मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

विहितदोषत्वात्प्रत्ययमानावपि नास्त्युत्पत्तिरिति, कुतः कार्यकारणव्यवस्था पूर्वोत्तरक्षणव्यवस्था
वा भविष्यति ? यदा च पूर्वोत्तरक्षणव्यवस्था कार्यकारणव्यवस्था चे नास्ति, तदा
संतानोऽपि नास्ति, तदभावान्नास्ति भवतां संसार इति अनित्यानामपि संस्काराणां नास्ति
संसार इति ॥
अत्रैकै वर्णयन्ति - सत्यं संस्कारा न संसरन्ति उत्पत्तिविधुरत्वात्, किं तर्हि सत्त्वः
संसरतीति । उच्यते । सर्व्वेऽप्येष समः क्रमः । सत्त्वः संसरतीत्युच्यमाने किमसौ नित्यः
संसरति, उत अनित्यः, इति विचार्यमाणे य एव संस्काराणां संसरणाद्यनुपपत्तिक्रमः, स
समैवात्सत्त्वेऽपि समो निपतात। तस्मात्सत्त्वोऽपि न संसरति ॥ १ ॥
अत्राह-नैव हि सत्त्वसंस्काराणां संसारानुपपत्तिक्रमः समो भवितुमर्हति, यस्मादिह
संस्काराणां नित्यानित्यभूतानां संसरणं नास्तीत्युक्तम् । न चैवमात्मा नित्यानित्यभूतः। तस्य हि
स्कन्धेभ्यस्तत्त्वान्यत्वार्वैक्तव्यतावत् नित्यत्वेनानित्यत्वेनाव्यक्तव्यता व्यवस्थायते । तस्मादात्मैव
संसरतीति न चोक्तदोषप्रसङ्ग इति । उच्यते -
पुद्गलः संसरति चेत्स्कन्धायतनधातुषु ।
पञ्चधा मृग्यमाणोऽसौ नास्ति कः संसरिष्यति ॥ २ ॥
यदि पुद्गलो नाम कश्चित् स्यात्, स संसरेत् । न त्वस्ति । यस्मात् स्कन्धायतनधातुषु
पञ्चधा मृग्यमाणो नास्ति । कथं कृत्वा ?
इन्धनं पुनरग्निर्न नाग्निरन्यत्र चेन्धनात् ।
नाग्निरिन्धनवानाग्नाविन्धनानि न तेषु सः ॥
[मध्यमकशास्त्र -१०.१४ ]
अग्नीन्धनाभ्यां व्याख्यात आत्मोपादानयोः क्रमः ॥
[मध्यमकशास्त्र -१०.१५ ]
इत्येवं स्कन्धायतनधातुस्वभाव आत्मा न भवति । नापि तेभ्यो व्यतिरिक्तः । न स्कन्धायतनधातु-
मान् । न स्कन्धायतनधातुष्वात्मा । नात्मनि स्कन्धायतनधातवः । इत्येवं पञ्चधा मृग्यमाण
आत्मा न संभवति पूर्वोदितेन न्यायेन । यश्चेदानीं स्कन्धायतनधातुष्वेवं विचार्यमाणः पञ्चधा
न संभवति, स कथमविद्यमानः सन् संसरिष्यतीति ? एवमात्मनोऽपि नास्ति संसारः, वन्ध्या-
सुतस्येव अविद्यमानत्वात् ॥ २ ॥
अपि च। अयमात्मा-
उपादानानुपादानं संसरन् विभवो भवेत् ।
विभवश्चानुपादानः कः स किं संसरिष्यति ॥ ३ ॥
१ Mss. om. च which is based on T. २ T om. भवतां. ३. T om. समत्वात्.
४ Mss. corrupt. Our text is based on T.
भवतु कामात्मनः संसारः, यदि अनुपादानस्य सतोऽस्य संसारो युक्तः स्यात् । कथं
पुनरस्य अनुपादानता प्रसज्यत इति प्रतिपादयन्नाह-
उपादानादुपादानं संसरन् विभवो भवेत् इति ।
इह हि मनुष्योपादानाद्देवोपादानं गच्छन् परित्यज्य वा मनुष्योपादानं देवोपादानं
गच्छेदपरित्यज्य वा ? यदि तावत्परित्यज्य गच्छतीत्युच्यते, तदा पूर्वोपादानस्य परित्यागादुत्तरस्य
चानुपादानात्तदन्तराले विभवः स्यात् । विगतो भवो विभवः । भवः पञ्चोपादानस्कन्धाः, तद्रहितः
स्यात् । यश्च विभवोऽनुपादानः, स स्कन्धरहितत्वात् प्रज्ञप्युपादानकारणरहितत्वान्निर्हेतुकः
स्यात् । यश्च अनुपादानो निरञ्जनोऽव्यक्तो निर्हेतुकः, कः सः ? न कश्चित् सः । नास्त्येव
स इत्यर्थः । तस्मिन्नसति तदभावादेव उपादानमपि निरूपादात्कं नास्तीति किं संसरिष्यति ?
नास्त्येव तत्, यत्संसरिष्यतीत्यर्थः । अथवा, किमित्येतत् संसरणक्रियाविशेषणम् । ततश्च
अविद्यमानत्वात् नैव संसरणक्रियां करिष्यति । एवं तावत्पूर्वोपादानपरित्यागेन संसरणमयुक्तम् ।
अथ अपरित्यज्यान, तथापि नोपपद्यते । किं कारणम् ? पूर्वस्यापरित्यागादुत्तरस्य च ग्रहणाद्
यस्मादेकस्यात्मनो द्वयात्मकता स्यात् । न चैतदिष्यत इति । तस्मादपरित्यागेनापि संसरणं नास्ति ॥
अथ पूर्वोत्तरयोर्भवयोर्मध्ये ऽन्तराभविकस्त्वभिसंबन्धात्, तैश्च सोपादानत्वात् सोपादानं
संसरतोऽपि न विभवताप्सङ्ग इति । तदपि न युक्तम्, पूर्वभवपरित्यागापरित्यागाभ्यामन्तरा-
भविकस्कन्धसंसारेऽपि तुल्यप्रसङ्गत्वात् ॥
युगपत्यागोपादानाद्दोष इति चेत्, उच्यते । किमेकदेशेन पूर्वोपादानं त्यजते
एकदेशेनान्तराभवोपादानं संचरति, अथ सर्वात्मना ? तत्र यदि अवयवेनेति परिकल्प्यते, तदा
द्वयात्मकताप्सङ्गादित्युक्तदोषः । अथ सर्वात्मना, एवमपि स एव विभवताप्रसङ्ग आपद्यते ।
एतावांस्तु विशेषः, यदन्तराभवसंचारेऽतिसामीप्यात् सूक्ष्मं कालमनुपादानः स्यात् । न च सर्वात्मना
एकस्य पदार्थस्य अभिन्नपदार्थस्य विषये युगपत् त्यागोपादाने दृष्टे । न हि एकस्य देवदत्तस्य
सर्वात्मना गृहाद्गृहं संचरतः एकदा त्यागोपादानक्रिये द्वे संभवतः । अथ एकेन पादेनं एकस्य
परित्यागादपरस्य चोपादानाद् युगपत्यागोपादाने परिकल्प्येते, ननु एवं सति पादद्वयवद्
द्वयात्मकता आत्मनः स्यात् । अंशेन पूर्वत्रावस्थानादंशेन चोत्तरत्रावस्थानादनेकावयवता प्रसज्येत ।
तस्माद् यौगपद्येनापि त्यागोपादाने न संभवतः इत्यपरिहार एवायम् । तस्मादन्तराभवोपादानेऽपि
स एव दोषप्रसङ्ग इति सर्वथा आत्मनोऽपि नास्ति संसारः ॥
यदा च संस्काराणामात्मनश्च संसारो नास्ति, तदा नास्त्येव संसार इति स्थितम् ॥ ३ ॥
अत्राह - विद्यत एव संसारः, प्रतिद्वन्द्विसद्भावात् । इह यो नास्ति, न तस्य प्रतिद्वन्द्वी
विद्यते, तथथा वन्ध्यासूनोरिति । अस्ति च संसारस्य प्रतिद्वन्द्वि निर्वाणम् । तस्मादस्ति संसार
इति । उच्यते । स्यात्संसारः, यदि तत्प्रतिद्वन्द्वि निर्वाणं स्यात् । न त्वस्तीत्याह-
१ Mss. अन्तराभविकं for आन्तरा०. २ Mss. अन्तराभवपर्युपादानस्य for अन्तराभवोपादानेऽपि
which is based on T.