्नास्तिकाविशिष्टा माध्यमिका इति । नैवम् । कुतः ? प्रतीत्यसमुत्पादवादिनो हि माध्यमिकाः,
हेतुप्रत्ययान् प्राप्य प्रतीत्य समुत्पन्नत्वात् सर्वमेव इहलोकपरलोकं निःस्वभावं वर्णयन्ति। यथा-
स्वरूपवादिनो नैव नास्तिकाः प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वाद् भावस्वभावशून्यत्वेन न परलोकाद्यभावं
१ T reads इत्यादि for इति and om. from तथा up to प्रकृतकस्य कृते below. २ Mss.
पाक्य for सार्धय. ३ T reads नैवं नास्तिकाः प्रतीत्य...शून्यत्वेन परलोका° for यथास्वरूपवादिनो...
शून्यत्वेन न परलोका°.

पृष्ठम् १५७

-१८.८] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम्। १५७
प्रतिपन्नाः । किं तर्हि ऐहलौकिकं वस्तुजातमुपलभ्य स्वभावतः तस्य परलोकादिहागमनम्,
इहलोकाच्च परलोकगमनमपश्यन्तः इहलोकोपलब्धपदार्थसदृशपदार्थान्तरापवादं कुर्वन्ति ।
तथापि वस्तुस्वरूपेण अविद्यमानस्यैव ते नास्तित्वं प्रतिपन्नाः इत्यमुना तावद्दर्शनेन
साम्यमस्तीति चेत्, न हि । कुतः ? संवृत्या माध्यमिकैरस्तित्वेनाभ्युपगमान्न तुल्यता ।
वस्तुतस्तुल्येतेति चेत्, यद्यपि वस्तुतोऽसिद्धिस्तुल्या, तथापि प्रतिपत्तृभेदादतुल्यता । यथा हि
कृतचौर्यं पुरुषमेकः सम्यग्परिज्ञायैव तदमित्रप्रेरितः तं मिथ्या व्याचष्टे चौर्यमनेन कृतमिति,
अपरस्तु साक्षाद् दृष्ट्वा दूषयति, तत्र यद्यपि वस्तुतो नास्ति भेदः, तथापि परिज्ञातृभेदादेकस्तत्र B 369
मृषावादीत्युच्यते, अपरस्तु सत्यवादीति, एकश्च अयशसा च अपुण्येन च सम्यक् परीक्ष्यमाणो
युज्यते नापरः, एवमिहापि यथावद्विदितवस्तुस्वरूपाणां माध्यमिकानां ब्रुवतामवगच्छतां च
वस्तुस्वरूपाभेदेऽपि यथावदविदितवस्तुस्वरूपैर्नास्तिकैः सह ज्ञानाभिधानयोर्नास्ति साम्यम् । यथैव
हि उपेक्षासामान्येऽपि अप्रतिसंख्याय प्रतिसंख्याय उपेक्षकयोरिव पृथग्जनार्हतोः जात्यन्ध-
चक्षुष्मतोश्च विषमप्रपातप्रदेशविनिश्चितसामान्येऽपि यथास्ति महान् विशेषः, तथा नास्तिकानां
माध्यमिकानां च विशेषो भविष्यतीति पूर्वाचार्याः । इत्यलं प्रसङ्गेन, प्रकृतमेव व्याख्यास्यामः ॥ ७॥
अत्राह—यद्यपि एवम्
अनुत्पन्नानिरुद्धा हि निर्वाणमिव धर्मता ।
तस्यां च नास्ति वाक्चित्तयोः प्रवृत्तिः, तथापि नैवासौ अदेश्यमाना शक्या जनैर्विज्ञातु-
मिति अवश्यं तस्यामवतारणार्थं विनेयजनानां संवृतिसत्यापेक्षया कदाचिद्देशनानुपूर्वी
भवितव्यम्, इत्यतः सा कथ्यतामिति । उच्यते । इयमत्र बुद्धानां भगवतां तत्त्वामृतावतारदेशना-
नुपूर्वी विज्ञेया, यदुत—
सर्वं तथ्यं न वा तथ्यं तथ्यं चातथ्यमेव च ।
नैवातथ्यं नैव तथ्यमेतद्बुद्धानुशासनम् ॥ ८ ॥
तत्र— B 370
यद्यद्यस्य प्रियं पूर्वं तत्तत्तस्य समाचरेत् ।
न हि प्रतिहतः पात्रं सद्धर्मस्य कथंचन ॥ इति ।
तथा च भगवतोक्तम्—
लोको मया सार्धं विवदति । नाहं लोकेन सार्धं विवदामि । यल्लोकेऽस्ति संमतम्,
तन्ममाप्यस्ति संमतम् । यल्लोके नास्ति संमतम्, ममापि तन्नास्ति संमतम् ।
इत्यागमाच्च ॥
नान्यया भाषया म्लेच्छः शक्यो ग्राहयितुं यथा ।
न लौकिकमृते लोकः शक्यो ग्राहयितुं तथा ॥
[चतुःशतक-८.१९]
१ P reads after इति, the stanza नान्यया etc. against Mss. and even against T.

१५८ मध्यमशास्त्रे [ १८.९-

इत्यादित एव तावद्भगवता स्वप्रसिद्धपदार्थभेदस्वरूपविभागश्रवणसंजाताभिलाषस्य
विनेयजनस्य यदेतत् स्कन्धधात्वायतनादिकमविद्यातैमिकैः सत्यतः परिकल्पितमुपलब्धम्, तदेव
तावत् सत्यमित्युपवर्णितं भगवता तद्दर्शनापेक्षया, आत्मनि लोकस्य गौरवोत्पादनार्थम् ।
विदितनिरवशेषलोकवृत्तान्तोऽयं भगवान् सर्वज्ञः सर्वदर्शी, यः एवं भवाग्रपर्यन्तस्य वायुमण्डलादे-
राकाशधातुपर्यवसानस्य भाजनलोकस्य सत्त्वलोकस्य च अविपरीतं स्थित्युत्पादप्रलयादिकं
सातिविचित्रप्रभेदं सहेतुकं सफलं सास्वादं सादीनवं चोपदिष्टवानिति । तदेवं भगवति उत्पन्न-
सर्वज्ञबुद्धिविनेयजनस्य उत्तरकालं तदेव सर्वं न वा तथ्यमित्युपदेशितम् । तत्र तथ्यं नाम यस्य
अन्यथात्वं नास्ति । विद्यते च प्रतिक्षणविनाशित्वात् संस्काराणामन्यथाभावः, तस्मादन्यथाभाव-
सद्भावान्न वा तथ्यम् । वाशब्दश्चकारार्थो देशनासमुच्चये द्रष्टव्यः । सर्वं तथ्यं न च तथ्यमिति ॥

केषांचित् सर्वमेतत् तथ्यं च अतथ्यं चेति देशितम् । तत्र बालजनापेक्षया सर्वमेतत्
तथ्यम् । आर्यज्ञानापेक्षया तु सर्वमेतन्मृषा, तैरैवमनुपलम्भादिति ॥

केषांचित्तु अतिचिराभ्यस्ततत्त्वदर्शनानां किंचिन्मात्रानुत्खातावरणतरुमूलानां नैवातथ्यं
नैव तथ्यं तदिति देशितम् । तस्यापि किंचिन्मात्रस्यावरणस्य प्रहाणार्थं वन्ध्यासुतस्य अवदात-
श्यामताप्रतिषेधवदुभयमेतत् प्रतिषिद्धम् ॥

एतच्च बुद्धानां भगवतामनुशासनम् - उन्मार्गादपनीय सम्यग्मार्गप्रतिष्ठापनं शासनम् ।
एवमानुपूर्व्या शासनमनुशासनम् । विनेयजनानुरूप्येण वा शासनमनुशासनम् ।।

सर्वाश्चैता देशना बुद्धानां भगवतां महाकरुणोपायज्ञानवतां तत्त्वामृतावतारोपायत्वेन
व्यवस्थिताः । न हि तथागताः तत्त्वामृतावतारानुपायभूतवाक्यमुदाहरन्ति । व्याध्यनुरूपभैषज्योप-
संहारवत् ते विनेयजनानुजिघृक्षया यथानुरूपं धर्मं देशयन्ति । यथोक्तं शतके—

सदसत्सदसच्चेति नोभयं चेति कथ्यते ।
ननु व्याधिवशात्पथ्यमौषधं नाम जायते ॥
इति ॥ ८ ॥ [ चतुःशतक - ८.२० ]

किंलक्षणं पुनः तत् तत्त्वं यस्यैता देशना अवतारार्थमुपदिशन्ते भगवन्तः ? उक्तमेत-
दस्माभिः-
निवृत्तमभिधातव्यं निवृत्ते चित्तगोचरे । इति ।

यदा चैतदेवम्, तदा किमपरं पृच्छयते ? यद्यप्येवम्, तथापि व्यवहारसत्यानुरोधेन
लौकिकतथ्याद्यभ्युपगमवत् तस्यापि समारोपतो लक्षणमुच्यतामिति । तदुच्यते—

अपरप्रत्ययं शान्तं प्रपञ्चैरप्रपञ्चितम् ।
निर्विकल्पमनानार्थमेतत्तत्त्वस्य लक्षणम् ॥ ९ ॥

१ P तथ्यं for सत्यम् against Mss. २ P सर्वं for पथ्यम् against Mss. T however seems to read सर्वं. ३ T om. भगवन्तः.

-१८.९ ] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम् । १५९

तत्र नास्मिन् परप्रत्ययोऽस्तीति अपरप्रत्ययम् । परोपदेशागम्यम् । स्वयमेवाधिगन्तव्य-
मित्यर्थः । यथा हि तैमिरिका वितथं केशमशकमक्षिकादिरूपं पश्यन्तो वितिमिरोपदेशेनापि न
शक्नुवन्ति केशानां यथावदवस्थितं स्वरूपमदर्शनन्यायेन अधिगन्तुम्, अतैमिरिका इवाधिगन्तुम्,
किं तर्हि अतैमिरिकोपदेशान्मिथ्यैतदित्येतावन्मात्रकमेव प्रतिपद्यन्ते । यदा तु तिमिरोपघात्य-
विपरीतशून्यतादर्शनाञ्जनाञ्जितबुद्धिनयनाः सन्तः समुपन्नतचक्षुर्ज्ञाना भवन्ति, तदा तत्
तत्त्वमनधिगमनयोगेन स्वयमधिगच्छन्तीति । एवमपरप्रत्ययं भावानां यत् स्वरूपं तत् तत्त्वम् ।
एतच्च शान्तस्वभावमतैमिरिककेशादर्शनवत् स्वभावविरहितमित्यर्थः । अत एव तत् प्रपञ्चै-
रप्रपञ्चितम् । प्रपञ्चो हि वाक्, प्रपञ्चयति अर्थानिति कृत्वा । प्रपञ्चैरप्रपञ्चितं वाग्भिरव्याहृतमित्यर्थः ॥

निर्विकल्पं च तत् । विकल्पश्चित्तप्रचारः । तद्रहितत्वात् तत् तत्त्वं निर्विकल्पम् ।
यथोक्तं सूत्रे —
परमार्थसत्यं कतमत् ? यत्र ज्ञानस्याप्यप्रचारः, कः पुनर्वादोऽक्षराणामिति ।
एवं निर्विकल्पम् ॥

नानार्थोऽस्येति नानार्थं भिन्नार्थम्, न नानार्थं अनानार्थम्, अभिन्नार्थमित्यर्थः । यथोक्त-
मार्यसत्यद्वयावतारसूत्रे —
देवपुत्र आह - कतमः पुनर्मञ्जुश्रीः सम्यक्प्रयोगः ? मञ्जुश्रीराह - यत्समा देवपुत्र
परमार्थतस्तथता धर्मधातुः अत्यन्ताजातिश्च, तत्समानि परमार्थतः पञ्चानन्तर्याणि, यत्समानि
पञ्चानन्तर्याणि तत्समानि दृष्टिकृतानि, यत्समानि दृष्टिकृतानि तत्समाः पृथग्जनधर्माः, यत्समाः
पृथग्जनधर्माः तत्समाः शैक्षधर्माः, यत्समाः शैक्षधर्माः तत्समा अशैक्षधर्माः, यत्समा अशैक्षधर्माः
तत्समाः सम्यक्संबुद्धधर्माः, यत्समाः सम्यक्संबुद्धधर्माः तत्समं निर्वाणम्, यत्समं निर्वाणं तत्समः
संसारः, यत्समः संसारः तत्समः परमार्थतः संक्लेशः, यत्समः परमार्थतः संक्लेशः तत्समं परमार्थतो
व्यवदानम्, यत्समं परमार्थतो व्यवदानं तत्समाः परमार्थतः सर्वधर्माः । एवं परमार्थतः सर्वधर्म-
समताप्रयुक्तो देवपुत्र भिक्षुः सम्यक्प्रयुक्त इत्युच्यते ॥

देवपुत्र आह – कतमया पुनर्मञ्जुश्रीः समतया यावत् परमार्थतो यत्समं व्यवदानं तत्समाः
सर्वधर्माः परमार्थत इति ? मञ्जुश्रीराह - परमार्थतः सर्वधर्मानुत्पादसमतया परमार्थतः सर्व-
धर्मात्यन्ताजातिसमतया परमार्थतः समाः सर्वधर्माः । तत् कस्माद्धेतोः ? परमार्थतो निर्वाणा-
नानाकरणा हि देवपुत्र सर्वधर्मा अत्यन्तानुत्पादतामुपादाय । तद्यथापि नाम देवपुत्र यच्च
मृद्भाजनस्याभ्यन्तरमाकाशम्, यच्च रत्नभाजनस्याकाशम्, आकाशधातोरेव एषः । तत् परमार्थतो
न किंचिन्नानाकरणम् । एवमेव देवपुत्र यः संक्लेशः, स परमार्थतोऽत्यन्तानुत्पादता । यदपि
व्यवदानं तदपि परमार्थतोऽत्यन्तानुत्पादता । संसारोऽपि परमार्थतोऽत्यन्तानुत्पादता । याव-

१ T यदा तु तिमिरोपघात्यञ्जनाञ्जितनयना अतैमिरिका एव [ भवन्ति ] तदा तत् केशादिस्वरूपमनधि-
गमनन्यायेनावगच्छन्ति । एवमार्यैः समारोपेण तत्त्वमपि देश्यताम्, तथापि तन्मात्रेण अनार्याणां तत्त्वरूपावगमो
न भवति । यदा तु अविद्यातिमिरोपघात्यविपरीत * . It is likely that available Mss. haplo-
graphicaly om. from तिमिरो° upto भवन्ति.

वेन महासत्त्वेन इयं प्रज्ञापारमिता पर्येषिता ?Line 59:एवमुक्तो भगवानायुष्मन्तं सुभूतिं स्थविरमेतदवोचत् -- सदाप्ररुदितेन बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन पूर्वे 25Line 60:प्रज्ञापारमितां पर्येषमाणेन कायेनानर्थिकेन जीवितनिरपेक्षेण लाभसत्कारश्लोकेष्वनिश्रितेनLine 61:पर्येषमाणेन पर्येषिता । तेन प्रज्ञापारमितां पर्येषमाणेन अरण्यगतेन अन्तरिक्षात्रिर्घोषःWait, "अन्तरिक्षात्रिर्घोषः" or "अन्तरिक्षात् निर्घोषः" or "अन्तरिक्षात्निर्घोषः"? Look at: अ-न्त-रि-क्षा-न्नि-र्घो-षः or न्नि? In Sanskrit, अन्तरिक्षात् + निर्घोषः = अन्तरिक्षान्निर्घोषः! Let's check the glyph: अ-न्त-रि-क्षा-न्नि-र्घो-षः (two na's: न्नि). Yes, अन्तरिक्षान्निर्घोषः! Line 62:श्रुतोऽभूत्-गच्छ कुलपुत्र पूर्वस्यां दिशि । तत्र प्रज्ञापारमितां श्र

An exact line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

गाः, मा दक्षिणेन, [ मा पूर्वेण ], मा पश्चिमेन, मा उत्तरेण, मा ऊर्ध्वं मा अधः, मा च अनुविदिश-
मवलोकयन् गाः । तथा च कुलपुत्र गच्छ यथा [ नात्मतो ] न सकायतश्चलसि न रूपतो
B 380 न वेदनातो न संज्ञातो न संस्कारेभ्यो न विज्ञानतश्चलसि । यो हि अतश्चलति स वितिष्ठते ।
[ कुतो वितिष्ठते ? ] बुद्धधर्मेभ्यो वितिष्ठते । यो बुद्धधर्मेभ्यो वितिष्ठते, स संसारे चरति । यः
5 संसारे चरति, स प्रज्ञापारमितायां न चरति, न च तामनुप्राप्नोतीति ॥
[ अष्टसाहस्रिका-४८१ ]
यावन्मारेण पापीयसा उदकेऽन्तर्धापिते अथास्यैतदभूत्-यन्वहमात्मनः कायं विद्धा इमं
पृथिवीप्रदेशं रुधिरेण सिञ्चेयम् । तत्कस्य हेतोः ? अयं पृथिवीप्रदेश उद्धतरजस्कः, मा
रजो

Here is the line-by-line transcription of the provided pages:

[पृष्ठम् १६४]

१६४ मध्यमकशास्त्रे [ १९.४-
यदा चैवम् अतीतमपेक्ष्य वा अनपेक्ष्य वा प्रत्युत्पन्नानागतयोर्नास्ति सिद्धिः, एवं
प्रत्युत्पन्नापेक्षया वा अनपेक्ष्या वा अतीतानागतयोः अनागतापेक्षया वा अनपेक्ष्या वा
B 384 प्रत्युत्पन्नातीतयोः असिद्धौ इष्यमाणायां तेनैव प्रत्युत्पन्नागतयोः अतीतापेक्षया वा अनपेक्षया
असिद्धिक्रमेण दूषणसाम्यमतिदिशन्नाह —
5 एतेनैवावशिष्टौ द्वौ क्रमेण परिवर्तकौ ।
उत्तमाधममध्यादीनेकत्वादींश्च लक्षयेत् ॥ ४ ॥
कथं कृत्वा ?
यद्यतीतोऽनागतश्च प्रत्युत्पन्नमपेक्ष्य हि ।
कालोऽतीतोऽनागतश्च प्रत्युत्पन्ने भविष्यतः ॥
10 कालोऽतीतोऽनागतश्च न स्तस्तत्र पुनर्यदि ।
कालोऽतीतोऽनागतश्च स्यातां क

१६६ मध्यमकशास्त्रे [ १९. ६-
न च कश्चन भावोऽस्ति
इति पूर्वं विस्तरेण प्रतिपादितत्वाल्लक्ष्यमाणप्रतिषेधाच्च । यदा चैवं न कश्चिद्भावोऽस्ति
भावतः, तदा -
कुतः कालो भविष्यति ॥ ६ ॥
कालाभावाच्च न सन्ति क्षणलवमुहूर्तादयः कालभेदाः तत्परिणामभूताः, इत्यतः कुतः
परिणामवत्त्वेन कालसिद्धिर्भविष्यति ? तस्मान्नास्त्येव भावानां स्वभावः इति ॥ उक्तं हि भगवता
आर्यहस्तिकक्ष्यसूत्रे -
यदि कोचि धर्माण भवेत्स्वभावः
B 388 तत्रैव गच्छेय जिनः सश्रावको ।
कूटस्थधर्माण सिया न निर्वृती
न निष्प्रपञ्चो भवि जातु पण्डितः ॥ इति ।
तथा -
बुद्धसहस्रशता य अतीता २.
धर्मसहस्रशतानि भणित्वा ।
नैव च धर्म न चाक्षर क्षीणा
नास्ति समुद्रवु तेन अक्षीणा ॥ इति ।
[ समाधिराजसूत्र - ३७.२२ ]
तथो-
उत्पादकाले हि तथागतस्य
मैत्रेयनामा विह यो भविष्यति ।
भविष्यतीयं कनकावृता मही
तस्या इदानीं कुत आगमोऽसौ ॥
३उल्लापनाः कामगुणा हि पञ्च
विश्रामणा मोहन मोषधर्मिणः ।
मध्याह्नकाले हि यथैव ग्रीष्मे
जलं मरीच्यां हि तथैव कामाः ॥
B 389 एकेन कल्पेन भवेद्धि लोको
आकाशभूतो गगनस्वभावो ।
१ T क्षणादयः for क्षणलवमुहूर्तादयः. २ Mss. तथथा for तथा which is based on T.
३. T. om. from उल्लापनाः to the end of the chapter.

-१९. १२ ] कालपरीक्षा एकोनविंशतितमं प्रकरणम् । १६७
दाहं विनाशं च पयान्ति भे[भी?]रवः
कुत आगमः कुत्र गतिश्च तेषाम् ॥ इति ॥
तथथा -
पञ्चेमानि भिक्षवः संज्ञामात्रं प्रतिज्ञामात्रं व्यवहारमात्रं संवृतिमात्रं यदुत अतीतोऽध्वा
ऽनागतोऽध्वा आकाशं निर्वाणं पुद्गलश्चेति ॥
॥ इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
कालपरीक्षा नाम एकोनविंशं प्रकरणम् ॥

२०

सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् ।

२०
सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् ।
अत्राह – विद्यते कालः, फलप्रवृत्तौ सहकारिकारणभावात् । यो नास्ति, नासौ सह-
कारिकारणभावेन प्रतिपद्यते, बन्ध्यातनयवत् । तस्मादस्ति कालः, सहकारिकारणभावात् । इह
बीजावनिसलिलज्वलनपवनगगनाभिधानहेतुप्रत्ययसामग्रीं प्रतीत्य अयमङ्कुर उपजायमानः, सत्यामपि
बीजादिप्रत्ययसामग्र्याम्, ऋतुविशेषासंनिधानान्नोपजायते । यथा च बाह्येषु, एवमाध्यात्मिकेष्वपि ।
यथोक्तं भगवता –
न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि ।
सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् ॥ इति ।
यस्माच्च एवमस्ति कालव्यवस्था, तस्मादस्त्यसौ कालो नाम, यः अङ्कुरादिप्रवृत्तौ
सहकारिकारणं भवतीति । उच्यते । स्यात् सहकारिकारणता कालस्य, यदि अङ्कुरादिफलस्य
प्रवृत्तिरेव स्यात् । न त्वस्ति । कथं कृत्वा ? इह बीजादिहेतुप्रत्ययसामग्रीतोऽङ्कुरादिफलोदये
परिकल्प्यमाने व्यवस्थितस्य वा फलस्य सामग्र्यां सत्यां तत उत्पादः परिकल्प्येत अव्यवस्थितस्य
वा ? किं चातः ? यदि तावद् व्यवस्थितस्य परिकल्प्यते, तन्न युज्यते इति प्रतिपादयन्नाह –
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्या जायते यदि ।
फलमस्ति च सामग्र्यां सामग्र्या जायते कथम् ॥ १ ॥
यदि हेतुप्रत्ययसामग्र्यां त्वन्मतेन फलमस्ति, ननु एवं सति यस्मात् सामग्र्यामस्ति, कथं
तया तज्जन्यते ? न हि कुण्डे दधि विद्यमानं कुण्डेन जन्यते । अपि च । यदिष्यते तन्निष्पन्नत्वात्
निष्पन्नपुरोवस्थितघटवत् न पुनर्जन्मापेक्षते । अभिव्यक्तिः स्थौल्यं वा सूक्ष्मात्मना विद्यमानस्य
क्रियत इति चेत्, तस्यापि पक्षस्य पूर्वमेवै–
आगच्छत्यन्यतो नाग्निरिन्धनेऽग्निर्न विद्यते ।
[ म० शा० – १०.१३ ]
इत्यत्रोक्तमुत्तरम् ॥ १ ॥
अथ नास्त्येव सामग्र्यां फलमिति परिकल्प्यते, एतदपि नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह–
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्या जायते यदि ।
फलं नास्ति च सामग्र्यां सामग्र्या जायते कथम् ॥ २ ॥
यदि हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्यां नास्ति तत्फलम्, कथं तर्हि हेतुप्रत्ययसामग्र्या फलं
जन्यते ? तत्र अविद्यमानत्वात् सिकताभिरिव तैलम् । अत एव असंभवयन्नाह–
फलं नास्ति च सामग्र्यां सामग्र्या जायते कथम् ।
न तत्फलं सामग्रीतो जायते इत्यभिप्रायः ॥ २ ॥
किं चान्यत्–
१ P reads पूर्वमेवोत्तरत्वात् for पूर्वमेवै-

-२०.४] सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् । १६९
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्यामस्ति चेत्फलम् ।
गृह्येत ननु सामग्र्यां सामग्र्यां च न गृह्यते ॥ ३ ॥
यद् यत्र अस्ति, तत् तत्र गृह्यते, तद्यथा कुण्डे दधि । यच्च यत्र नास्ति
न तत्तत्र गृह्यते तद्यथा सिकतासु तैलम्, मण्डूकजटायां शिरोमणिः ॥
अथ स्यात्–विद्यमाना अपि पदार्थाः अतिसौक्ष्म्यात्, अतिसंनिकर्षात्, अतिविप्रकर्षात्,
इन्द्रियोपघातात्, मूर्तिवद्द्रव्यव्यवधानात्, मूर्त्यन्तर्धानात्, मनोऽनवस्थानात्, परमाण्ववत्
अक्ष्ण्योञ्जनशलाकावत् आदित्यगतिवत् तैमिरिकैकैककेशवत् अन्धबधिरादिरूपशब्दादिवत्
कुड्यादिव्यवहितघटादिवत् सिद्धदेवपिशाचादिशरीरवत् विषयान्तरव्यापृतस्य विषयान्तरवन्न गृह्यते
इति चेत्, किं खलु एषामगृह्यमाणानामस्तित्वे लिङ्गम्, येन एषामस्तित्वे सति अनुपलब्धिरिति
स्यात् ? अनुमानोपमानागमैर्ग्रहणादेषामस्तित्वमिति चेत्, न तर्हि तेषामनुपलब्धिरिति वक्तव्यम्,
अनुमानादिभिरुपलभ्यमानत्वात् । यद् रूपीन्द्रियग्राह्यं तद् एभिः कारणैर्विद्यमानमपि सन्न गृह्यते,
इति चेत्, उच्यते । किमस्माभिरेवमुक्तम् – रूपीन्द्रियैर्विद्यमानं सद् गृह्येतेति ? किं तर्हि
सामान्येनैव यद् ब्रूमः – गृह्येत ननु सामग्र्यामिति ॥
अथापि मन्यसे – यद् यत्र नास्ति, न तत् तस्मादुत्पद्यते सिकताभ्यस्तैलवत् । उत्पद्यते
च सामग्रीतः फलम्, तस्मादनुमानतः सामग्र्यां फलस्यास्तित्वमिति । उच्यते । यद् यत्र अस्ति,
न तत् तस्मादुत्पद्यते, तद्यथा कुण्डाद् दधि इति । अस्मादप्यनुमानादस्तित्वमस्य अयुक्तमिति
कृत्वा नास्त्येव सामग्र्यां फलमिति किं न गृह्यते ?
अथापि स्यात् – उभयोरपि पक्षयोरनुमानविरोधाद् यथा अस्तित्वं न युक्तम्, एवं
नास्तित्वमपीति । उच्यते । न वयमसत्त्वं प्रतिपादयामः, किं तर्हि परपरिकल्पितं सत्त्वमस्य
निराकुर्मः । एवं न वयमस्य सत्वं प्रतिपादयामः, किं तर्हि परपरिकल्पितमसत्त्वमस्य अपाकुर्मः ।
अन्तद्वयपरिहारेण मध्यमायाः प्रतिपदः प्रतिपादयितुमिष्टत्वादिति । उक्तं च आर्यदेवपादीये शतके—
स्तम्भादीनामलंकारो गृहस्यार्थे निरर्थकः ।
सत्कार्यमेव यस्येष्टं यस्यासत्कार्यमेव च ॥ इति ।
[ चतुःशतक -११.१५ ]
तदेवं न सामग्रीतः फलमुत्पद्यते विद्यमानस्य ग्रहणप्रसङ्गात्, इति व्यवस्थितम् ॥ ३ ॥
अथ मन्यसे – नास्त्येव सामग्र्यां फलमिति, एवमपि –
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्यां नास्ति चेत्फलम् ।
हेतवः प्रत्ययाश्च स्युरहेतुप्रत्ययैः समाः ॥ ४ ॥
यथा हि ज्वालाङ्गारादिषु अङ्कुरो नास्तीति कृत्वा तस्य ते हेतुप्रत्यया न भवन्ति, एवं
विवक्षितानामपि बीजादीनां हेतुप्रत्ययता न स्यात् तेषु अङ्कुरो नास्तीति कृत्वा । न च अहेतु-
प्रत्ययेभ्यः फलप्रवृत्तिर्युक्तेति नास्ति स्वभावतः फलप्रवृत्तिः ॥
१ T om. आर्यदेवपादीये.
म. २२

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from both pages, following the original formatting and layout.

[Page 170]

अत्राह – नैव हि सामग्र्याः फलोत्पादनसामर्थ्यमस्ति यतः इयं चिन्ता स्यात् – किं
सामग्र्यां फलमस्ति उताहो नास्तीति । किं तर्हि हेतोः फलोत्पादनसामर्थ्यम् । सामग्री तु हेतो-
रनुग्रहमात्रं करोति । स हेतुः फलोत्पत्त्यर्थं हेतुं दत्वा निरुध्यते, तेन च हेतुना अनुगृह्यमाणं
फलमुत्पद्यते इति । उच्यते । नैव हि अजातस्य फलस्य हेतोरनुग्रहणमस्ति । न चाप्यजातस्य
वन्ध्यातनयस्येव केनचित्किंचिन्मात्रं कर्तुं शक्यमित्युक्तैषा कल्पना ॥ ४ ॥
अपि च –
हेतुं फलस्य दत्वा यदि हेतुर्निरुध्यते ।
यद्दत्तं यन्निरुद्धं च हेतोरात्मद्वयं भवेत् ॥ ५ ॥
यदि हेतुः फलोत्पत्त्यर्थं हेतुर्कं कारणं दत्वा निरुध्यत इति परिकल्प्यते, एवं सति
य