मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

An accurate, line-by-line transcription of the two pages follows:

[Page 90]

९० मध्यमकशास्त्रे [ १०.१२-
नानपेक्ष्याग्निरिन्धनम्।
अन्यत्वप्रतिषेधाद्धेतुकत्वप्रसङ्गाच्च। यथा च अग्निरपेक्ष्य वा अनपेक्ष्य वा इन्धनं न
संभवति, एवमिन्धनमपीत्याह —
अपेक्ष्येन्धनमग्निं न नानपेक्ष्याग्निरिन्धनम् ॥ १२ ॥
एतच्च अनन्तरमेव गतार्थत्वान्न पुनरुच्यते ॥ १२ ॥
अत्राह — किमनया अस्माकमतिसूक्ष्मेक्षिकया प्रयोजनम्, ये वयं ब्रूमः — यस्मादग्निना
इध्यमानमिन्धनं प्रत्यक्षत उपलभ्यते, तस्मात्ते एव अग्नीन्धने इति। उच्यते। स्यादेतदेवम्, यदि
अग्निरिन्धनं दहेत्। यदि इन्धनेऽग्निः संभवेत्, स इन्धनं दहेत्। न तु संभवतीत्याह —
आगच्छत्यन्यतो नाग्निरिन्धनेऽग्निर्न विद्यते।
इन्धन

Left Page

९२ | मध्यमकशास्त्रे | [१०. १५-
कः पुनः सर्वस्य निरवशेषस्य च भेदः ? सर्वग्रहणेनैव पञ्च पक्षाः समनन्तरप्रक्रान्ता
अभिसंबध्यन्ते । सर्वे एते पञ्चापि पक्षाः अग्नीन्धनवदात्मोपादानयोरप्यविक्ला ढौकनीयाः । यथैषां
प्रतिपादने उपपत्तिक्रमः प्रागुपवर्णितः, तेन निरवशेषेण आत्मोपादानयोः प्रतिषेधो वेदितव्यः ।
इत्यनेन सर्वात्मना प्रतिषेधसाम्यमग्नीन्धनाभ्यामात्मोपादानयोर्वेदितव्यमित्युपदर्शनार्थं सर्वो निरव-
शेषेणेत्याह । तत्र यदेवोपादानं स एव आत्मा, इत्येवं कर्तृकर्मणोरेकत्वप्रसङ्गान्न युज्यते ।
नान्यन्दुपादानमन्य उपादाता, स्कन्धव्यतिरेकेणात्मोपलब्धिप्रसङ्गात्, परत्र निरपेक्षत्वा-
दित्यादिप्रसङ्गाच्च । एकत्वान्यत्वप्रतिषेधाच्च स्कन्धवानप्यात्मा न भवति । अन्यत्वाभावाच्च नात्मनि
स्कन्धा न स्कन्धेष्वात्मा । यत एवं पञ्चसु प्रकारेषु आत्मनो न सत्त्वम्, तस्मात्कर्मकारकवदेव
आत्मोपादानयोः परस्परापेक्षिकी सिद्धिरिति स्थितम् ॥
यश्चायमात्मोपादानयोः क्रमः, स नान्ययोरेव, किं तर्हि-
सार्धं घटपटादिभिः ॥ १५ ॥
निरवशेषैः पदार्थैः सर्वथा व्याख्यातो वेदितव्यः । घटादयो हि कार्यकारणभूत
अवयवावयविभूता लक्षणलक्ष्यभूता गुणगुणिभूता वा स्युः । तत्र मृद्दण्डचक्रसूत्रसलिलकुलाल-
करव्यायामादयो घटस्य कारणभूताः, घटः कार्यभूतः । कपालदयो नीलादयो वा अवयवभूताः,
घटोऽवयवी । पृथुबुध्नोदरोष्ठदीर्घग्रीवलादीनि लक्षणानि, घटो लक्ष्यः । श्यामलादयो गुणाः, घटो
गुणी । इत्येवं व्यवस्थाप्य अग्नीन्धनवत् क्रमो योज्यः । एषां च घटादीनामात्मोपादानयोश्च
मध्यमावतारप्रकरणाद् व्याख्यानमवसेयम् ॥ १५ ॥
तदेवं कर्मकारकवदात्मोपादानयोर्घटादीनां च परस्परापेक्षकियां सिद्धौ व्यवस्थितायां तथा-
गतवचनाविपरीताथर्वबोधाभिमानितया तीर्थ्यमतोपकल्पितपदार्थव्यवस्थां सौगतप्रवचनार्थत्वेनोपनीय
अतिमूढतया —
आत्मनश्च सतत्त्वं ये भावानां च पृथक्पृथक् ।
निर्दिशन्ति न तान्मन्थे शासनस्यार्थकोविदान् ॥ १६ ॥
तत्र सह तेन वर्तत इति सतत्, सततो भावः सतत्त्वम्, अपृथक्त्वम्, अनन्यत्वम् ,
एकत्वमित्यर्थः । तैदेतत् सतत्त्वं ये वर्णयन्ति, न तानाचार्यः शासनाथर्पण्डितान् मन्यते ।
तथथा — आत्मा उपादानेन प्रज्ञप्यते येन, सहैव तेनोपादानेन संभवति । स न पृथक् ।
अव्यतिरेकेणैव भवतीत्यर्थः । एवं येन कारणेन मृदादिना घटः प्रज्ञप्यते, तद्व्यतिरेकेणैव स भवति,
न पृथक् । एवमात्मनो भावानां च सतत्त्वं ये वर्णयन्ति, न ते परमगम्भीरस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य
शाश्वतोच्छेदरहितस्य उपादायप्रज्ञप्यभिधानस्य तत्त्वं पश्यन्ति । पृथक् पृथक् च ये निर्दिशन्ति,
पृथगित्यात्मानम्, पृथगुपादानम्, पृथक् कार्यम्, पृथक् कारणम्, इत्यादिना अन्यत्वं पश्यन्ति,
अमूनपि न शासनस्यार्थकोविदानाचार्यो मन्यते । यथोक्तम्-

१. T तदत्र for तदेतत्.

Right Page

-१०.१६] | अग्नीन्धनपरीक्षा दशमं प्रकरणम् । | ९३
एकत्वान्यत्वरहितं प्रतिश्रुत्कोपमं जगत् ।
संक्रान्तिमासोद्य गतं बुद्ध्वांसत्वमनिन्दितः ॥
[ निरुपमस्तव - १३ ]
एवं च अग्नीन्धनपरीक्षया अधिगतधर्मतत्त्वपरमस्य योगिनः कल्पेनाकालौलिंसितैरपि
नैव वपुर्दह्यते रागद्वेषमोहहुताशनैरपि वा इति । यथोक्तं भगवता –
यथ गगण् न जातु दग्धपूर्वं
सुबहुभि कल्पशतैर्हि दह्यमानम् ।
गगनसम विजानमान धर्मान्
सोऽपि न दह्यति जातु साग्निमघ्ये ॥
सर्व्हि हि ज्वलमाणि बुद्धक्षेत्रे
प्रणिधि करोति समाधिये स्थिहित्वा ।
ज्वलत अयु प्रशाम्यतामशेष
पृथिवि विनश्यिपि नैवस्याम्यथात्वम् ॥
तथा –
अरणि यथ चोत्तराणि
हस्तव्यायामु त्रयेभि संगतिः ।
इति प्रत्ययतोऽग्नि जायते
जातु कृतु कार्यं लघु निरूध्यते ॥
अथ पण्डितु कश्चि मार्गतै
कुत अयमागतु कुत्र याति वा ।
विदिशो दिश सर्व मार्गतो
नागतिर्नास्य गतिश्च लभ्यति ॥
स्कन्वायतनानि धातवः
शून्य आध्यात्भिक शून्य बाहिराः ।
सर्वात्मविविक्तन्रालया
धर्म आकाशस्वभावलक्षणाः ॥
इमु ईदृश धर्मलक्षणा
बुद्ध दीर्पंकरदर्शने त्वया ।

१. Mss. corrupt. Our reading is conjectural. T suggests संक्रान्तिव्ययरहितम् or
°व्ययविगतम्. २. T युगान्तज्वालाभिर्वा for अकालालिखिताैरपि. ३. Mss. तेऽपि for सोऽपि. T क्वचन न
दह्यति जातु सोऽग्निमष्ये for the line.

९४ मध्यमकशास्त्रे [ २. १६-
अनुबुद्ध यथ त्वयात्मना
तथ बोधेहि सदेवमानुषान् ॥
विपरीतअभूतकल्पितै
रागदोषैः परिदह्यते जगत् ।
5 कृपमेघशमाम्बुशीतलं
मुञ्च धाराममृतस्य नायक ॥
[ ललितविस्तर - १३.१०८, ११५-११९]
इति विस्तरः ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
अग्नीन्धनपरीक्षा नाम दशमं प्रकरणम् ॥
११
पूर्वापरकोटिपरीक्षा एकादशमं प्रकरणम् ।
अत्राह - विद्यत एव आत्मा, संसारसद्भावात् । यदि हि आत्मा न स्यात्, कस्य B 218
पञ्चगतिके आजवंजीवीभावेन जन्ममरणपरंपरया संसरणं स्यात् ? उक्तं हि भगवता - अनवराग्रो
हि भिक्षवो जातिजरामरणसंसारः इति । अविद्यानीवरणानां सत्त्वानां तृष्णासंयोजनानां तृष्णा-
गण्डुरबद्धानां संसरतां संधावतां पूर्वा कोटिर्न प्रज्ञायत इति । यदा च भगवदुपदेशात्संसारोऽस्ति, 5
तदा संसर्ताप्यस्ति । स च आत्मा उच्यत इति । उच्यते । स्यादात्मा, यदा संसार एव स्यात् । B 219
कथम् ? यस्मादस्य -
पूर्वा प्रज्ञायते कोटिर्नेत्युवाच महामुनिः ।
संसारोऽनवराग्रो हि नास्यादिर्नापि पश्चिमम् ॥ १ ॥
कोटिर्भागो देश इति पर्यायाः । पूर्वा कोटिः पूर्वो देश इत्यर्थः । यदि हि संसारो नाम 10
कश्चित् स्यात्, नियतं तस्य पूर्वमपि स्यात्, पश्चिममपि, घटादीनामिव । उक्तं च भगवता -
अनवराग्रो हि भिक्षवो जातिजरामरणसंसार इति । यदेव अत्रै³ग्रे न स्तः, संसारस्य अनवराग्र-
वचनात्, संसार एव नास्तीति ननु स्पष्टमादेशयामास भगवान् । तस्मान्नास्ति संसारः, पूर्वी-
परकोट्यनुपलम्भात्, अलातचक्रवत्, इति स्थितम् ॥
अत्रेदं विचार्यते-यदि पूर्वं चापरं च संसारस्य निषिद्धं भगवता, कथं पुनरिदमाह - तस्मात्तर्हि 15
संसारक्षयाय प्रतिपत्स्यामह इत्येवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्, इति ? उच्यते । अविद्यानीवरणानां
सत्त्वानामित्यादिविशेषोपादानात्तेषामेवायमनवराग्रः संसार इति प्रतीयते, न पुनस्तत्त्वज्ञानानिल-
बलात् समुन्मूलिताविद्यानीवरणतरूणाम् । तेषां तु लोकोत्तरमार्गज्ञानाग्निना दग्धाशेषक्लेशवासना-
मूलनिःशेषादपानां भवत्येव अन्तः इति विज्ञेयम् ॥
कथं पुनरादिरहितानामन्तोपदेश इति यावत् । दृष्टमेतद् बाह्येषु व्रीह्यादिषु आद्यभावेऽपि 20 B 220
दहनादिसंपर्कादन्तसद्भावः । यथोक्तमार्यदेवपादैः -
यथा बीजस्य दृष्टोऽन्तो न चादिस्तस्य विद्यते ।
तथा कारणवैकल्याज्जन्मनोऽपि न संभवः ॥ इति ।
[ चतुःशतक - ८.२५]
स च अन्तोपदेशो लौकिक एव व्यवहारे स्थित्वा संसारचारकाबद्धानामुत्साहनार्थं सत्त्वानां
देशितो लौकिकज्ञानापेक्षया । वस्तुकांचिन्तायां तु संसार एव नास्ति, तत्कुतोऽस्य परिक्षयः ? 25
प्रदीपावस्थायां रज्जूरगपरिक्षयवत् ॥
१. P पाञ्च° for पञ्च° against Mss. २. P °निवरणानां for °नीवरणानां. ३. Mss. corrupt :
यदेव शत: for अनवरागे न स्तः. T seems to suggest : यस्मादेवं संसारोऽनवराग्र उक्तः, तस्मात्संसार
एव नास्ति. ४. Mss. अवस्तुकं for वस्तुकां which is based on T. ५. T om. रज्जूरगपरिक्षयवत.

९६ | मध्यमशास्त्रे | [ ११.२-
अत्राह — यद्येवं लौकिकज्ञानापेक्षया अन्तवद् आदिरपि किं नोच्यते ? उच्यते ।
अहेतुकदोषप्रसङ्गात् लौकिकज्ञानापेक्षयापि संसारस्यादिरभाव इत्युभयथाप्यादेरभाव एवेति
विज्ञेयम् ॥ १ ॥
अत्राह — यद्यपि अवराग्रे न स्तः संसारस्य, तथापि मध्यमस्ति, अप्रतिषेधात् । ततश्च
५ अस्ति संसारो मध्यसद्भावात् । इह यन्नास्ति, न तस्य मध्यमस्ति तद्यथा कूर्मरोमप्रावरणस्येति ।
हास्यः खल्वसि । ननु च भोः,
नैवाग्रं नावरं यस्य तस्य मध्यं कुतो भवेत् ।
B 221 अग्रमिति आदिः, पूर्वम्, प्रथमम् उच्यते । अवरमिति अवसानम्, अन्तः, व्यवच्छेदः
उच्यते । यस्य संसारस्य आदिरन्तश्च प्रतिषिद्धः, तस्य कुतो मध्यं भविष्यति ? ततश्च संज्ञामात्रक-
१० मेव विपर्यासपरवशमानसानां संसारः आदिमध्यावसानविरहितत्वादाकाशवदलातचक्रादिवदिति
भावः । संसाराभावाच्च नास्ति आत्मेति । यत एवं संसारस्यादिमध्यावसानानि न सन्ति, अत
एव संसाराभावाज्जातिजरामरणादीनां पूर्वापरसहक्रमा अपि नैव सन्तीत्याह —
तस्मान्नात्रोपपद्यन्ते पूर्वापरसहक्रमाः ॥ २ ॥
यथा च नोपपद्यन्ते तथा प्रतिपादयन्नाह —
15 पूर्वं जातिर्यदि भवेज्जरामरणमुत्तरम् ।
निर्जरामरणा जातिर्भवेज्जायेत चामृतः ॥ ३ ॥
यदि पूर्वं जातिर्भवेत्, तदा मरणसहिता स्यात् । न च जरादिरहिता जातिर्युज्यते,
असंस्कृतत्वप्रसङ्गात् । जरामरणरहितस्य भावस्य जातौ परिकल्प्यमानायामन्यत्र अमृतस्यैव देवदत्तस्य
प्रथमिह जातिः परिकल्प्यमाना स्यात् । ततश्च आदिमान् संसारः स्यादहेतुकदोषश्च । अभूत्व-
२० मतीतमध्वानम्, इत्येवं पूर्वान्तकल्पना च न स्यात् । अभूत्वा च पूर्वं पश्चादिहोत्पादः स्यात्॥
B 222 अथ स्यात् — आम्रादीनां यथा पूर्वं विनापि जरामरणसंबन्धात् प्रथममेव उत्पादो दृष्टः,
एवमात्मनोऽपीति । नैवम् । साध्यसमत्वात् । आम्रादीनामपि हि स्वबीजनिरोधे समुत्पद्यमानत्वात्
नान्यत्राविनाशनामुत्पाद इति सममेतत् पूर्वेण ॥
अथ स्यात् — अन्यदेव वृक्षाद्वीजम्, अतोऽन्यत्राविनाशपूर्वक एव वृक्षस्योत्पाद इति
25 नैवम् । कार्यकारणयोरन्यत्वस्यासिद्धत्वात् । तथा च वक्ष्यति —
प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत् ।
न चान्यदपि तत्तस्मान्नोच्छिन्नं नापि शाश्वतम् ॥
[ मध्यमकशास्त्र - १८.१० ]
न च बीजाद्वृक्षस्यान्यत्वम् । अतः साध्यसममेतत् । यतश्च अन्यत्रामृतस्य इहोत्पादो
नास्ति, न पूर्वं जातिरभ्युपेया ॥ ३ ॥
१. Mss. अप्र, अल, अम. P अग्र for आम्र, which is based on T.

-११. ६ ] | पूर्वापरकोटिपरीक्षा एकादशमं प्रकरणम् । | ९७
अथ पूर्वं जरामरणम्, पश्चाज्जातिः, एवमपि —
पश्चाज्जातिर्यदि भवेज्जरामरणमादितः ।
अहेतुकमजातस्य स्याज्जरामरणं कथम् ॥ ४ ॥
जातिप्रत्ययं जरामरणमिति वचनाज्जातिहेतुकं जरामरणमुक्तं भगवता । यदि एतत्पूर्वं
स्यात्तदा निर्हेतुकं स्यात् । तस्मान्न युक्तमेतत् । यतोऽप्युक्तम् —
5 यैथ उक्खित्ते लोढम्मि उक्खेवे अत्थि कारणं ।
पडने कारणं णत्थि अण्णं उक्खेवकारणा ॥ इति ।
यथायत्रोल्क्षेपः पतनकारणं नान्यत्, एवमिहापि जातिमेव कारणत्वेन विनाशस्य वर्णयामो | B 223
नान्यत्, इति नास्त्यहेतुकता विनाशस्य । जातिहेतुकत्वाच्चास्योद्भमनेव विनाशस्य हेतुरिति
10 कृत्वा एषापि गाथा सुनीता भवति —
ऐविमे संख्ता धम्मा संभवन्ति सकारणा ।
स भाव एव धम्माणं यं विभोन्ति समुग्गता ॥
इति ॥ ४ ॥
इदानीं सहभावेनापि जातिजरामरणानामसद्भावं प्रतिपादयन्नाह —
15 न जरामरणेनैव जातिश्च सह युज्यते ।
म्रियेत जायमानश्च स्याच्चाहेतुकतोभयोः ॥ ५ ॥
यदि सहभावो जातिजरामरणानां स्यात्, तदा जायमानस्य मरणं स्यात् । न | B 224
चैतद्युक्तम् । न च परस्परविरुद्धत्वादालोकान्धकारवदेककालता युक्ता । न चैवं लोके दृष्टं
यज्जायमान एव म्रियते इति । अपि च । अहेतुकत्वं जात्यादीनां सहभावकल्पनायां स्यात् । न हि
20 सहभूतयोः सव्येतरगोविषाणयोरन्योन्यहेतुकता दृष्टेति न युक्तमेतत् ॥ ५ ॥
तदेवम् —
यत्र न प्रभवन्त्येते पूर्वापरसहक्रमाः ।
प्रपञ्चयन्ति तां जातिं तज्जरामरणं च किम् ॥ ६ ॥
यस्यां जातौ यत्र जरामरणे एते पूर्वापरसहक्रमाः न सन्ति, तां जातिमनुपलभमाना आर्याः
25 किं प्रपञ्चयन्ति ? किंशब्दोऽसंभवे । नैव प्रपञ्चयन्तीत्यर्थः । अथवा । एवमविद्यमानेषु जात्यादिषु तां
जातिमविद्यमानां बालाः किं प्रपञ्चयन्ति तच्च जरामरणं यन्न संविद्यते ? तस्माद्वस्तुक एव
बालानां प्रपञ्च इत्यभिप्रायः ॥ ६ ॥
१. This quotation, taken from a Prakrit text, is not yet traced. The Mss. are
corrupt for this stanza and also for the following. Even P gives incorrect read-
ings. P क्षेपः for उत्क्षेपः. २. P reads धम्माः, सकारणाः, धम्माणं and समुद्गताः which go
against Prakrit idiom.
म. १३

९८ मध्यमकशास्त्रे [११.७-
यथा च संसारस्य पूर्वा कोटिर्नास्ति, एवमन्येषामपि भावानामित्याह –
कार्यं च कारणं चैव लक्ष्यं लक्षणमेव च।
वेदना वेदकश्चैव सन्त्यर्था ये च केचन ॥ ७ ॥
पूर्वा न विद्यते कोटिः संसारस्य न केवलम्।
सर्वेषामपि भावानां पूर्वा कोटिर्न विद्यते ॥ ८ ॥
तत्र यदि पूर्वं कारणं पश्चात्कार्यं स्यात्, अकार्यकं कारणं निर्हेतुकं स्यात्। अथ
पूर्वं कार्यं पश्चात्कारणम्, एवमपि कारणात्पूर्वं कार्यं निर्हेतुकमेव स्यात्। अथ युगपत्कार्यकारणे
स्याताम्, एवमुभयमप्यहेतुकं स्यात्। एवं लक्ष्यलक्षणे वेदनावेदकौ च योज्यौ। न च
केवलं संसारस्य व्याख्यानेन कार्यकारणादिकं व्याख्यातं वेदितव्यम्, अपि च येऽप्यन्ये
पदार्था ज्ञानज्ञेयप्रमाणप्रमेयसाधनावयवावयविगुणगुण्यादयः, तेषामपि पूर्वा कोटिर्न विद्यत
इति योज्यम् ॥ अत एव आर्यरत्नमेघसूत्रे आर्यसर्वनीवरणविष्कम्भिणा महाबोधिसत्त्वेन
भगवान् स्तुतः –
आदिशान्ता ह्यनुत्पन्नाः प्रकृत्यैव च निर्वृताः।
धर्मास्ते विवृता नाथ धर्मचक्रप्रवर्तने ॥ इति !
तथा –
आदित शून्य अनागत धर्मा
नो गत अस्तित स्थानविविक्ताः।
नित्यमसारक मायसभावाः
शुद्ध विशुद्ध नमोपम सर्वे ॥
यं च पभाषति धर्म जिनस्य
तं च न पश्यति सोऽक्षयताय।
आदिनिरात्म निसत्त्विमि धर्मा-
स्तांश्च च पभाषति नो च क्षपेति।
कल्पित वुच्चति कल्पितमात्रं
अन्तु न लभ्यति संसरमाणे।
कोटि अलक्षण या पुरि आसी-
देति अनागति प्रत्ययताये ॥
कर्म क्रिया च प्रवर्तति एवं
हीनेउत्कृष्टतया समुदेन्ति।
१. P कोटी न for कोटिर्न. २. Mss. नागत for नो गत which reading is confirmed by T.
३. Mss. जनस्यो for जिनस्य which is confirmed by T. ४. Mss. क्षयेति for क्षपेति. ५. T मध्यम° for हीन°.
-११.८ ] पूर्वापरकोटीपरीक्षा एकादशमं प्रकरणम्। ९९
जङ्क धर्म सदा प्रकृतीये
शून्य निरात्म विजानथ सर्वान् ॥
[ समाधिराज सूत्र–३७.१८, २४, ३२-३३ ]
इत्यादि ॥ ७-८ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
पूर्वापरकोटिपरीक्षा नामैकादशं प्रकरणम् ॥
१. Mss. जङ्क for जङ्ग; Text: विविक्त against जातुकु, जङ्क, जन्तुक in Mss.

Left Page

१२
दुःखपरीक्षा द्वादशमं प्रकरणम्।
B 227 अत्राह — विद्यत एव आत्मा, तत्संबन्धिदुःखसद्भावात्। इह हि पञ्चोपादानस्कन्धा
दुःखमित्युच्यते, तच्च अस्ति, तेन च दुःखेन कस्यचिद्भवितव्यं न निराश्रयेणेति, अतो विद्यत
एव दुःखस्याश्रयः, स चात्मेति। उच्यते। स्यादात्मा यदि दुःखमेव स्यात्। तद्धि भवेत् स्वयं
5 कृतं वा परकृतं वा उभयकृतं वा हेतुराहितं वा। सर्वथा च इष्यमाणं तत्कार्यमेव नास्तीति
प्रतिपादयन्नाह —
स्वयं कृतं परकृतं द्वाभ्यां कृतमहेतुकम्।
दुःखमित्येक इच्छन्ति तच्च कार्यं न युज्यते ॥ १॥
तत्रैके वादिनः स्वयं कृतं दुःखमिति प्रतिपन्नाः। अपरे पुनः परकृतम्, अन्ये च
10 उभयकृतम्। केचिदहेतुसमुत्पन्नमेव दुःखमिति प्रतिपन्नाः। सर्वथा च तद्दुःखमिष्यमाणं कार्यं
कर्तव्यं न युज्यते, तदेतत्प्रतिज्ञामात्रकमिति ॥ १ ॥
तत्प्रतिपादयन्नाह —
B 228 स्वयं कृतं यदि भवेत्प्रतीत्य न ततो भवेत्।
स्कन्धानिमानमी स्कन्धाः संभवन्ति प्रतीत्य हि ॥ २ ॥
15 यैस्मादिमान् मरणान्तिकान् स्कन्धान् प्रतीत्य इमे औपपत्त्यांशिकाः स्कन्धा उत्पद्यन्ते,
तस्मात्स्वयं कृतं दुःखमिति नोपपद्यते ॥ २ ॥
B 229 इदानीं परकृतमपि दुःखं यथा न संभवति, तथा प्रतिपादयन्नाह—
यद्यमीभ्य इमेऽन्ये स्युरेभ्यो वामी परे यदि।
भवेत्परकृतं दुःखं परैरेभिरमी कृताः ॥ ३ ॥
20 यदा अमीभ्यो मरणान्तिकेभ्यः स्कन्धेभ्यः इमे औपपत्त्यांशिकाः स्कन्धा अन्ये स्युः, एभ्यो
वा औपपत्त्याशिकेभ्यः अमी मरणान्तिकाः स्कन्धाः परे स्युः, स्यातत्तदानीं परकृतं दुःखम्। न
चैषामन्यत्वं दृष्टं हेतुफलसंबन्धावस्थानात् ३। वक्ष्यति हि —
B 230 प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत्।
न चान्यदपि तत्स्मान्नोच्छिन्नं नापि शाश्वतम् ॥ इति।
[ मध्यमकशास्त्र - १८.१० ]

Footnotes (Left Page)

१. P suggests स्कन्धानिमूनमी स्कन्धा: for स्कन्धानिमानमी स्कन्धाः. २. T presents here a
passage which our Mss. do not give; that passage however seems to be necessary
to explain the first line of the kārikā. Here is P's rendering of T in Sanskrit: तत्र
स्वयमिति स्वात्मना इत्यर्थः। यदि स्वयं दुःखं कृतं भवेत्, तेनैव दुःखस्वरूपेण तदेव दुःखस्वरूपं कृतं स्यात्।
तस्मात्प्रतीत्यसमुत्पन्नं न स्यात् इत्यर्थः। स्वरूपसद्भावात्। अभावादेव स्वरूपं न कारकमस्ति तत्प्रतीत्यसमुत्पन्नमेव।
तद्यथा — स्कन्धानमूनिमे स्कन्धाः संभवन्ति प्रतीत्य हि। यस्मान्मरणकालिकानमून. ३. T संबन्धस्थानाभावात्.

Right Page

१२.७] दुःखपरीक्षा द्वादशमं प्रकरणम्। १०१
अतः परकृतमपि दुःखं न संभवति। यदि हि अन्यत्वं स्यात्, तदा सति अन्यत्वे
एतैः परभूतैः स्कन्धैरेमी परभूताः कृता इति युक्तं वक्तुं स्यात्। न चैतदेवम्। इति परकृतमपि
दुःखं न संभवति ॥ ३ ॥
अथ स्यात्—न ब्रूमो यस्माद्दुःखेनैव दुःखं कृतम्, अतः स्वयं कृतमिति। किं
तर्हि स्वपुद्गलेन यस्मात्स्वयमेव कृतम्, नापरेण कृत्वा दत्तम्, इत्यतः स्वयं कृतं दुःखमिति 5
ब्रूमः। उच्यते—
स्वपुद्गलकृतं दुःखं यदि दुःखं पुनर्विना।
स्वपुद्गलः स कतमो येन दुःखं स्वयं कृतम् ॥ ४ ॥
यदेतन्मनुष्यदुःखं पञ्चोपादानस्कन्धलक्षणं स्वयं पुद्गलेन कृतमिति परिकल्प्यते, कल्प्यता-
मसौ पुद्गलो येन तद्दुःखं स्वयं कृतम्। यदि तावत्तेन दुःखेन स्वपुद्गलः प्रज्ञप्यते, तदेव दुःखं 10
तेन कृतमिति, स भेदेन कथ्यतामिदं तद्दुःखमयमस्य कर्तेति। अथापि मनुष्यदुःखोपादानेन
पुद्गलेन तदेव दुःखं कृतं स्यात्, न तर्हि स्वपुद्गलकृतं तत्, परपुद्गलकृतमेव स्यात्। B 231
अथोपादानभेदेऽपि पुद्गलाभेद इष्यते, एतच्च नास्ति, उपादानव्यतिरिक्तस्य भिन्नस्य पुद्गलस्य
दर्शयितुमशक्यत्वात्। एवं तावत् स्वपुद्गलकृतं दुःखं न भवति ॥ ४ ॥
अत्राह — क्व एवमाह स्वपुद्गलकृतं दुःखमिति? किं तर्हि परपुद्गलजं दुःखम्। अन्य 15
एव देवदुःखान्मनुष्यपुद्गलः, मनुष्यपुद्गलश्च देवदुःखं कृत्वा यस्माद्देवपुद्गलाय ददाति, तेन
च देवदुःखेन देवपुद्गलः प्रज्ञप्यते, तस्मात्तस्य पुद्गलस्य तद्दुःखं परपुद्गलजमेव भवति। उच्यते—
परपुद्गलजं दुःखं यदि यस्मै प्रदीयते।
परेण कृत्वा तद्दुःखं स दुःखेन विना कुतः ॥ ५ ॥
यदि देवदुःखं मनुष्यपुद्गलकृतम्, तेन च मनुष्यपुद्गलेन तद्दुःखं कृत्वा परस्मै देवपुद्गलाय 20
प्रदीयते इति स देवपुद्गलो देवदुःखविनिर्मुक्तः कुतो यस्मै प्रदीयेतेति। एवं तावदपरपुद्गलजस्य
दुःखस्य प्रतिग्राहक एव नास्ति ॥ ५ ॥
इदानीं यश्च ददाति, असावपि नास्तीत्याह —
परपुद्गलजं दुःखं यदि कः परपुद्गलः।
विना दुःखेन यः कृत्वा परस्मै प्रहिणोति तत् ॥ ६ ॥ 25
येनोपादानेन स मनुष्यपुद्गलः प्रज्ञप्यते, स मनुष्योपादानव्यतिरिक्तः कतमो यो B 232
देवपुद्गलाय देवदुःखं कृत्वा प्रहेष्यति? तस्मात्परपुद्गलजमपि दुःखं न संभवति ॥ ६ ॥
ततश्च —
स्वयंकृतस्याप्रसिद्धेर्दुःखं परकृतं कुतः।
परो हि दुःखं यत्कुर्यात्तत्तस्य स्यात्स्वयं कृतम् ॥ ७ ॥

Footnotes (Right Page)

१. T इमे for अमी. २. Mss. हेदेन or देहेन for भेदेन. ३. Mss. यद्दुःखं for तद्दुःखं. Our
reading is based on T and Com.

पृष्ठम् १०२

यदि देवपुद्गलदुःखं मनुष्यपुद्गलेन कृतत्वात्परकृतं भवति, ननु, मनुष्यपुद्गलस्य
स्वयंकृतमेव तद्भवति । एतच्च नास्तीत्युक्तम् । ततः स्वयंकृतस्याप्रसिद्धेर्यदा मनुष्यपुद्गलेन स्वयं
तद्दुःखं न कृतम्, तदा कुतः परपुद्गलस्य देवास्येर^y तद्दुःखं परकृतं भविष्यतीति । अतोऽपि
परकृतं दुःखं न संभवति ॥ ७ ॥
इदानीं प्रकरणान्तरेणापि पक्षद्वयासंभवं प्रतिपादयन्नाह —
न तावत्स्वकृतं दुःखं न हि तेनैव तत्कृतम् ।
परो नात्मकृतश्चेत्स्याद्दुःखं परकृतं कथम् ॥ ८ ॥
इतश्च स्वपराभ्यां दुःखस्य करणं न युज्यते, यस्मान्न तावत्स्वकृतं दुःखम् । किं
कारणम् ? यस्मान्न तेनैव हि तत् कृतम्, स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्, अतः स्वकृतं नास्ति । न
परकृतमपि, यस्माद्योऽसौ परः करोतीति परिकल्प्यते, स एव तावन्नात्मना कृतो नात्मना निष्पन्नः,
तस्यापि हेत्वन्तरापेक्षणात् । यश्च स्वात्मना न निष्पन्नः, स कथमविद्यमानस्वभावः सन् परं
करिष्यतीति न युक्तमेतत् ॥ ८ ॥
इदानीमुभयकृतमपि दुःखमसदित्याह —
स्यादुभाभ्यां कृतं दुःखं स्यादेकैककृतं यदि ।
यदि हि एकैकेन दुःखस्य करणं स्यात्, स्यात्तदानीमुभाभ्यां कृतं दुःखम् । न चैकैक-
कृतं तत्, उक्तदोषात् । न चैकैकेन प्राणातिपाते कृते द्वाभ्यां कृत इति व्यपदेशो दृष्टः ॥
इदानीं निर्हेतुकमपि दुःखं यथा नास्ति, तथा प्रतिपादयन्नाह —
पराकारात्स्वयंकारं दुःखमहेतुकं कुतः ॥ ९ ॥
परेण अकारो अकरणं यस्येति पराकारम् । न स्वयंकारोऽस्येत्यस्वयंकारम् । यदि
दुःखं स्वयंकृतं नास्ति, परकृतमपि नास्ति यथोक्तेन न्यायेन, तदिदानीं कुत एव निर्हेतुकं
भविष्यति खपुष्पसौगन्ध्यवत् ? दुःखभावात्कुतस्तस्याश्रयभूत आत्मा ॥ ९ ॥
यथा च चतुर्धा विचार्यमाणं दुःखमसत्, एवं बाह्या अपि बीजाङ्कुरघटपटादयो भावा
वेदितव्याः, इति प्रतिपादयन्नाह—
न केवलं हि दुःखस्य चातुर्विध्यं न विद्यते ।
सर्वेषां
बाह्यानामपि भावानां चातुर्विध्यं न विद्यते ॥ १० ॥
पूर्ववत्सर्वं समं योज्यम् । यदि खल्वेषां दुःखादीनां चातुर्विध्यासंभवः, तत्कतमेन तर्हि
इदानीं प्रकारेण एषां सिद्धिरिति । उच्यते । स्वभावतो यदि एतानि दुःखादीनि स्युः, नियतमेषां
चतुर्णां प्रकाराणामन्यतमेन प्रकारेण सिद्धिः स्यात् । न त्वस्ति । तस्मात्स्वभावतो न सन्ति
दुःखादीनीत्यवसीयते । अथ विपर्यासमात्रलब्धात्मसत्ताकाया दुःखदिक्संवृतेः प्रतीत्यसमुत्पाद-

पादटिप्पण्यः :
१. T om. अकारो.
२. The Com. seems to read सर्वेषां for बाह्यानां.

पृष्ठम् १०३

[R1] व्यवस्था मृग्यते, तदा कर्मकारकपरीक्षाप्रकरणविहितविधिना यथोदितपक्षचतुष्टयतिरस्कारेण
[R2] इन्द्रप्रत्ययतामात्रार्थप्रतीत्यसमुत्पादसिद्ध्या सिद्धिरभ्युपेया । यथोक्तम्—
[R3] स्वयंकृतं परकृतं द्वाभ्यां कृतमहेतुकम् ।
[R4] तार्किकैरिष्यते दुःखं त्वया तूक्तं प्रतीत्यजम् ॥ इति ॥
[R5] [लोकातीतस्तव — १९]
[R6] उक्तं च भगवता आर्योपालिपृच्छायाम् —
[R7] .......................................
[R8] तथो —
[R9] संवृति भाषितु धर्म जिनेन
[R10] संस्कृतऽसंस्कृत पश्यथ एव ।
[R11] नास्तिह भूततु आत्म नरो वा
[R12] एत्तकु लक्षण सर्वजगस्य ॥
[R13] कृष्णशुभं च न नश्यति कर्म
[R14] आत्मन कृत्व च वेदयितव्यम् ।
[R15] नोऽपि तु संक्रम कर्मफलस्य
[R16] नो च अहेतुक प्रत्यनुभोति ॥
[R17] सर्वि

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown, preserving original Devanagari characters, chapter headings, verse numbers, footnotes, and line markers.

[Left Page]

१३
संस्कारपरीक्षा त्रयोदशमं प्रकरणम्।
यतश्चैवं समनन्तरतिक्रान्तप्रकरणविधिना स्वपरोभयकृतत्वमहेतुसमुत्पन्नत्वं च निरूप्यमाणं
भावानामसत्, अन्यथोत्पादको विधिरसन्, उत्पन्नरूपत्वेन चैते भावा अविद्यातिमिरोपहतमतिनयनानां
बालपृथग्जनानां ख्यान्ति, तस्मान्निःस्वभावा एव सन्तो बालानां विसंवादका मायाकरितुरगादिवत्
तदनभिज्ञानां न तु विज्ञानाम् । अत एव सर्वधर्मस्वाभाव्यापरोक्षधीनयनः समुन्मूलिताशेषा-
विद्यावासनः चतुर्विपर्यासविवर्यस्तात्राणसत्त्वपरित्राणाय अविपरीतनिःस्वाभाव्योपदेशतत्परो बुद्धो
जगद्विबोधको महाकारुणिकः –
तन्मृषा मोषधर्म यद्भगवानित्यभाषत ।
सर्वे च मोषधर्माणः संस्कारास्तेन ते मृषा ॥ १ ॥
सूत्रे उक्तम्—तन्मृषा मोषधर्म यदिदं संस्कृतम् । एतद्धि खलु भिक्षवः परमं सत्यं
यदिदममोषधर्मं निर्वाणम् । सर्वसंस्काराश्च मृषा मोषधर्माणः इति । तथा – नास्यत्र तथतो
अवितथता वा । मोषधर्मकमप्येतत् । प्रलोपधर्मकमप्येतत् इति । तदनेन न्यायेन यन्मोधर्म
तन्मृषेत्येवं यस्मादुक्तवांस्तथागतो भगवान्, सर्वे च मोषधर्माणः संस्काराः, तस्मान्मोषधर्मकत्वेन
ते संस्कारा मृषा भवन्ति चित्रैकरयन्त्रदारिकावत्, लक्षणोपेतयन्त्रमयवारणवञ्चितोदयन-
वत्सराजवत् । तत्र विसंवादकं मोषधर्मकं वितथहत्यालातचक्रवत् । अतो निःस्वभावत्वेन मृषा
सर्वसंस्काराः मोषधर्मकत्वात् मरीचिकादिजलवत् । यत्तु सत्यं न तन्मोधर्मकम्, तथ्या निर्वाण-
मेकैम् । ततश्च विहितया उपपत्त्या अस्माचागमात् सिद्धं सर्वभावानां निःस्वाभाव्यम् । शून्याः
सर्वधर्मा निःस्वभावयोगेन इति च प्रज्ञापारमिता-अर्थशतिकापाठात् ॥ १ ॥
अत्राह – यद्येवं मोषधर्मकत्वेन सर्वसंस्काराणां मृषात्वं प्रतिपादितं भवता, नन्वेवं सति न
सन्ति सर्वे भावा इति सर्वपदार्थापवादिनी मिथ्यादृष्टिरेव स्यात् । उच्यते । सत्यं मोषधर्मकाः
सर्वसंस्काराः, येऽद्यापि भवन्तं मुष्णन्ति । ननु च भोः,
तन्मृषा मोषधर्म यद्यदि किं तत्र मुष्यते ।
यदा अस्माभिः तन्मृषा मोषधर्मकम् इत्युक्तम्, तदा किं तत्र मुष्यते ? किं तत्राभावो
भवति ? कश्चिद्यदि पदार्थोऽभविष्यत्, स्यात्तस्यापवादादभावदर्शनान्मिथ्यादृष्टिः । यदा तु पदार्थमेव
कांचन्न पश्यामः, तदा किं तत्र मुष्यते ? नैव किंचिदभावो भवतीत्ययुक्तोऽयमुपालम्भो भवतः ॥
अत्राह-यदि अभावदर्शनमपि न प्रतिपाद्यते, किं पुनरनेनागमेन प्रतिपाद्यत इति ? उच्यते-
एतच्चोक्तं भगवता शून्यतापरिदीपकम् ॥ २ ॥
यदेतदुक्तं भगवता, तन्न भावानामाभावपरिदीपकम् किं तर्हि शून्यतापरिदीपकम्
स्वभावानुत्पादपरिदीपकमित्यर्थः । यथोक्तमनवतप्तह्रदापसंक्रमणसूत्रे –

[Left Page Footnotes]

१. P तथता वा for तथता against Mss. and T. २. T विनाशधर्मकमेतत् ; Pप्रलाप° for प्रलोप°.
३. T om. चित्रकरयन्त्रदारिकावत्, लक्षणोपेतयन्त्रमयवारणवञ्चितोदयनवत्सराजवत्. ४. T om. एकम्.

[Right Page]

-१३.४ ]      संस्कारपरीक्षा त्रयोदशमं प्रकरणम् ।      १०५
यः प्रत्ययैर्जायति स ह्यजातो
नो तस्य उत्पादु स्वभावतोऽस्ति ।
यः प्रत्ययाधीनु स शून्य उक्तो
यः शून्यतां जानति सोऽप्रमत्तः ॥
इति ॥ २ ॥
अत्राह – नायमागमो भावस्वभावानुत्पादं परिदीपयति, किं तर्हि निःस्वभावत्वम्, स्वभाव-
स्थानवस्थायित्वम्, विनाशित्वम्, इति । कुत एतदिति चेत्,
भावानां निःस्वभावत्वमन्यथाभावदर्शनात् ।
विचार्यमाणानामन्यथात्वं विपरिणामदर्शनात् इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति – यदि भावानां
स्वभावो न स्यात्, तदानीं नैवैषामन्यथात्वमुपलभ्येत । उपलभ्यते च परिणामः । तस्मात्स्वभावानव-
स्थायित्वमेव सूत्रार्थ इति विज्ञेयम् ॥
इतश्चैतदेवम् । यस्मात् –
अस्वभावो भावो नास्ति भावानां शून्यता यतः ॥ ३ ॥
यो ह्यस्वभावो भावः, स नास्ति । भावानां च शून्यता धर्म इष्यते । न च असति धर्मिणि
तदाश्रितो धर्म उपपद्यते । न हि असति वन्ध्यातनये तच्छायामतीवोपपद्यत इति । तस्मादस्त्येव
भावानां स्वभाव इति ॥ ३ ॥
अपि च –
कस्य स्यादन्यथाभावः स्वभावश्चेन्न विद्यते ।
यदि भावानां स्वभावो न स्यात्, योऽयं विपरिणामलक्षणः अन्यथाभावः, स कस्य स्यादिति ?
अत्रोच्यते । एवमपि परिकल्प्यमाने
कस्य स्यादन्यथाभावः स्वभावो यदि विद्यते ॥ ४ ॥
इह यो धर्मो यं पदार्थं न व्यभिचरति, स तस्य स्वभाव इति व्यपदिश्यते, अप्रप्रति-
बद्धत्वात् । अग्नेरौष्ण्यं हि लोके तदव्यभिचारित्वात् स्वभाव इत्युच्यते । तदेव औष्ण्यमप्सूपलभ्यमानं
परप्रत्ययसंभूतत्वात्कृत्रिमत्वात्र स्वभाव इति । यदा चैवमव्यभिचारिणा स्वभावेन भवितव्यम्, तदा
अस्य अव्यभिचारित्वादन्धथाभावः स्यादभावः । न हि अग्नेिः शैत्यं प्रतिपद्यते । एवं भावानां
सति स्वभावानुपगमेऽन्यथात्वमेव न संभवेत् । उपलभ्यते चैषामन्यथात्वम् । अतो नास्ति
स्वभावः ॥ ४ ॥
अपि च । अयमन्यथाभावो भावानां नैव संभवति, यद्दर्शनात्सस्वभावता स्यात् । यथा च
न संभवति, तथा प्रतिपादयन्नाह –

[Right Page Footnotes]

१. T om. विचार्यमाणानां. २. Mss. निःस्वभावो. Our reading is supported by T.
३ Mss. wrongly नास्वभावश्च भावो नास्ति. Our text is supported by T and Com.
४ P अग्नेः for अनिः.
म. १४

पृष्ठम् १०६

१०६ मध्यमकशास्त्रे [१३.५-
तस्यैव नान्यथाभावो नाप्यन्यस्यैव युज्यते ।
युवा न जीर्यते यस्माद्यस्माज्जीर्णो न जीर्यते ॥ ५ ॥
तस्यैव तावत् प्रागवत् प्रागवस्थायां वर्तमानस्य भावस्यान्यथात्वं नोपपद्यते । तथा हि
यूनो युवावस्थायामेव वर्तमानस्य नास्ति अन्यथात्वम् । अथापि अवस्थान्तरप्राप्तस्यैव अन्यथात्वं
परिकल्प्यते, तदपि नोपपद्यते । अन्यथात्वं नाम जरायाः पर्यायः । तद्यदि यूनो नेष्यते,
अन्यस्यैव जीर्णस्य भवतीति, तदपि न युज्यते । यस्मान्न हि जीर्णस्य पुनर्जरया संबन्धः,
निष्प्रयोजनत्वात् । किं हि जीर्णस्य पुनर्जरया संबन्धः कुर्यात् ? तदागमनान्तरेण जीर्णताभावा-
ज्जीर्णो जीर्यत इति न युज्यते । अथ यून एवान्यथाभावः, तदयुक्तम्, अप्राप्तजरावस्थस्य
युवेति व्यपदेशात्, अवस्थाद्वयस्य च परस्परविरुद्धत्वात् ॥ ५ ॥
अपि च ।
तस्य चेदन्यथाभावः क्षीरमेव भवेद्दधि ।
अथ स्यात् — क्षीरावस्थापरित्यागेन दध्यवस्था भवति, अतः न क्षीरमेव दधि भवतीति ।
उच्यते । यदि क्षीरं दधि भवतीति नेष्यते परस्परविरोधात् —
क्षीरादन्यस्य कस्याथ दधिभावो भविष्यति ॥ ६ ॥
किमुदकस्य दधिभावो भवतु ? तस्मादसंबद्धमेव तदन्यस्य दधिभावो भविष्यतीति ।
तदेवमन्यथात्वासंभवात् कुतस्तद्दर्शनात् सस्वभावता भावानां प्रसेत्स्यतीति न युक्तमेतत् । यथोक्त-
मार्यरत्नाकरमहायानसूत्रे —
यो न पि जायति नो चुपपद्यी
नो च्यवते न पि जीर्यति धर्मः ।
तं जिनु दर्शयती नरसिंह
तत्र निदेशयि सत्त्व महर्षी ॥
यस्य स्वभाव न विद्यति कश्चि
नोऽपरभावतु केनचि लब्धः ।
नान्तरतो न पि बाहिरतो वा
लभ्यति तत्र निवेशयि नाथः ॥
शान्त गती कथिता सुगतेन
नो च गती उपपद्यति काचि ।
तत्र च व्योहरसी गतिमुक्तो
मुक्तकु मोचयसी बहुसत्त्वान् ॥

पादटिप्पणी:
१ T तदन्तरेण for तदागमनान्तरेण. २ P क्षीरादन्यस्य कस्यचिद् for क्षीरादन्यस्य कस्याथ which is supported by Mss. and T. ३ Mss. देशयति for दर्शयती. ४ T तत्र निवेशयि सत्त्वशतानि for the line. ५. P suggests उपलभ्यति for उपपद्यति.

पृष्ठम् १०७

[१३.७] संस्कारपरीक्षा त्रयोदशं प्रकरणम् । १०७
सर्वै वदेसि निरात्मक धर्मान्
सत्त्वँतु ग्राहतु मोचसि लोकम् ।
मुक्त स्वयं गतितो गतिमुक्तो
तेन सि पारगतो न च तीर्णः ॥
पारगतोऽसि भवार्णवतीर्णः
पारगतो न च लम्यति कश्चि ।
पारु न विद्यति नापि अपारु
पारगतोऽस्मि वदेसि च वाक्यम् ॥
वाच न विद्यति यां च वदेसि
यं पि वदेसि न विद्यति तं पि ।
यस्य वदेसि न विद्यति सोऽपि
योऽपि विजानति सोऽपि असन्तो ॥
तत्र प्रणष्टु जगं इमु सर्वं
वितथविकल्पनिवेशवशेन ।
शान्त विजानति यो नरु धर्मा-
स्तेहि तथागतु दृष्ट स्वयंभूः ॥
शान्त प्रजानति धर्मं प्रणीतान्
प्रीति स विन्दति तोषति सत्त्वान् ।
सो भवती जिनु ज्विलैन क्लेशान्
आत्म...................... ॥
तेन विजानित बोधि जिनानां
बुद्धिय बोधयते स जगं पि ।
इत्यादि ॥ ६ ॥
यच्चोक्तम् — अस्वभावो भावो नैवास्ति, शून्यता च भावानामिष्यते, तस्मादस्ति
शून्यताश्रयो भावस्वभाव इति, एतदपि न युज्यते इत्याह —
यद्यशून्यं भवेत्किंचित्स्याच्छून्यमिति किंचन ।
न किंचिदस्त्यशून्यं च कुतः शून्यं भविष्यति ॥ ७ ॥
यदि शून्यता नाम काचित् स्यात्, तदा तदाश्रयो भावस्वभावः स्यात् । न त्वेवम् ।
इह हि शून्यता नामेति सर्वधर्माणां सामान्यलक्षणमित्यभ्युपगमात् अशून्यधर्माभावादशून्यतैव
नास्ति । यदा च अशून्याः पदार्था न सन्ति, अशून्यता च नास्ति, तदा प्रतिपक्षनिरपेक्षत्वा-

पादटिप्पणी:
१. Mss. वदामि for वदेसि. २. Mss. सर्वतु but the sense and T suggest सत्त्वंतु (सत्त्वग्राहात्). ३. T लभ्यति for विद्यति. ४. Mss. ये न च for यो नरु. ५. Mss. ज्वित्व च for ज्विलैन.

च्छून्यतापि खपुष्पमालावान्नास्तीत्यवसीयताम् । यदा च शून्यता नास्ति, तदा तदाश्रया अपि
पदार्था न सन्तीति स्थितमविकलम् ॥ ७ ॥
अत्राह — त्रीणि विमोक्षमुखानि शून्यतानिमित्ताप्राणिहिताख्यानि विमुक्तये विनेयेभ्यो
भगवता निर्दिष्टानि सर्वतीर्थिकसमयासाधारणानि सौगत एव प्रवचने समुपलभ्यन्ते । येषामुप-
देशार्थमेव बुद्धा भगवन्तोऽशेषतीर्थ्यवादमहामोहान्धकारानुगतजगति जगदेकप्रदीपा नैरात्म्योप-
देशाविच्छिन्नशिखा उत्पद्यन्ते । स भवांस्तथागतप्रवचनन्यायस्यान्यायेन इदानीं तामेव शून्यतां
प्रतिषेधुमारब्धवान्, इत्यलं भवता स्वर्गापवर्गमार्गसमुच्छेदकेनेति । उच्यते । अहो बत भवानत्यु-
न्मुख इव अत्यन्तविपर्यासान्निर्वाणपुरगामिनं शिवमृजुं परमं पन्थानमवधूय भावाभिनिवेशव्या-
कुलितं संसारकान्तारानुगमेव मार्गं मोक्षपुरगामित्वेन समाश्रितो निर्गुर्मुक्षुः सन् संसारारटवीकान्तारः
सद्भिस्पालम्ब्य एव सन् अभिमानाभिनिवेशग्रहपरवशतया तानेवोपालभते । ननु भोः, निरवशेष-
क्लेशाव्याधिचिकित्सकैर्महावैद्यराजैः —
शून्यता सर्वदृष्टीनां प्रोक्ता निःसरणं जिनैः ।
येषां तु शून्यता दृष्टिसान्नासाध्यान् बभाषिरे ॥ ८ ॥
इह सर्वथैव दृष्टिकृतानां सर्वग्रहाभिनिवेशानां यन्निःसरणमप्रवृत्तिः सा शून्यता । न च
दृष्टिकृतानां निवृत्तिमात्रं भावः । ये तु तस्यामपि शून्यतायां भावाभिनिवेशिनः, तान् प्रति
अवाचका वयमिति कुतोऽस्मदुपदेशात् सकलकल्पनाव्यावृत्त्या मोक्षो भविष्यति ? यः नकिंचिदपि
ते पण्यं दास्यामीत्युक्तः, स चेत् 'देहि भोस्तदेव मह्यं नकिंचिन्नाम पण्यम्,' इति ब्रूयात्,
स केनोपायेन शक्यः पण्याभावं ग्राहयितुम् ? एवं येषां शून्यतायामपि भावाभिनिवेशः, केनेदानीं
स तेषां तस्यां भावाभिनिवेशो निषिध्यतामिति ? अतो महाभैषज्येऽपि दोषसंज्ञित्वात् परमचिकि-
त्सकैर्महावैद्यैस्तथागतैः प्रत्याख्याता एव ते । यथोक्तं भगवता आर्यरत्नकूटसूत्रे—
यन्न शून्यता धर्मान् शून्यान् करोति, अपि तु धर्मा एव शून्याः । यन्नानिमित्तेन
धर्माननिमित्तान् करोति, अपि तु धर्मा एवानिमित्ताः । यन्नाप्रणिहितेन धर्मानप्रणिहितान् करोति,
अपि तु धर्मा एवाप्रणिहिताः । यैवं प्रत्यवेक्षा, इयमुच्यते काश्यप मध्यमा प्रतिपद्धर्माणां
भूतप्रत्यवेक्षा । ये हि काश्यप शून्यतोपलम्भेन शून्यतां प्रतिसरन्ति, तानहं नष्टप्रणष्टानिति
वदामि ॥
इति प्रवचनात् ॥
तथा —
वरं खलु काश्यप सुमेरुमात्रा पुद्गलदृष्टिराश्रिता, न त्वेव अभावाभिनिवेशिकस्य शून्यता-
दृष्टिः । तत्कस्य हेतोः ? सर्वदृष्टिकृतानां हि काश्यप शून्यता निःसरणं। यस्य खलु पुनः
शून्यतैव दृष्टिः, तमहमचिकित्स्यमिति वदामि । तद्यथा काश्यप ग्लानः पुरुषः स्यात् । तस्मै
१ Mss. and P सर्वतीर्थिकामरमतासाधारणानि for सर्वतीर्थिकसमयासाधारणानि which is based
on T. २ T om. निर्गुमुक्षुः सन् संसारारटवीकान्तारः.
वैद्यो भैषज्यं दद्यात् । तस्य तद्भैषज्यं सर्वदोषानुच्चार्य स्वयं कोष्ठगतं न निःसरेत् । तत्किं मन्यसे
काश्यप अपि तु स पुरुषस्ततो ग्लान्यान्मुक्तो भवेत् ? नो हीदं भगवन् । गाढतरं तस्य पुरुषस्य
ग्लान्यं भवेत्, यस्य तद्भैषज्यं सर्वदोषानुच्चार्य कोष्ठगतं न निःसरेत् । भगवानाह—एवमेव काश्यप
सर्वदृष्टिकृतानां शून्यता निःसरणम् । यस्य खलु पुनः शून्यतैव दृष्टिः, तमहमचिकित्स्यमिति
वदामि ॥ इति ॥ ८ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
संस्कारपरीक्षा नाम त्रयोदशमं प्रकरणम् ॥

१४
संसर्गपरीक्षा चतुर्दशमं प्रकरणम्।
अत्राह—अस्त्येव भावस्वभावः, तत्संसर्गोपदेशात्। इह यन्नास्ति, न तस्य संसर्गः, तद्यथा
वन्ध्यासुतदुहित्रोः। अस्ति च संस्काराणां संसर्गोपदेशः। चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते
चक्षुर्विज्ञानम्, त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः, स्पर्शसहजा वेदनेति विस्तरः। तथा संज्ञा च वेदना
च संस्कृतावेतौ धर्मों नासंसृष्टाविति संस्काराणां संसर्गोपदेशः। तदेवं संसर्गोपदेशाद्विद्यत एव
भावस्वभाव इति। उच्यते। स्यादेतदेवम्, यदि संसर्ग एव भवेत्तो भवेत्, न त्वस्ति, यस्मात्—
द्रष्टव्यं दर्शनं द्रष्टा त्रीण्येतानि द्विशो द्विशः।
सर्वशश्च न संसर्गमन्योन्येन व्रजन्त्युत॥ १॥
तत्र द्रष्टव्यं रूपम्, दर्शनं चक्षुः, द्रष्टा विज्ञानम्। एषां त्रयाणां द्विशो द्विशः संसर्गो
नास्ति। चक्षुषो रूपस्य च, चक्षुषो विज्ञानस्य च, विज्ञानस्य रूपस्य च संसर्गो नास्ति।
इत्येवं द्विशो द्विशः संसर्गो न भवति। सर्वशोऽपि त्रयाणामप्येषां युगपच्च संसर्गो नास्ति॥ १॥
यथा च द्रष्टव्यदर्शनद्रष्टॄणां द्विशो द्विशः सर्वशश्च संसर्गाभावः,
एवं रागश्च रक्तश्च रञ्जनीयं च दृश्यताम्।
रागस्य रक्तस्य च संसर्गो नास्ति, रागस्य रञ्जनीयस्य च, त्रयाणामपि युगपत्संसर्गो
नास्ति। यथा चैषाम्, एवम्—
त्रैधेन शेषाः क्लेशाश्च शेषाण्यायतनानि च॥ २॥
अन्योन्येन संसर्गं न व्रजन्ति। त्रयः प्रकारास्त्रिधा, त्रिधाभावस्त्रैधम्। तेन त्रैधेन शेषाः क्लेशा
द्वेषमोहादयः, ते एते द्वेषद्विष्टद्वेषणीयादिना त्रैधेन श्रोत्रश्रोतुःश्रोतव्यादिना च॥ २॥
कस्मात्पुनरेतेषां संसर्गो नास्तीत्याह—
अन्येनान्यस्य संसर्गस्तच्चान्यत्वं न विद्यते।
द्रष्टव्यप्रभृतीनां यन्न संसर्गं व्रजन्त्यतः॥ ३॥
यदित्ययं यस्मादर्थे। यदि द्रष्टव्यादीनां परस्परमन्यत्वं स्यात्, तदा क्षीरोदकयोरिव अन्येन
अन्यस्य संसर्गः स्यात्। तच्चान्यत्वं यस्मादेषां द्रष्टव्यप्रभृतीनां न संभवति, अतो नैते संसर्गं
व्रजन्ति॥ ३॥
अपि च।
न च केवलमन्यत्वं द्रष्टव्यादेर्न विद्यते।
कस्यचित्केनचित्सार्धं नान्यत्वमुपपद्यते॥ ४॥
न च केवलं कार्यकारणभावस्थितानां द्रष्टव्यादीनामन्यत्वं न संभवति, घटपटादीनामपि
पदार्थानां सर्वेषां नैव संभवतीत्यवसीयताम्॥ ४॥
१ P. om. भवतो against Mss. २ Mss. रञ्नीयश्च for रञ्जनीयं च. ३ Mss. रागस्य रक्तस्य
रञ्जनीयस्य च, but it appears that we should add after: रागस्य रञ्जनीयस्य च.

-१४.६.] संसर्गपरीक्षा चतुर्दशमं प्रकरणम्। १११
यथा चैषां द्रष्टव्यप्रभृतीनां परस्परतोऽन्यत्वमसत्, तथा प्रतिपादयन्नाह—
अन्यदन्यत्प्रतीत्यान्यन्नान्यदन्यदृतेऽन्यतः।
यत्प्रतीत्य च यत्तस्मात्तदन्यन्नोपपद्यते॥ ५॥
इह यदेतद् घटाह्वयं वस्तु पटादन्यदिति व्यपदिश्यते, तदेतदन्यदन्यत्प्रतीत्य अन्यद्भवति।
अन्यवस्तुनः ऋते, ऋतेऽन्यतः, विना अन्यत्, अन्यदन्यन्न भवति। यच्च पटाख्यं वस्तु
अन्यद् घटाह्वयं वस्तु प्रतीत्य अन्यद्भवति, तस्मात्पटाख्याद्वस्तुनः तद् घटाह्वयं वस्तु नान्यद्भवती-
त्यवसीयताम्। यस्मात्, यत्प्रतीत्य यद्भवति, तस्मात्तदन्यन्न भवति, सापेक्षित्वाद् बीजाङ्कुरवत्
ह्रस्वदीर्घवच्चेति। तथा च वक्ष्यति—
प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत्।
[L

११२ मध्यमशास्त्रे [ १४.७ -
अत्राह — यदि पदार्थान्तरे पदार्थान्तरसापेक्षा परबुद्धिः स्यात्, स्यादेष दोषः — तस्मात्तद्-
न्यन्न भवतीति। न त्वेवं ब्रूमः। किं तर्हि इह अन्यत्वं नाम सामान्यविशेषोऽस्ति, तच्चत्र समवेतम्,
स पदार्थः पदार्थान्तरनिरपेक्षोऽपि पर इत्युच्यते, तस्मादुक्तदोषानवसरोऽस्मत्पक्षे इति । उच्यते ।
स्यादेतदेवम्, यदि अन्यत्वमेव स्यात्, न त्वस्ति । इहेदमन्यत्वं कल्प्यमानमन्यस्मिन् वा कल्प्येत,
5 अनन्यस्मिन् वा ? उभयथा च नोपपद्यत इति प्रतिपादयन्नाह —
नान्यस्मिन् विद्यतेऽन्यत्वमनन्यस्मिन्न विद्यते ।
तत्र अन्यस्मिन्नन्यत्वमस्तीति कल्प्यते, किं तदानीमन्यत्वपरिकल्पनया ? अन्यव्यपदेश-
सिद्धयर्थं हि भवता अन्यत्वं परिकल्प्यते । स च अन्यव्यपदेशो विनाप्यन्यत्वेन सिद्ध एव, यस्मा-
ल्लब्धान्यव्यपदेश एव पदार्थेऽन्यस्मिन् अन्यत्वं कल्प्यते, इत्येवं तावदन्यस्मिन्नन्यत्वं न संभवति ।
10 इदानीमनन्यस्मिन्नपि अन्यत्वं नास्ति, यस्मादनन्य उच्यते एकः, तत्र च अन्यत्वविरुद्धमेकत्वमस्तीति ।
यतः विरोधादनन्यस्मिन्नपि अन्यत्वं न संभवति । यच्च इदानीं नान्यस्मिन्ननन्यस्मिन् विद्यते,
B 255 तद्व्यतिरिक्तस्य पदार्थन्तरस्यासंभवाद् एतद्व्यतिरिक्तेऽपि पदार्थे न संभवति, तन्नैवास्ति । यदा
चैवमन्यत्वमेव नास्ति, तदा अन्यत्वसमवायनिबन्धनः अन्यबुद्धिव्यनिवृत्तिहेतुरन्योऽपि पदार्थो
नास्तीति सिद्धम् ॥
15 अत्राह-यद्यपि अन्यत्वं नास्ति, तथापि अन्यस्तावदस्ति । न च असति अन्यत्वे अन्यो
भवितुमर्हति, अतोऽन्यत्वं भविष्यतीति । उच्यते —
अविद्यमाने चान्यत्वे नास्त्यन्यद्वा तदेव वा ॥ ७ ॥
यदा अन्यत्वमेव नास्तीति प्राक् प्रतिपादितम्, तदा कुतः असति अन्यत्वे अन्यद्वा
तदेव वा भविष्यति ? तदेवेति अनन्यत्वमित्यर्थः । तस्मान्नास्ति अन्यद्वा तदेव वा ॥ ७ ॥
20 अत्राह-विद्यन्त एव दर्शनादयः, संसर्गसद्भावात् । इह दर्शनादीनां यद्यपि अन्यत्वं
नास्तीति प्रतिपादितम्, तथापि त्रयाणां संनिपातः संगतिः स्पर्श इति संसर्गोऽस्ति । ततश्च
संसर्गसद्भावाद् विद्यन्त एव दर्शनादय इति । उच्यते । स्युरेवम्, यदि तेषां संसर्ग एव स्यात् ।
न त्वस्ति । यथा च नास्ति, तथा प्रतिपादयन्नाह-
न तेन तस्य संसर्गो नान्येनान्यस्य युज्यते ।
25 इह यदि दर्शनादीनां संसर्गः स्यात्, स एकत्वेन वा परिकल्प्येत अन्यत्वेन वा ? तत्र
एकत्वे नास्ति संसर्गः । न हि एकं क्षीरमुदकनिरपेक्षमुदकेन संसृज्यत इत्युच्यते । पृथक्त्वेऽपि
B 256 संसर्गो नास्ति । न हि उदकात्पृथगवस्थितं क्षीरमुदकेन संसृज्यत इति कथ्यते । एवं दर्शनादीनां
यदि एकत्वे सति संसर्गः परिकल्प्यते, सोऽनुपपन्नः । एककस्यापि चक्षुषः संसृष्टिप्रसङ्गात् ।
अथ पृथक्त्वम्, एवमप्यनुपपन्नः । एककस्यापि चक्षुषो रूपादिभ्यः पृथग्भूतस्य संसृष्टिप्रसङ्गात् ।
30 असति संसर्गे नास्ति दर्शनादिकमिति सिद्धम् ॥
अत्राह - यद्यपि संसर्गो नास्ति, तथापि संसृज्यमानं संसृष्टं संस्रष्टा चास्ति, तदप्रति-
षेधात् । न च संसर्गमन्तरेण संसृज्यमानं संसृष्टं संस्रष्टा च संभवति । तस्मात्संसर्गोऽपि भविष्य-
तीति । उच्यते । एतदपि न युक्तम् । यस्माद्यदा संसर्ग एव नास्तीति प्रतिपादितम्, असति च

-१४.८ ] संसर्गपरीक्षा चतुर्दशमं प्रकरणम् । ११३
संसर्गे तदा कुतः संसृज्यमानादिकम् ? तत्र वर्तमानसंसर्गक्रियासाधनकर्मभूतं संसृज्यमानम्,
संसृष्टं निष्पन्नसंसर्गक्रियम्, संस्रष्टा कर्ता क्रियानिष्पत्तौ स्वातन्त्र्येणावस्थितः । तदत्र संसर्गा-
भावादेव संसृज्यमानादिकमपरंयस्तत्प्रतिषेधं निगमयन्नाह —
संसृज्यमानं संसृष्टं संस्रष्टा च न विद्यते ॥ ८ ॥
इति । यथोक्तं भगवता [ उपालिपरिपृच्छायाम् ]
5 सर्वसद्योगि तु पश्यति चक्षु-
स्तन्न पश्यति प्रत्ययहीनम् ।
[ नैव च ] चक्षु पपश्यति [ रूपं ]
तेन संयोगवियोगविकल्पः ॥
10 आलोकसमाश्रित पश्यति चक्षु
रूप मनोरम चित्रविचित्रम् ।
येन च योगसमाश्रित चक्षु-
स्तेन न पश्यति चक्षु कदाचि ॥
B 257 ते परिनिर्वृत लौकिक शूरा
15 येहि स्वभावत ज्ञातिमि धर्माः ।
कामगुणैर्हि चरन्ति असङ्गाः
सङ्ग विवर्जिय सत्त्व विनेन्ति ॥
नो पि च सत्त्व न जीविह कश्चि
सत्त्वहितं च करोन्ति जिनेन्द्राः ।
20 १ ............................................
सत्त्वु न अस्ति करोन्ति च अर्थम् ॥
सङ्गु न विद्यति अत्र कदाचि
............................................
............................................
25 तस्य न विद्यति वेदन लोके ॥
तथा — B 258
भावितु मार्ग पवर्तिंतु ज्ञान
शून्यक धर्म निरात्मक सर्वं ।
येन विभावित भोन्तिमि धर्मा-
स्तस्य भवेत्प्रतिभानमनन्तम् ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
संसर्गपरीक्षा नाम चतुर्दशमं प्रकरणम् ॥
१ Mss. damaged.
म. १५

१५

स्वभावपरीक्षा पञ्चदशमं प्रकरणम् ।

अत्राह — विद्यत एव भावानां स्वभावः, तन्निष्पादकहेतुप्रत्ययोपादानात् । इह यन्नास्ति
न तस्य निष्पादकहेतुप्रत्ययोपादानमस्ति यथा खपुष्पस्य । उपादीयन्ते च बीजाविद्यादयो
हेतुप्रत्यया अङ्कुरसंस्कारादीनां निष्पादकाः, इत्यतो विद्यत एव भावस्वभाव इति । उच्यते ।
यदि भावानां संस्काराङ्कुरादीनां स्वभावोऽस्ति, किमिदानीं विद्यमानानां हेतुप्रत्ययैः प्रयोजनम् ?
यथा वर्तमानीभूतानां संस्काराङ्कुरादीनां भूयोनिष्पत्तये अविद्याबीजादीनामुपादानं क्रियते,
एवमन्यदपि तदुत्पत्तये नै कर्तव्यं स्यात्, तत्स्वभावस्य विद्यमानत्वादिति प्रतिपादयन्नाह —
न संभवः स्वभावस्य युक्तः प्रत्ययहेतुभिः ।
अथ स्यात् — नैवोत्पादात्पूर्वं कस्यचिद्भावस्य स्वभावोऽस्ति यतोऽस्य विद्यमानत्वादुत्पत्ति-
वैय्यर्थ्यं स्यात्, किं तर्हि उत्पादात्पूर्वमविद्यमानस्यैव स्वभावस्य हेतुप्रत्ययान् प्रतीत्य पश्चादुत्पादो
भवतीति । एवमपीष्यमाणे —
हेतुप्रत्ययसंभूतः स्वभावः कृतको भवेत् ॥ १ ॥
अथ स्यात् — इष्यत एव हेतुप्रत्ययसंभूतत्वात्स्वभावस्य कृतकत्वम्, तस्मात्कृतकस्यैव
स्वभावस्याभ्युपगमात् कृतकत्वप्रसङ्गो नास्माकं बाधक इति, एतदपि न युक्तमित्याह —
स्वभावः कृतको नाम भविष्यति पुनः कथम् ।
कृतकश्चेति स्वभावश्चेति परस्परविरुद्धत्वादसंगतार्थमेतत् । इह हि स्वो भावः स्वभाव इति
व्युत्पत्तेः, यः कृतकः पदार्थः, स लोके नैव स्वभाव इति व्यपदिश्यते, तद्यथा अपामौष्ण्यं
धातु॑पिशाचप्रत्ययनिष्पादितः कर्केतनादीनां पद्मरागादिभावश्च । यस्तु अकृतकः स स्वभावः,
तद्यथा अग्नेरौष्ण्यं जातानां पद्मरागादीनां पद्मरागादिस्वभावश्च । स हि तेषां पदार्थान्तर-
संपर्काजनितत्वात्स्वभाव इत्युच्यते । तदेवमकृतकः स्वभाव इति लोकव्यवहारे व्यवस्थिते वयमिदानीं
ब्रूमः—यदेतदौष्ण्यं तदग्नेः स्वभावो न भवतीति गृह्यतां कृतकत्वात्, इह मणीन्धननादित्य-
समागमादरणिंनिर्षर्षणादेश्च अग्नेर्हेतुप्रत्ययसापेक्षतैव उपलभ्यते । न च अग्निव्यतिरिक्तर्मौष्ण्यं
संभवति । तस्मादौष्ण्यमपि हेतुप्रत्ययजनितम्, ततश्च कृतकम्, कृतकत्वाच्चापामौष्ण्यवत्
स्वभावो नैव भवतीति स्फुटमवसीयते ॥
ननु च गोपालाङ्गनाजनप्रसिद्धमेतद् अग्नेरौष्ण्यं स्वभाव इति । किं खलु अस्माभिरुक्तं
न प्रसिद्धमिति ? एतत्तु वयं ब्रूमः—नायं स्वभावो भवितुमर्हति स्वभावलक्षणवियुक्तत्वात् ।
अविद्याविपर्यासानुगमात्तु लोको निःस्वभावमेव भावजातं सस्वभावत्वेन प्रतिपन्नः । यथा हि

पादटिप्पणी:
१ T. नोपादानौकर्तव्यं for न कर्तव्यं. २ T does not confirm the reading धातुपिशाचं. P's note misses the point as the extraordinary powers of some metal in bringing about a change in inferior stones to superior stones is indicated by the term पिशाच here.

-१५.२ ] स्वभावपरीक्षा पञ्चदशमं प्रकरणम् । ११५

तैमिरिकाः तिमिरप्रपञ्चादसन्तमेव केशादिस्वभावं सस्वभावत्वेनाभिनिविष्टाः, एवमविद्यातिमिरोप-
हतमतिनयनतया बाला निःस्वभावं भावजातं सस्वभावत्वेनाभिनिविष्टा यथाभिनिवेशं लक्षणामाचक्षते
अग्नेरौष्ण्यं स्वलक्षणम् । ततोऽन्यत्रानुपलम्भादसाधारणत्वेन स्वमेव लक्षणमिति कृत्वा ।
बालजनप्रसिद्धयैव च भगवता तदेवैषां संवृतं स्वरूपमभिधर्मे व्यवस्थापितम् । साधारणं
त्वनित्यत्वादिकं सामान्यलक्षणमिति चोक्तम् । यदा तु विगताविद्यातिमिरावदातप्रज्ञाचक्षुषां
दर्शनमपेक्ष्यते, तदा वितिमिरैः तैमिरिकोपलब्धकेशादर्शनवत् बालजनमतिपरिकल्पितानुपलब्ध-
स्वभावैरार्यैः पुर उच्यते परोहितव्यापारैः, नायं स्वभावो भावानामिति । यथोक्तमार्यलङ्कावतारसूत्रे—
केशोण्डुकं यथा मिथ्या गृह्यते तैमिरिकैर्जनैः ।
तथा भावविकल्पोऽयं मिथ्या बालैर्विकल्प्यते ॥
न स्वभावो न विज्ञप्तिर्न च वस्तु न चालयः ।
बालैर्विकल्पिता ह्येते शवभूतैः कुतार्किकैः ॥ इति ।
[ लङ्कावतारसूत्र-३०५१; १०.७९; ३.४८; १०.९ ]
तथा—
स्वभावानुत्पत्तिं संधाय महामते मया सर्वधर्मा अनुत्पन्ना इत्युक्ताः ॥ इति विस्तरः ॥
अत्राह — यदि खलु इदमग्न्यादेरौष्ण्यादिकं हेतुप्रत्ययसंभूतत्वेन कृतकत्वान्निःस्वभाव-
मित्युच्यते, किमिदानीं तत्स्वभावस्य लक्षणं कश्चासौ स्वभाव इति वक्तव्यम् । उच्यते—
अकृत्रिमः स्वभावो हि निरपेक्षः परत्र च ॥ २ ॥
इह स्वो भावः स्वभाव इति यस्य पदार्थस्य यदात्मीयं रूपं तत्तस्य स्वभाव इति
व्यपदिश्यते । किं च कस्यात्मीयं यद्यस्याकृत्रिमम्, यत्तु कृत्रिमं न तत्तस्यात्मीयं तद्यथा अपा-
मौष्ण्यम् । यच्च यस्यायत्तं तदपि तदात्मीयं तद्यथा स्वे भृत्याः, स्वानि धनानि । यत्तु यस्य
परायत्तं न तत्तस्यात्मीयं तद्यथा तावत्कालिकायाचितकमस्वत्तन्त्रम् । यतश्चैवं कृत्रिमस्य पर-
सापेक्षस्य च स्वभावत्वं नेष्टम्, अत एव औष्ण्यमग्नेर्हेतुप्रत्ययप्रतिबद्धत्वात्पूर्वमभूत्वा पश्चादुत्पादेन
कृतकत्वान्न स्वभाव इति युज्यते । यतश्चैतदेवम्, अतो यदेवाग्नेः कालत्रयेऽप्यव्यभिचारि निजं
रूपमकृत्रिमम्, पूर्वमभूत्वा पश्चाच्च न भवति, यच्च हेतुप्रत्ययसापेक्षं न भवति अपामौष्ण्यवत्
पारावारवत् दीर्घह्रस्ववद्वा, तत् स्वभाव इति व्यपदिश्यते । किं खलु अग्नेः तदित्थं स्वरूप-
मस्ति ? नैं तदस्ति, न चापि नास्ति स्वरूपतः । यद्यपि एवम्, तथापि श्रोतॄणामुत्रासपरि-
वर्जनार्थं संवृत्या समारोप्य तदस्तीति ब्रूमः । यथोक्तं भगवता—
अनक्षरस्य धर्मस्य श्रुतिः का देशना च का ।
श्रूयते देश्यते चापि समारोपादनक्षरः ॥ इति ।
[ ]
इहापि च वक्ष्यति —

पादटिप्पणी:
१ T om. परहितव्यापारैः. २ CT om. न तदस्ति.

[पृष्ठम् ११६]

११६ | मध्यमशास्त्रे | [१५. ३-
शून्यमिति न वक्तव्यमशून्यमिति वा भवेत्।
उभयं नोभयं चेति प्रज्ञप्त्यर्थं तु कथ्यते ॥
[मध्यमशास्त्र – २२-११]
यदि खलु तदव्यारोपाद्भावाङ्कुरस्तीत्युच्यते, कीदृशं तत् ? या सा धर्माणां धर्मता नाम, सैव
तत्स्वरूपम् । अथ केयं धर्माणां धर्मता ? धर्माणां स्वभावः। कोऽयं स्वभावः ? प्रकृतिः। का चेयं
[B 265] प्रकृतिः ? येयं शून्यता । केयं शून्यता ? नैःस्वाभाव्यम् । किमिदं नैःस्वाभाव्यम् ? तथता । केयं
तथता ? तथाभावोऽविकारित्वं सदैव स्थायिता । सर्वथानुपपाद एव ह्यग्न्यादीनां परनिरपेक्षत्वाद-
कृत्रिमत्वात्स्वभाव इत्युच्यते ॥
एतदुक्तं भवति — अविद्यातिमिरप्रभावोपलब्धं भावजातं येनात्मना विगताविद्यातिमिराणा-
मार्याणामदर्शनयोगेन विषयत्वमुपयाति, तदेव स्वरूपमेषां स्वभाव इति व्यवस्थाप्यते । तस्य
चेदं लक्षणम्—
अकृत्रिमः स्वभावो हि निरपेक्षः परत्र च ।
इति व्यवस्थापयांबभूवुराचार्या इति विज्ञेयम् । स चैष भावानामनुत्पादात्मकः स्वभावः
आकिंचित्कत्वेन अभावमात्रत्वादस्वभाव एवेति कृत्वा नास्ति भावस्वभाव इति विज्ञेयम्। यथोक्तं भगवता —
भावानाभावानिति यः प्रजानाति
स सर्वभावेषु न जातु सज्जते ।
यः सर्वभावेषु न जातु सज्जते
स आनिमित्तं स्पृशते समाधिम् ॥
इति ॥ २ ॥
अत्राह — यद्यपि स्वभावो नास्ति भावानाम्, तथापि परभावस्तावदस्ति, तदप्रतिषेधात्
सति च परभावे स्वभावोऽपि भविष्यति । स्वभावमन्तरेण परभावाप्रसिद्धेरिति । उच्यते —
कुतः स्वभावस्याभावे परभावो भविष्यति ।
स्वभावः परभावस्य परभावो हि कथ्यते ॥ ३ ॥
[B 266] इह स्वभाव एव हि लोके कश्चित्स्वभावान्तरापेक्षया पर इति व्यपदिश्यते । यदि हि
अग्नेरौष्ण्यं स्वभावः स्यात्, द्रवस्वभावसलिलापेक्षया परभाव इति व्यपदिश्येत । यदा तु
मुमुक्षुभिर्विचार्यमाणस्य कस्यचित्स्वभाव एव नास्ति, तदा कुतः परत्वं स्यात् ? परभावाच्च
स्वभावोऽपि नास्ति इति सिद्धम् ॥ ३ ॥
अत्राह — यद्यपि स्वभावपरभावौ न स्तः, तथापि भावस्तावदस्ति, अप्रतिषेधात् । स च
भावो भवन् स्वभावो वा भवेत्, परभावो वा । तस्मात्स्वभावपरभावावपि भविष्यत इति । उच्यते —
स्वभावपरभावाभ्यामृते भावः कुतः पुनः ।
स्वभावे परभावे वा सति भावो हि सिध्यति ॥ ४ ॥

१ Mss. and P सर्वदा for सर्वथा which it confirmed by T.

[पृष्ठम् ११७]

-१५.७] | स्वभावपरीक्षा पञ्चदशमं प्रकरणम्। | ११७
भावो हि परिकल्प्यमानः स्वभावो वा भवेत्, परभावो वा । तौ च पूर्वोक्तविधिना न
स्तः, इति तयोरभावाद्भावोऽपि नास्तीत्यवधार्यताम् ॥ ४ ॥
अत्राह — यद्यपि भवता भावः प्रतिषिद्धः, तथाप्यभावोऽस्ति, प्रतिषेधाभावात् । ततश्च
भावोऽपि भविष्यति प्रतिद्वन्द्विसद्भावात्, अभाववदिति । उच्यते । स्याद्भावः, यदि अभाव एव
स्यात् । न त्वस्तीत्याह —
भावस्य चेदप्रसिद्धिर्भावो नैव सिध्यति ।
भावस्य ह्यन्यथाभावमभावं ब्रुवते जनाः ॥ ५ ॥ [B 267]
इह हि यदि भावो नाम कश्चिदभविष्यत्, स्यात्तस्यान्यथाभावादभावः। घटादयो हि
वर्तमानावस्थायाः प्रच्युताः सन्तः अन्यथाभावमापन्नाः अभावध्वनिवाच्या भवन्ति लोके । यदा
त्वमी घटादयो भावरूपत्वेनैवासिद्धाः, तदा कुतोऽविद्यमानस्वभावानामन्यथात्वमिति । अतः
अभावोऽपि नास्ति ॥ ५ ॥
तदेवं सर्वथा स्वभावपरभावभावाभावेषु अनुपपद्यमानेषु अविद्यातिमिरोपहतमतिनयनतया
विपरीतम् —
स्वभावं परभावं च भावं चाभावमेव च ।
ये पश्यन्ति न पश्यन्ति ते तत्त्वं बुद्धशासने ॥ ६ ॥
ये हि तथागतप्रवचनाविपरीतव्याख्यानाभिमानितया पृथिव्याः काठिन्यं स्वभावः, वेदनाया
विषयानुभवः, विज्ञानस्य विषयप्रतिविज्ञप्तिः स्वभावः, इत्येवं स्वभावं भावानां वर्णयन्ति, अन्य-
द्विज्ञानम्, अन्यद्रूपम्, अन्यैव च वेदना, इत्येवं परभावं वर्णयन्ति, वर्तमानावस्थं च
विज्ञानादिकं भावत्वेन ये वर्णयन्ति, विज्ञानादिकमेव च अतीततामापन्नमभाव इति, न ते
परमगम्भीरस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य तत्त्वं वर्णयन्ति। यस्माद्यथोदितोपपत्तिविरुद्धं स्वभावपरभावादी-
नामस्तित्वम्, न चोपपत्तिविरुद्धं पदार्थस्वभावमनुवर्णयन्ति तथागताः। स्वयमविपरीताशेषपदार्थ-
तत्त्वसंबोधात् । अत एव बुद्धानामेव भगवतां वचनं प्रमाणमित्युपवर्णयन्ति विचक्षणाः, सोपपत्ति- [B 268]
कत्वेनाविसंवादकत्वात् । अत एव च आप्तेभ्यः प्रहीणाशेषदोषेभ्य आगतत्वात्, आगमयतीति [B 269]
समन्तात् तत्त्वं गमयतीति वा, आभिमुख्येनागमनाद्वा तदाश्रयेण लोकस्य निर्वाणगमनात्
संबुद्धवचनस्यैव आगमत्वं व्यवस्थाप्यते । तदन्यमतानां तु उपपत्तिवियुक्तत्वान्न प्रामाण्यम्,
आगमाभासत्वं च व्यवस्थाप्यते ॥ ६ ॥
यस्माच्च एतानि स्वभावपरभावभावाभावदर्शनानि युक्तिविधुरत्वान्न तत्त्वानि, अत एव
मुमुक्षूणां विनेयजनानाम् —
कात्यायनाववादे चास्तीति नास्तीति चोभयम् ।
प्रतिषिद्धं भगवता भावाभावविभाविना ॥ ७ ॥
उक्तं हि भगवता आर्यकात्यायनाववादसूत्रे —

"

Line 15:
"तथा —"

Line 16:
"अस्तीति नास्तीति उभेऽपि अन्ता"
Line 17:
"शुद्धी अशुद्धीति इमेऽपि अन्ता ।"
Line 18:
"तस्मादुभे अन्त विवर्जयित्वा"
Line 19:
"मध्येऽपि स्थानं न करोति पण्डितः ॥"
Line 20:
"अस्तीति नास्तीति विवाद एषः"
Line 21:
"शुद्धी अशुद्धीति अयं विवादः ।"
Line 22:
"विवादप्राप्त्या न दुःखं प्रशाम्यति"
Line 23:
"अविवादप्राप्त्या च दुःखं निरुध्यते ॥ इति ।"
Line 24:
"[ समाधिराजसूत्र — ९.२७-२८ ]"

Line 25:
"अत्राह — यदि पुनरेवमग्न्यादीनां स्वभावत एवास्तित्वं स्यात्, को दोषः स्यात् ?"
Line 26:
"उक्तदोषः —"
Line 27:
"हेतुप्रत्ययसंभूतः स्वभावः कृतको भवेत् ।"
Line 28:
"इत्यादिना ॥ ७ ॥"
Line 29:
"अपि च । यदि अयमेषामग्न्यादीना

[पृष्ठम् १२०]

१२० | मध्यमशास्त्रे | [ १५.११-
यत् स्वभावेन अस्तीत्युच्यते, स्वभावस्यानपायित्वान्न तत् कदाचिदपि नास्तीति, एवं
भावस्यास्तित्वाभ्युपगमे सति शाश्वतदर्शनापद्यते । पूर्वं च वर्तमानावस्थायां भावस्वरूपमभ्युपेत्य
इदानीं तन्निष्टत्वानास्तीति पश्चादभ्युपगच्छतः उच्छेददर्शनं प्रसज्यते । यस्य तु भावस्वभाव एव
नोपपद्यते, न तस्य शाश्वतोच्छेददर्शनप्रसङ्गः, भावस्वभावानुपलम्भात् ॥
ननु च भावानां स्वभावो नास्तीत्यभ्युपगच्छतो मा भूद्भावदर्शनाभावाच्छाश्वतदर्शनम्,
उच्छेददर्शनं तु नियतं प्रसज्यते इति । नैवमभावदर्शनं भवति । यो हि पूर्वं भावस्वभावमभ्युपेत्य
पश्चात् तन्निवृत्तिमालम्बते, तस्य पूर्वोपलब्धस्वभावापवादात् स्यादभावदर्शनम् । यस्तु
तैमिरिकोपलब्धकेशेष्विव वितैमिरिको न किंचिदुपलभते, स नास्तीति ब्रुवन् किंचिन्नास्तीति ब्रूयात्
प्रतिषेध्याभावात् । विपर्यस्तानां तु मिथ्याभिनिवेशनिवृत्त्यर्थमतैमिरिका इव वयं ब्रूमः — न सन्ति
सर्वभावाः इति । न चैवं ब्रुवतामस्माकं पराहितव्यापारपरायणानामुच्छेददर्शनप्रसङ्गः । यथोक्तं सूत्रे—
यो हि भगवन् पूर्वं रागद्वेषमोहाभावमभ्युपगमं कृत्वा पश्चान्न सन्ति रागद्वेषमोहाभावा इति
ब्रवीति, स भगवन् वै नास्तिको भवति । इति विस्तरः ॥
यस्तु परतन्त्रचित्तचैत्तवस्तुमात्रमभ्युपेत्य तस्य परिकल्पितस्वभावाभावादस्तित्वदर्शनं
परिहरति, संक्लेशव्यवदाननिबन्धनस्य च परतन्त्रवस्तुमात्रसद्भावान्नास्तित्वदर्शनं परिहरति,
तस्य परिकल्पितस्याविद्यमानत्वात् परतन्त्रस्य च विद्यमानत्वाद् अस्तित्त्वनास्तित्वदर्शनद्वयस्यापि
उपनिपातात् कुतोऽन्तद्वयपरिहारः ? हेतुप्रत्ययजनितस्य च सस्वभावेनायुक्तत्वप्रतिपादनाद्-
युक्तमेवास्य व्याख्यानम् । तदेवं मध्यमकदर्शने एव अस्तित्त्वनास्तित्वदर्शनद्वयस्याप्रसङ्गः, न
विज्ञानवादिदर्शनादिष्विति विज्ञेयम् । अत एवोक्तमार्यरत्ननावल्याम्—
ससांख्योल्लूक्यनिग्र्रन्थपुद्गलस्कन्धवादिनम् ।
पृच्छ लोकं यदि वदत्यस्तिनास्तित्वतिक्रमम् ॥
धर्मयौतकमित्यास्मादस्तिनास्तित्वतिक्रमम् ।
विद्धि गम्भीरमित्युक्तं बुद्धानां शासनामृतम् ॥ इति ॥
तथाविविनेयजनबोधनुरोधात्तु परमार्थदर्शनस्य उपायभूतत्वात् नेयार्थत्वेन भगवता
महाकरुणापरतन्त्रतया विज्ञानादिवादो देशितः सामितीयपुद्गलवादवत्, न नीतार्थः इति विज्ञेयम् ॥
यथोक्तमार्यसमाधिराजभट्टारके—
नीतार्थसूत्रान्तविशेष जानति
यथोपदिष्टा सुगतेन शून्यता ।
यस्मिन् पुनः पुद्गल सत्त्व पूरुषो
नेयार्थतो जानति सर्वधर्मान् ॥
[ समाधिराजसूत्र—७.५ ]

पाठान्तराणि टिप्पणी च :
१ Mss. नास्तीति for अस्तीति. 4. Our reading is confirmed by T.
२ Mss. corrupt. Text based on T and is reconstructed.

[पृष्ठम् १२१]

-१५.१० ] | स्वभावपरीक्षा पञ्चदशमं प्रकरणम् । | १२१
एतच्च आर्यक्षयमतिनिर्देशादिषु विस्तरेण बोद्धव्यमिति। भावाभावदर्शनद्वयप्रसङ्गो
यावत् तावत्संसार इत्यवेत्य मुमुक्षुभिरतद्दर्शनद्वयनिरसेन सद्भिर्मध्यमा प्रतिपद् भावनीया यथा-
वदिति। एतच्चोक्तं भगवता—
भाव अभाव विभावयि ज्ञानं
सर्व्वि अचिन्तिय सर्व्वि अमूतं ।
ये पुन चित्तवशानुग बालाः
ते दुखिता भवकोटिशतेषु ॥
भावांनभावानिति यः प्रजानाती
स सर्वभावेषु न जातु सज्जते।
यः सर्वभावेषु न जातु सज्जते
स आनिमित्तं स्पृशते समाधिम्॥ इति।
[ समाधिराजसूत्र - ३८.११ ]
तथा—
स्मराम्यहं पूर्वमतीत अध्वनि
अचिन्तिये कल्पि नराणमुत्तमः ।
उत्पन्नु लोकार्थकरो महर्षी
नामेन सोडभावसमुद्गतोऽभूत् ॥
स जातमात्रो गगने स्थितित्वा
सर्वीण धर्मांणभाव देशयि।
तदानुरूपं कृत नामधेयं
शब्देन सर्वं त्रिसहस्र विज्ञयी ॥
देवापि सर्वे प्रमुमोचु शब्दं
अभावनामेति जिनो भविष्यति ।
यो जातमात्रः पद सप्त प्रक्रमन्
अभाव धर्मार्ण समं प्रकाशयी ॥
बुद्धो यदा मेष्यति धर्मराजः
सर्वाण धर्मार्ण प्रकाशको मुनिः ।
तृणगुल्मवृक्षोषधिशैलपर्वते
अभाव धर्मार्ण रवो भविष्यति ॥

पाठान्तराणि टिप्पणी च :
१ T om. this stanza.
२ नाम्ना ह्यसौ for नामेन सो.
३ T कीर्तिं for विज्ञयी.
४ BTS धर्मार्ण ब्रवीति नायकः.
म. १६

पृष्ठम् १२२

१२२ मध्यमशास्त्रे [१५.१०-
यावन्ति शब्दास्तहि लोकधातौ
सर्व्वे ह्यभावा न हि कश्चि भावः ।
तावन्ति खो तस्य तथै¹गतस्य
रवु निश्चरी लोकविनायकस्य ॥ इति ।
[समाधिराजसूत्र- ८०१-५]
²भवतीति भावः सत्ता । न विद्यते सत्ता स्वभावः सर्वभावानामित्यभावाः सर्वधर्माः, शून्याः
सर्वधर्मा निःस्वभावयोगेनेति प्रज्ञापारमितापाठात् भावस्वभावस्यानुपपत्तेः ।
³अभाव धर्माण रवो भविष्यति
इत्यादिना सूत्रार्थोऽवगन्तव्यः ॥
[B 279] यावन्ति शब्दास्तहि लोकधातौ
सर्व्वे ह्यभावा न हि कश्चि भावः । इत्यादि ।
भूत्वा अभावप्रतिषेधविविक्षितत्वाद् भावाभावार्थ एव स्वभावाभावार्थः ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्त्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
स्वभावपरीक्षा नाम पञ्चदशमं प्रकरणम् ॥

१ T om. तथागतस्य. २ T om. from भवतीति up to पाठात्. ३ From अभाव down to स्वभावाभावार्थः, the text is reconstructed from T.

पृष्ठम् १२३

१६
बन्धमोक्षपरीक्षा षोडशमं प्रकरणम् ।
अत्राह—विद्यत एव भावानां स्वभावः, संसारसद्भावात् । इह संसरणं संसृतिः गतेर्गत्य- [B 280]
न्तरगमनं संसार इत्युच्यते । यदि भावानां स्वभावो न स्यात्, कस्य गतेर्गत्यन्तरगमनं संसारः
स्यात् ? न हि अविद्यमानानां वन्ध्यासूनुसंस्काराणां संसरणं दृष्टम् । तस्मात् संसारसद्भावात्
विद्यत एव भावानां स्वभाव इति । उच्यते । स्याद्भावानां स्वभावः, यदि संसार एव भवेत् ।
न त्वस्ति । इह यदि संसारः स्यात्, स नियतं संस्काराणां वा भवेत् सत्त्वस्य वा ? किं चातः ?
उभयथा च दोष इत्याह—
संस्काराः संसरन्ति चेन्न नित्याः संसरन्ति ते ।
संसरन्ति च नानित्याः सत्त्वेऽप्येष समः क्रमः ॥ १ ॥
तत्र यदि संस्काराः संसरन्तीति परिकल्प्यते, किं ते नित्याः संसरन्ति उत अनित्याः ?
तत्र न नित्याः संसरन्ति निष्क्रियत्वात्, अनित्यानां च घटादीनां सक्रियत्वोपलम्भात् । अथ
अनित्याः, ये हि अक्रियाः, ते उत्पादसमनन्तरमेव विनष्टाः । ये च विनष्टाः, कुतस्तेषामविद्यमान-
त्वाद्बन्ध्यासूनुसंस्काराणामिव कश्चिद् गमनम् ? इत्येवमनित्यानामपि नास्ति संसारः ॥ [B 281]
अथापि स्यात्—अनित्या एव सन्तो हेतुफलसंबन्धपरंपरया अविच्छिन्नक्रमाः संतानेन [B 282]
च प्रवर्त्तमानाः संस्काराः संसरन्तीति । एतदपि नोपपद्यते । कुतः ? यत् तावदुत्पद्यते कार्यम्,
तस्य संसारो नास्ति, कुतश्चिदनागमनात् कचिच्चागमनात् । यच्च कारणं नष्टम्, तस्यापि संसारो
नास्ति, कुतश्चिदनागमनात् कचिच्चागमनात् । संस्कारमात्रव्यतिरेकेण अतीतानागतयोरसिद्धत्वात्,
नष्टाजातत्वेन अविद्यमानत्वात्¹ ॥
उत्तरस्मिन् क्षणे उत्पन्ने पूर्वेः संसरतीति चेत्, यदि पूर्वोत्तरयोः क्षणयोरेकत्वं स्यात्,
स्यादेतदेवम् । न तु एकत्वमस्ति कार्यकारणभावात्, चक्षूरूपचक्षुर्विज्ञानानां नास्ति च । किं च
एकत्वे सति 'पूर्वोत्तरक्षणवाच्यतैव न स्यात् । न हि एको देवदत्तः एकदा पूर्वश्चोत्तरश्चेति व्यपदिश्यते ।
एवमिहापि एकत्वात् पूर्वोत्तरक्षणव्यपदेश एव न स्यात् । अपि च । पूर्वक्षणो नष्ट इति न
स्यादुत्तरक्षणवद्व्यतिरिक्तत्वात् । उत्तरक्षण उत्पन्न इति न स्यात्, पूर्वक्षणवद्व्यतिरिक्तत्वात् ।
अथ अन्यत्वे सति संसरणं स्यात्, एवं सति अर्हतामपि संसरणं स्यात् । अन्यस्य पृथग्जनस्य
संसारोत्पत्तिसद्भावात् । निर्वृत्तश्च प्रदीपः प्रदीपात्तरे ज्वलतीति स्यात् । किं चान्यत् ।
नष्टाद्वा पूर्वक्षणादुत्तरस्य क्षणस्योदयः स्यादनष्टाद्नश्यमानाद्वा ? तत्र यदि नष्टादिष्यते,
वह्निदग्धादपि बीजादङ्कुरोदयः स्यात्, ततश्च निर्हेतुकः स्यात् । अथ अनष्टात्,
एवमपि अविकृतेऽपि बीजेऽङ्कुरोदयः स्यात्, कार्यकारणयोश्च यौगपद्यं स्यात्, निर्हेतुक-
श्चोत्पादः स्यात् । नश्यमानादिति चेत् । नष्टानष्टव्यतिरेकेण नश्यमानाभावात्, नष्टानष्टयोश्च

१ After अविद्यमानत्वात् T adds च.

विहितदोषत्वात्प्रत्ययमानावपि नास्त्युत्पत्तिरिति, कुतः कार्यकारणव्यवस्था पूर्वोत्तरक्षणव्यवस्था
वा भविष्यति ? यदा च पूर्वोत्तरक्षणव्यवस्था कार्यकारणव्यवस्था चे नास्ति, तदा
संतानोऽपि नास्ति, तदभावान्नास्ति भवतां संसार इति अनित्यानामपि संस्काराणां नास्ति
संसार इति ॥
अत्रैकै वर्णयन्ति - सत्यं संस्कारा न संसरन्ति उत्पत्तिविधुरत्वात्, किं तर्हि सत्त्वः
संसरतीति । उच्यते । सर्व्वेऽप्येष समः क्रमः । सत्त्वः संसरतीत्युच्यमाने किमसौ नित्यः
संसरति, उत अनित्यः, इति विचार्यमाणे य एव संस्काराणां संसरणाद्यनुपपत्तिक्रमः, स
समैवात्सत्त्वेऽपि समो निपतात। तस्मात्सत्त्वोऽपि न संसरति ॥ १ ॥
अत्राह-नैव हि सत्त्वसंस्काराणां संसारानुपपत्तिक्रमः समो भवितुमर्हति, यस्मादिह
संस्काराणां नित्यानित्यभूतानां संसरणं नास्तीत्युक्तम् । न चैवमात्मा नित्यानित्यभूतः। तस्य हि
स्कन्धेभ्यस्तत्त्वान्यत्वार्वैक्तव्यतावत् नित्यत्वेनानित्यत्वेनाव्यक्तव्यता व्यवस्थायते । तस्मादात्मैव
संसरतीति न चोक्तदोषप्रसङ्ग इति । उच्यते -
पुद्गलः संसरति चेत्स्कन्धायतनधातुषु ।
पञ्चधा मृग्यमाणोऽसौ नास्ति कः संसरिष्यति ॥ २ ॥
यदि पुद्गलो नाम कश्चित् स्यात्, स संसरेत् । न त्वस्ति । यस्मात् स्कन्धायतनधातुषु
पञ्चधा मृग्यमाणो नास्ति । कथं कृत्वा ?
इन्धनं पुनरग्निर्न नाग्निरन्यत्र चेन्धनात् ।
नाग्निरिन्धनवानाग्नाविन्धनानि न तेषु सः ॥
[मध्यमकशास्त्र -१०.१४ ]
अग्नीन्धनाभ्यां व्याख्यात आत्मोपादानयोः क्रमः ॥
[मध्यमकशास्त्र -१०.१५ ]
इत्येवं स्कन्धायतनधातुस्वभाव आत्मा न भवति । नापि तेभ्यो व्यतिरिक्तः । न स्कन्धायतनधातु-
मान् । न स्कन्धायतनधातुष्वात्मा । नात्मनि स्कन्धायतनधातवः । इत्येवं पञ्चधा मृग्यमाण
आत्मा न संभवति पूर्वोदितेन न्यायेन । यश्चेदानीं स्कन्धायतनधातुष्वेवं विचार्यमाणः पञ्चधा
न संभवति, स कथमविद्यमानः सन् संसरिष्यतीति ? एवमात्मनोऽपि नास्ति संसारः, वन्ध्या-
सुतस्येव अविद्यमानत्वात् ॥ २ ॥
अपि च। अयमात्मा-
उपादानानुपादानं संसरन् विभवो भवेत् ।
विभवश्चानुपादानः कः स किं संसरिष्यति ॥ ३ ॥
१ Mss. om. च which is based on T. २ T om. भवतां. ३. T om. समत्वात्.
४ Mss. corrupt. Our text is based on T.
भवतु कामात्मनः संसारः, यदि अनुपादानस्य सतोऽस्य संसारो युक्तः स्यात् । कथं
पुनरस्य अनुपादानता प्रसज्यत इति प्रतिपादयन्नाह-
उपादानादुपादानं संसरन् विभवो भवेत् इति ।
इह हि मनुष्योपादानाद्देवोपादानं गच्छन् परित्यज्य वा मनुष्योपादानं देवोपादानं
गच्छेदपरित्यज्य वा ? यदि तावत्परित्यज्य गच्छतीत्युच्यते, तदा पूर्वोपादानस्य परित्यागादुत्तरस्य
चानुपादानात्तदन्तराले विभवः स्यात् । विगतो भवो विभवः । भवः पञ्चोपादानस्कन्धाः, तद्रहितः
स्यात् । यश्च विभवोऽनुपादानः, स स्कन्धरहितत्वात् प्रज्ञप्युपादानकारणरहितत्वान्निर्हेतुकः
स्यात् । यश्च अनुपादानो निरञ्जनोऽव्यक्तो निर्हेतुकः, कः सः ? न कश्चित् सः । नास्त्येव
स इत्यर्थः । तस्मिन्नसति तदभावादेव उपादानमपि निरूपादात्कं नास्तीति किं संसरिष्यति ?
नास्त्येव तत्, यत्संसरिष्यतीत्यर्थः । अथवा, किमित्येतत् संसरणक्रियाविशेषणम् । ततश्च
अविद्यमानत्वात् नैव संसरणक्रियां करिष्यति । एवं तावत्पूर्वोपादानपरित्यागेन संसरणमयुक्तम् ।
अथ अपरित्यज्यान, तथापि नोपपद्यते । किं कारणम् ? पूर्वस्यापरित्यागादुत्तरस्य च ग्रहणाद्
यस्मादेकस्यात्मनो द्वयात्मकता स्यात् । न चैतदिष्यत इति । तस्मादपरित्यागेनापि संसरणं नास्ति ॥
अथ पूर्वोत्तरयोर्भवयोर्मध्ये ऽन्तराभविकस्त्वभिसंबन्धात्, तैश्च सोपादानत्वात् सोपादानं
संसरतोऽपि न विभवताप्सङ्ग इति । तदपि न युक्तम्, पूर्वभवपरित्यागापरित्यागाभ्यामन्तरा-
भविकस्कन्धसंसारेऽपि तुल्यप्रसङ्गत्वात् ॥
युगपत्यागोपादानाद्दोष इति चेत्, उच्यते । किमेकदेशेन पूर्वोपादानं त्यजते
एकदेशेनान्तराभवोपादानं संचरति, अथ सर्वात्मना ? तत्र यदि अवयवेनेति परिकल्प्यते, तदा
द्वयात्मकताप्सङ्गादित्युक्तदोषः । अथ सर्वात्मना, एवमपि स एव विभवताप्रसङ्ग आपद्यते ।
एतावांस्तु विशेषः, यदन्तराभवसंचारेऽतिसामीप्यात् सूक्ष्मं कालमनुपादानः स्यात् । न च सर्वात्मना
एकस्य पदार्थस्य अभिन्नपदार्थस्य विषये युगपत् त्यागोपादाने दृष्टे । न हि एकस्य देवदत्तस्य
सर्वात्मना गृहाद्गृहं संचरतः एकदा त्यागोपादानक्रिये द्वे संभवतः । अथ एकेन पादेनं एकस्य
परित्यागादपरस्य चोपादानाद् युगपत्यागोपादाने परिकल्प्येते, ननु एवं सति पादद्वयवद्
द्वयात्मकता आत्मनः स्यात् । अंशेन पूर्वत्रावस्थानादंशेन चोत्तरत्रावस्थानादनेकावयवता प्रसज्येत ।
तस्माद् यौगपद्येनापि त्यागोपादाने न संभवतः इत्यपरिहार एवायम् । तस्मादन्तराभवोपादानेऽपि
स एव दोषप्रसङ्ग इति सर्वथा आत्मनोऽपि नास्ति संसारः ॥
यदा च संस्काराणामात्मनश्च संसारो नास्ति, तदा नास्त्येव संसार इति स्थितम् ॥ ३ ॥
अत्राह - विद्यत एव संसारः, प्रतिद्वन्द्विसद्भावात् । इह यो नास्ति, न तस्य प्रतिद्वन्द्वी
विद्यते, तथथा वन्ध्यासूनोरिति । अस्ति च संसारस्य प्रतिद्वन्द्वि निर्वाणम् । तस्मादस्ति संसार
इति । उच्यते । स्यात्संसारः, यदि तत्प्रतिद्वन्द्वि निर्वाणं स्यात् । न त्वस्तीत्याह-
१ Mss. अन्तराभविकं for आन्तरा०. २ Mss. अन्तराभवपर्युपादानस्य for अन्तराभवोपादानेऽपि
which is based on T.

[पृष्ठम् १२६]

१२६ मध्यमशास्त्रे [४ १६.-
संस्काराणां न निर्वाणं कथंचिदुपपद्यते ।
सत्त्वस्यापि न निर्वाणं कथंचिदुपपद्यते ॥ ४ ॥
यदि निर्वाणं नाम किंचित् स्यात्, तत् परिकल्प्यमानं संस्काराणां नित्यानां वा
परिकल्प्येत अनित्यानां वा ? तत्र नित्यानामविकारिणां किं निर्वाणं कुर्यात् ? अनित्यानामपि
असंविद्यमानानां किं निर्वाणं कुर्यादिति सर्वं पूर्वेण तुल्यम् । न कथंचिदिति न केनापि
प्रकारेणेत्यर्थः ॥
अथ सत्त्वस्य निर्वाणं परिकल्प्यते, तदपि नित्यस्य वा अनित्यस्य वा पूर्ववन्नोपपद्यते ॥
अथ नित्यानित्यत्वेनावाच्यस्य परिकल्प्यते, नन्वेवं सति निर्वाणेऽप्यात्मास्तीत्यभ्युपेतं
भवति संसार इव । अपि च । सोपादानस्यैवात्मनः अवाच्यता युज्यते । न च निर्वाणे उपादान-
मस्तीति कुतोऽस्य अवाच्यता ? भवतु वा तत्त्वान्यत्वावाच्यता आत्मनः, अपि तु किमसो निर्वाणेऽस्ति
उत नास्ति ? यदि अस्ति, तदा मोक्षेऽपि तस्य सद्भावान्नित्यता स्यात् । अथ नास्ति, तदा
अनित्य आत्मा स्यात् । ततश्च तत्त्वान्यत्वावाच्यतावन्नित्यानित्यत्वेनापि आत्मनः अवक्तव्यतेति
न स्यात् । अथ निर्वाणेऽपि आत्मनः अस्तित्वनास्तित्वेनावाच्यतैव इष्यते, एवमपि किमसौ
विज्ञेयः, अथ न ? यदि विज्ञेयः, न तर्हि निरुपादानोऽसावात्मा निर्वाणे विज्ञेयत्वात् संसार इव ।
अथ न विज्ञायते, तत्रासौ अविज्ञेयस्वरूपत्वात् खपुष्पवन्नास्त्येवेति कुतोऽस्य अवाच्यता ? तदेवं
निर्वाणमपि नास्ति । तदभावान्नास्ति संसार इति । अत एवोक्तं भगवत्यामष्टसाहस्रिकायाम्—
निर्वाणमप्यायुष्मन् सुभूते 'मायोपमं स्वप्नोपमम् । बुद्धधर्मा आयुष्मन् सुभूते मायोपमाः
स्वप्नोपमा इत्यादि । सचेत् कुलपुत्र निर्वाणादप्यधिकतरोऽन्यो धर्मोऽभविष्यत्, तमप्यहं मायोपमं
स्वप्नोपममिति वदामि ॥
[ अष्टसाहस्रिका - ४० ]
तथा आर्यसमाधिराजभट्टारके—
परमार्थसत्य सुपिनेन समं
निर्वाणं स्वप्नसमोधरतौ ।
मन एवमोतरति येन विदु
मनसंवरः कथितु श्रेष्ठु अयम् ॥
[ समाधिराजसूत्र - ३८.९१ ]
तथा—
निरोधसत्यं सुपिनं यथैव
स्वप्नस्वभावमथ निर्वृतिं च ।
येनेह वाचोत्तरि बोधिसत्त्वो
अयं खु सो वुच्चति वाचसंवरः ॥
[ समाधिराजसूत्र - ३८.७०]

१ Mss. मोक्ष तस्य for मोक्षेऽपि तस्य. Our text is based on T.

[पृष्ठम् १२७]

-१६. ६] बन्धमोक्षपरीक्षा षोडशं प्रकरणम् । १२७
अत्राह — यद्यपि त्वया संसारनिर्वाणे प्रतिषिद्धे, तथापि बन्धमोक्षौ विद्येते । न चाविद्य-
मानस्य भावस्वभावस्य बन्धमोक्षौ संभवतः । तस्माद् बन्धमोक्षसद्भावाद् विद्यत एव भावानां स्वभाव
इति । उच्यते । स्याद्भावानां स्वभावः, यदि बन्धमोक्षावेव स्याताम् । न तु स्तः इत्याह —
न बध्यन्ते न मुच्यन्ते उदयव्ययधर्मिणः ।
संस्काराः पूर्ववत्सत्त्वो बध्यते न न मुच्यते ॥ ५ ॥
इह य इमे रागादयः क्लेशाः बद्धानामस्वतन्त्रीकरणे बन्धनमिति व्यपदिश्यते, यैश्च बद्धाः
पृथग्जनाः त्रैधातुकं नातिक्रामन्तीति व्यवस्थाप्यते, तदेतद्रागादिकं बन्धनत्वेन परिकल्प्यमानमुदय-
व्ययधर्मिणां तावत् क्षणिकानां संस्काराणामुत्पादानन्तरवर्त्तिनां नष्टानामसत्त्वान्न संभवति ।
रागादिबन्धनविच्छेदलक्षणोऽपि मोक्षः अनित्यानां संस्काराणामविद्यमानत्वान्नैव संभवति । पूर्ववत्
पूर्वोक्त

tra that follows is omitted in T."
Poussin's edition: what did Poussin print?
Let's look at the reprint: this is the Vaidya edition (Buddhist Sanskrit Texts, No. 10, Darbhanga)!
P.L. Vaidya based his edition on Poussin's edition.
In Vaidya, page 129:
Line 15:
Wait, Poussin p. 296:
Let's check Vaidya's text:
"तस्मान्मुमुक्षुणा सर्वमेतत् परित्याज्यम् । यथोक्तं भगवता आर्य..."
Wait, what did Poussin have? In Poussin, MS had some corrupted name, maybe "आर्यतथागतमुष्टिसूत्रे"?
Wait, look at the Darbhanga edition font:
Let's zoom in very closely to line 15:
"तस्मान्मुमुक्षुणा सर्वमेतत् परित्याज्यम् । यथोक्तं भगवता आर्यत्यायित्तमुष्टिसूत्रे -"
Wait! Look at the letters:

• 'आ'
• 'र्य'
• 'त' with subscript 'य'? Or 'त्य'? No, it is 'त' + 'य' = 'त्य'?
  Wait, look at the next letter: 'ा' = त्या?
  Then 'यि'? A 'य' with an 'ि' on it: 'यि'.