मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

९६ | मध्यमशास्त्रे | [ ११.२-
अत्राह — यद्येवं लौकिकज्ञानापेक्षया अन्तवद् आदिरपि किं नोच्यते ? उच्यते ।
अहेतुकदोषप्रसङ्गात् लौकिकज्ञानापेक्षयापि संसारस्यादिरभाव इत्युभयथाप्यादेरभाव एवेति
विज्ञेयम् ॥ १ ॥
अत्राह — यद्यपि अवराग्रे न स्तः संसारस्य, तथापि मध्यमस्ति, अप्रतिषेधात् । ततश्च
५ अस्ति संसारो मध्यसद्भावात् । इह यन्नास्ति, न तस्य मध्यमस्ति तद्यथा कूर्मरोमप्रावरणस्येति ।
हास्यः खल्वसि । ननु च भोः,
नैवाग्रं नावरं यस्य तस्य मध्यं कुतो भवेत् ।
B 221 अग्रमिति आदिः, पूर्वम्, प्रथमम् उच्यते । अवरमिति अवसानम्, अन्तः, व्यवच्छेदः
उच्यते । यस्य संसारस्य आदिरन्तश्च प्रतिषिद्धः, तस्य कुतो मध्यं भविष्यति ? ततश्च संज्ञामात्रक-
१० मेव विपर्यासपरवशमानसानां संसारः आदिमध्यावसानविरहितत्वादाकाशवदलातचक्रादिवदिति
भावः । संसाराभावाच्च नास्ति आत्मेति । यत एवं संसारस्यादिमध्यावसानानि न सन्ति, अत
एव संसाराभावाज्जातिजरामरणादीनां पूर्वापरसहक्रमा अपि नैव सन्तीत्याह —
तस्मान्नात्रोपपद्यन्ते पूर्वापरसहक्रमाः ॥ २ ॥
यथा च नोपपद्यन्ते तथा प्रतिपादयन्नाह —
15 पूर्वं जातिर्यदि भवेज्जरामरणमुत्तरम् ।
निर्जरामरणा जातिर्भवेज्जायेत चामृतः ॥ ३ ॥
यदि पूर्वं जातिर्भवेत्, तदा मरणसहिता स्यात् । न च जरादिरहिता जातिर्युज्यते,
असंस्कृतत्वप्रसङ्गात् । जरामरणरहितस्य भावस्य जातौ परिकल्प्यमानायामन्यत्र अमृतस्यैव देवदत्तस्य
प्रथमिह जातिः परिकल्प्यमाना स्यात् । ततश्च आदिमान् संसारः स्यादहेतुकदोषश्च । अभूत्व-
२० मतीतमध्वानम्, इत्येवं पूर्वान्तकल्पना च न स्यात् । अभूत्वा च पूर्वं पश्चादिहोत्पादः स्यात्॥
B 222 अथ स्यात् — आम्रादीनां यथा पूर्वं विनापि जरामरणसंबन्धात् प्रथममेव उत्पादो दृष्टः,
एवमात्मनोऽपीति । नैवम् । साध्यसमत्वात् । आम्रादीनामपि हि स्वबीजनिरोधे समुत्पद्यमानत्वात्
नान्यत्राविनाशनामुत्पाद इति सममेतत् पूर्वेण ॥
अथ स्यात् — अन्यदेव वृक्षाद्वीजम्, अतोऽन्यत्राविनाशपूर्वक एव वृक्षस्योत्पाद इति
25 नैवम् । कार्यकारणयोरन्यत्वस्यासिद्धत्वात् । तथा च वक्ष्यति —
प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत् ।
न चान्यदपि तत्तस्मान्नोच्छिन्नं नापि शाश्वतम् ॥
[ मध्यमकशास्त्र - १८.१० ]
न च बीजाद्वृक्षस्यान्यत्वम् । अतः साध्यसममेतत् । यतश्च अन्यत्रामृतस्य इहोत्पादो
नास्ति, न पूर्वं जातिरभ्युपेया ॥ ३ ॥
१. Mss. अप्र, अल, अम. P अग्र for आम्र, which is based on T.

---

-११. ६ ] | पूर्वापरकोटिपरीक्षा एकादशमं प्रकरणम् । | ९७
अथ पूर्वं जरामरणम्, पश्चाज्जातिः, एवमपि —
पश्चाज्जातिर्यदि भवेज्जरामरणमादितः ।
अहेतुकमजातस्य स्याज्जरामरणं कथम् ॥ ४ ॥
जातिप्रत्ययं जरामरणमिति वचनाज्जातिहेतुकं जरामरणमुक्तं भगवता । यदि एतत्पूर्वं
स्यात्तदा निर्हेतुकं स्यात् । तस्मान्न युक्तमेतत् । यतोऽप्युक्तम् —
5 यैथ उक्खित्ते लोढम्मि उक्खेवे अत्थि कारणं ।
पडने कारणं णत्थि अण्णं उक्खेवकारणा ॥ इति ।
यथायत्रोल्क्षेपः पतनकारणं नान्यत्, एवमिहापि जातिमेव कारणत्वेन विनाशस्य वर्णयामो | B 223
नान्यत्, इति नास्त्यहेतुकता विनाशस्य । जातिहेतुकत्वाच्चास्योद्भमनेव विनाशस्य हेतुरिति
10 कृत्वा एषापि गाथा सुनीता भवति —
ऐविमे संख्ता धम्मा संभवन्ति सकारणा ।
स भाव एव धम्माणं यं विभोन्ति समुग्गता ॥
इति ॥ ४ ॥
इदानीं सहभावेनापि जातिजरामरणानामसद्भावं प्रतिपादयन्नाह —
15 न जरामरणेनैव जातिश्च सह युज्यते ।
म्रियेत जायमानश्च स्याच्चाहेतुकतोभयोः ॥ ५ ॥
यदि सहभावो जातिजरामरणानां स्यात्, तदा जायमानस्य मरणं स्यात् । न | B 224
चैतद्युक्तम् । न च परस्परविरुद्धत्वादालोकान्धकारवदेककालता युक्ता । न चैवं लोके दृष्टं
यज्जायमान एव म्रियते इति । अपि च । अहेतुकत्वं जात्यादीनां सहभावकल्पनायां स्यात् । न हि
20 सहभूतयोः सव्येतरगोविषाणयोरन्योन्यहेतुकता दृष्टेति न युक्तमेतत् ॥ ५ ॥
तदेवम् —
यत्र न प्रभवन्त्येते पूर्वापरसहक्रमाः ।
प्रपञ्चयन्ति तां जातिं तज्जरामरणं च किम् ॥ ६ ॥
यस्यां जातौ यत्र जरामरणे एते पूर्वापरसहक्रमाः न सन्ति, तां जातिमनुपलभमाना आर्याः
25 किं प्रपञ्चयन्ति ? किंशब्दोऽसंभवे । नैव प्रपञ्चयन्तीत्यर्थः । अथवा । एवमविद्यमानेषु जात्यादिषु तां
जातिमविद्यमानां बालाः किं प्रपञ्चयन्ति तच्च जरामरणं यन्न संविद्यते ? तस्माद्वस्तुक एव
बालानां प्रपञ्च इत्यभिप्रायः ॥ ६ ॥
१. This quotation, taken from a Prakrit text, is not yet traced. The Mss. are
corrupt for this stanza and also for the following. Even P gives incorrect read-
ings. P क्षेपः for उत्क्षेपः. २. P reads धम्माः, सकारणाः, धम्माणं and समुद्गताः which go
against Prakrit idiom.
म. १३