मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पृष्ठम् १०२

यदि देवपुद्गलदुःखं मनुष्यपुद्गलेन कृतत्वात्परकृतं भवति, ननु, मनुष्यपुद्गलस्य
स्वयंकृतमेव तद्भवति । एतच्च नास्तीत्युक्तम् । ततः स्वयंकृतस्याप्रसिद्धेर्यदा मनुष्यपुद्गलेन स्वयं
तद्दुःखं न कृतम्, तदा कुतः परपुद्गलस्य देवास्येर^y तद्दुःखं परकृतं भविष्यतीति । अतोऽपि
परकृतं दुःखं न संभवति ॥ ७ ॥
इदानीं प्रकरणान्तरेणापि पक्षद्वयासंभवं प्रतिपादयन्नाह —
न तावत्स्वकृतं दुःखं न हि तेनैव तत्कृतम् ।
परो नात्मकृतश्चेत्स्याद्दुःखं परकृतं कथम् ॥ ८ ॥
इतश्च स्वपराभ्यां दुःखस्य करणं न युज्यते, यस्मान्न तावत्स्वकृतं दुःखम् । किं
कारणम् ? यस्मान्न तेनैव हि तत् कृतम्, स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्, अतः स्वकृतं नास्ति । न
परकृतमपि, यस्माद्योऽसौ परः करोतीति परिकल्प्यते, स एव तावन्नात्मना कृतो नात्मना निष्पन्नः,
तस्यापि हेत्वन्तरापेक्षणात् । यश्च स्वात्मना न निष्पन्नः, स कथमविद्यमानस्वभावः सन् परं
करिष्यतीति न युक्तमेतत् ॥ ८ ॥
इदानीमुभयकृतमपि दुःखमसदित्याह —
स्यादुभाभ्यां कृतं दुःखं स्यादेकैककृतं यदि ।
यदि हि एकैकेन दुःखस्य करणं स्यात्, स्यात्तदानीमुभाभ्यां कृतं दुःखम् । न चैकैक-
कृतं तत्, उक्तदोषात् । न चैकैकेन प्राणातिपाते कृते द्वाभ्यां कृत इति व्यपदेशो दृष्टः ॥
इदानीं निर्हेतुकमपि दुःखं यथा नास्ति, तथा प्रतिपादयन्नाह —
पराकारात्स्वयंकारं दुःखमहेतुकं कुतः ॥ ९ ॥
परेण अकारो अकरणं यस्येति पराकारम् । न स्वयंकारोऽस्येत्यस्वयंकारम् । यदि
दुःखं स्वयंकृतं नास्ति, परकृतमपि नास्ति यथोक्तेन न्यायेन, तदिदानीं कुत एव निर्हेतुकं
भविष्यति खपुष्पसौगन्ध्यवत् ? दुःखभावात्कुतस्तस्याश्रयभूत आत्मा ॥ ९ ॥
यथा च चतुर्धा विचार्यमाणं दुःखमसत्, एवं बाह्या अपि बीजाङ्कुरघटपटादयो भावा
वेदितव्याः, इति प्रतिपादयन्नाह—
न केवलं हि दुःखस्य चातुर्विध्यं न विद्यते ।
सर्वेषां
बाह्यानामपि भावानां चातुर्विध्यं न विद्यते ॥ १० ॥
पूर्ववत्सर्वं समं योज्यम् । यदि खल्वेषां दुःखादीनां चातुर्विध्यासंभवः, तत्कतमेन तर्हि
इदानीं प्रकारेण एषां सिद्धिरिति । उच्यते । स्वभावतो यदि एतानि दुःखादीनि स्युः, नियतमेषां
चतुर्णां प्रकाराणामन्यतमेन प्रकारेण सिद्धिः स्यात् । न त्वस्ति । तस्मात्स्वभावतो न सन्ति
दुःखादीनीत्यवसीयते । अथ विपर्यासमात्रलब्धात्मसत्ताकाया दुःखदिक्संवृतेः प्रतीत्यसमुत्पाद-

---

पादटिप्पण्यः :
१. T om. अकारो.
२. The Com. seems to read सर्वेषां for बाह्यानां.

---

पृष्ठम् १०३

[R1] व्यवस्था मृग्यते, तदा कर्मकारकपरीक्षाप्रकरणविहितविधिना यथोदितपक्षचतुष्टयतिरस्कारेण
[R2] इन्द्रप्रत्ययतामात्रार्थप्रतीत्यसमुत्पादसिद्ध्या सिद्धिरभ्युपेया । यथोक्तम्—
[R3] स्वयंकृतं परकृतं द्वाभ्यां कृतमहेतुकम् ।
[R4] तार्किकैरिष्यते दुःखं त्वया तूक्तं प्रतीत्यजम् ॥ इति ॥
[R5] [लोकातीतस्तव — १९]
[R6] उक्तं च भगवता आर्योपालिपृच्छायाम् —
[R7] .......................................
[R8] तथो —
[R9] संवृति भाषितु धर्म जिनेन
[R10] संस्कृतऽसंस्कृत पश्यथ एव ।
[R11] नास्तिह भूततु आत्म नरो वा
[R12] एत्तकु लक्षण सर्वजगस्य ॥
[R13] कृष्णशुभं च न नश्यति कर्म
[R14] आत्मन कृत्व च वेदयितव्यम् ।
[R15] नोऽपि तु संक्रम कर्मफलस्य
[R16] नो च अहेतुक प्रत्यनुभोति ॥
[R17] सर्वि