मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

९८ मध्यमकशास्त्रे [११.७-
यथा च संसारस्य पूर्वा कोटिर्नास्ति, एवमन्येषामपि भावानामित्याह –
कार्यं च कारणं चैव लक्ष्यं लक्षणमेव च।
वेदना वेदकश्चैव सन्त्यर्था ये च केचन ॥ ७ ॥
पूर्वा न विद्यते कोटिः संसारस्य न केवलम्।
सर्वेषामपि भावानां पूर्वा कोटिर्न विद्यते ॥ ८ ॥
तत्र यदि पूर्वं कारणं पश्चात्कार्यं स्यात्, अकार्यकं कारणं निर्हेतुकं स्यात्। अथ
पूर्वं कार्यं पश्चात्कारणम्, एवमपि कारणात्पूर्वं कार्यं निर्हेतुकमेव स्यात्। अथ युगपत्कार्यकारणे
स्याताम्, एवमुभयमप्यहेतुकं स्यात्। एवं लक्ष्यलक्षणे वेदनावेदकौ च योज्यौ। न च
केवलं संसारस्य व्याख्यानेन कार्यकारणादिकं व्याख्यातं वेदितव्यम्, अपि च येऽप्यन्ये
पदार्था ज्ञानज्ञेयप्रमाणप्रमेयसाधनावयवावयविगुणगुण्यादयः, तेषामपि पूर्वा कोटिर्न विद्यत
इति योज्यम् ॥ अत एव आर्यरत्नमेघसूत्रे आर्यसर्वनीवरणविष्कम्भिणा महाबोधिसत्त्वेन
भगवान् स्तुतः –
आदिशान्ता ह्यनुत्पन्नाः प्रकृत्यैव च निर्वृताः।
धर्मास्ते विवृता नाथ धर्मचक्रप्रवर्तने ॥ इति !
तथा –
आदित शून्य अनागत धर्मा
नो गत अस्तित स्थानविविक्ताः।
नित्यमसारक मायसभावाः
शुद्ध विशुद्ध नमोपम सर्वे ॥
यं च पभाषति धर्म जिनस्य
तं च न पश्यति सोऽक्षयताय।
आदिनिरात्म निसत्त्विमि धर्मा-
स्तांश्च च पभाषति नो च क्षपेति।
कल्पित वुच्चति कल्पितमात्रं
अन्तु न लभ्यति संसरमाणे।
कोटि अलक्षण या पुरि आसी-
देति अनागति प्रत्ययताये ॥
कर्म क्रिया च प्रवर्तति एवं
हीनेउत्कृष्टतया समुदेन्ति।
१. P कोटी न for कोटिर्न. २. Mss. नागत for नो गत which reading is confirmed by T.
३. Mss. जनस्यो for जिनस्य which is confirmed by T. ४. Mss. क्षयेति for क्षपेति. ५. T मध्यम° for हीन°.
-११.८ ] पूर्वापरकोटीपरीक्षा एकादशमं प्रकरणम्। ९९
जङ्क धर्म सदा प्रकृतीये
शून्य निरात्म विजानथ सर्वान् ॥
[ समाधिराज सूत्र–३७.१८, २४, ३२-३३ ]
इत्यादि ॥ ७-८ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
पूर्वापरकोटिपरीक्षा नामैकादशं प्रकरणम् ॥
१. Mss. जङ्क for जङ्ग; Text: विविक्त against जातुकु, जङ्क, जन्तुक in Mss.