मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown, preserving original Devanagari characters, chapter headings, verse numbers, footnotes, and line markers.

---

[Left Page]

१३
संस्कारपरीक्षा त्रयोदशमं प्रकरणम्।
यतश्चैवं समनन्तरतिक्रान्तप्रकरणविधिना स्वपरोभयकृतत्वमहेतुसमुत्पन्नत्वं च निरूप्यमाणं
भावानामसत्, अन्यथोत्पादको विधिरसन्, उत्पन्नरूपत्वेन चैते भावा अविद्यातिमिरोपहतमतिनयनानां
बालपृथग्जनानां ख्यान्ति, तस्मान्निःस्वभावा एव सन्तो बालानां विसंवादका मायाकरितुरगादिवत्
तदनभिज्ञानां न तु विज्ञानाम् । अत एव सर्वधर्मस्वाभाव्यापरोक्षधीनयनः समुन्मूलिताशेषा-
विद्यावासनः चतुर्विपर्यासविवर्यस्तात्राणसत्त्वपरित्राणाय अविपरीतनिःस्वाभाव्योपदेशतत्परो बुद्धो
जगद्विबोधको महाकारुणिकः –
तन्मृषा मोषधर्म यद्भगवानित्यभाषत ।
सर्वे च मोषधर्माणः संस्कारास्तेन ते मृषा ॥ १ ॥
सूत्रे उक्तम्—तन्मृषा मोषधर्म यदिदं संस्कृतम् । एतद्धि खलु भिक्षवः परमं सत्यं
यदिदममोषधर्मं निर्वाणम् । सर्वसंस्काराश्च मृषा मोषधर्माणः इति । तथा – नास्यत्र तथतो
अवितथता वा । मोषधर्मकमप्येतत् । प्रलोपधर्मकमप्येतत् इति । तदनेन न्यायेन यन्मोधर्म
तन्मृषेत्येवं यस्मादुक्तवांस्तथागतो भगवान्, सर्वे च मोषधर्माणः संस्काराः, तस्मान्मोषधर्मकत्वेन
ते संस्कारा मृषा भवन्ति चित्रैकरयन्त्रदारिकावत्, लक्षणोपेतयन्त्रमयवारणवञ्चितोदयन-
वत्सराजवत् । तत्र विसंवादकं मोषधर्मकं वितथहत्यालातचक्रवत् । अतो निःस्वभावत्वेन मृषा
सर्वसंस्काराः मोषधर्मकत्वात् मरीचिकादिजलवत् । यत्तु सत्यं न तन्मोधर्मकम्, तथ्या निर्वाण-
मेकैम् । ततश्च विहितया उपपत्त्या अस्माचागमात् सिद्धं सर्वभावानां निःस्वाभाव्यम् । शून्याः
सर्वधर्मा निःस्वभावयोगेन इति च प्रज्ञापारमिता-अर्थशतिकापाठात् ॥ १ ॥
अत्राह – यद्येवं मोषधर्मकत्वेन सर्वसंस्काराणां मृषात्वं प्रतिपादितं भवता, नन्वेवं सति न
सन्ति सर्वे भावा इति सर्वपदार्थापवादिनी मिथ्यादृष्टिरेव स्यात् । उच्यते । सत्यं मोषधर्मकाः
सर्वसंस्काराः, येऽद्यापि भवन्तं मुष्णन्ति । ननु च भोः,
तन्मृषा मोषधर्म यद्यदि किं तत्र मुष्यते ।
यदा अस्माभिः तन्मृषा मोषधर्मकम् इत्युक्तम्, तदा किं तत्र मुष्यते ? किं तत्राभावो
भवति ? कश्चिद्यदि पदार्थोऽभविष्यत्, स्यात्तस्यापवादादभावदर्शनान्मिथ्यादृष्टिः । यदा तु पदार्थमेव
कांचन्न पश्यामः, तदा किं तत्र मुष्यते ? नैव किंचिदभावो भवतीत्ययुक्तोऽयमुपालम्भो भवतः ॥
अत्राह-यदि अभावदर्शनमपि न प्रतिपाद्यते, किं पुनरनेनागमेन प्रतिपाद्यत इति ? उच्यते-
एतच्चोक्तं भगवता शून्यतापरिदीपकम् ॥ २ ॥
यदेतदुक्तं भगवता, तन्न भावानामाभावपरिदीपकम् किं तर्हि शून्यतापरिदीपकम्
स्वभावानुत्पादपरिदीपकमित्यर्थः । यथोक्तमनवतप्तह्रदापसंक्रमणसूत्रे –

---

[Left Page Footnotes]

१. P तथता वा for तथता against Mss. and T. २. T विनाशधर्मकमेतत् ; Pप्रलाप° for प्रलोप°.
३. T om. चित्रकरयन्त्रदारिकावत्, लक्षणोपेतयन्त्रमयवारणवञ्चितोदयनवत्सराजवत्. ४. T om. एकम्.

---

[Right Page]

-१३.४ ]      संस्कारपरीक्षा त्रयोदशमं प्रकरणम् ।      १०५
यः प्रत्ययैर्जायति स ह्यजातो
नो तस्य उत्पादु स्वभावतोऽस्ति ।
यः प्रत्ययाधीनु स शून्य उक्तो
यः शून्यतां जानति सोऽप्रमत्तः ॥
इति ॥ २ ॥
अत्राह – नायमागमो भावस्वभावानुत्पादं परिदीपयति, किं तर्हि निःस्वभावत्वम्, स्वभाव-
स्थानवस्थायित्वम्, विनाशित्वम्, इति । कुत एतदिति चेत्,
भावानां निःस्वभावत्वमन्यथाभावदर्शनात् ।
विचार्यमाणानामन्यथात्वं विपरिणामदर्शनात् इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति – यदि भावानां
स्वभावो न स्यात्, तदानीं नैवैषामन्यथात्वमुपलभ्येत । उपलभ्यते च परिणामः । तस्मात्स्वभावानव-
स्थायित्वमेव सूत्रार्थ इति विज्ञेयम् ॥
इतश्चैतदेवम् । यस्मात् –
अस्वभावो भावो नास्ति भावानां शून्यता यतः ॥ ३ ॥
यो ह्यस्वभावो भावः, स नास्ति । भावानां च शून्यता धर्म इष्यते । न च असति धर्मिणि
तदाश्रितो धर्म उपपद्यते । न हि असति वन्ध्यातनये तच्छायामतीवोपपद्यत इति । तस्मादस्त्येव
भावानां स्वभाव इति ॥ ३ ॥
अपि च –
कस्य स्यादन्यथाभावः स्वभावश्चेन्न विद्यते ।
यदि भावानां स्वभावो न स्यात्, योऽयं विपरिणामलक्षणः अन्यथाभावः, स कस्य स्यादिति ?
अत्रोच्यते । एवमपि परिकल्प्यमाने
कस्य स्यादन्यथाभावः स्वभावो यदि विद्यते ॥ ४ ॥
इह यो धर्मो यं पदार्थं न व्यभिचरति, स तस्य स्वभाव इति व्यपदिश्यते, अप्रप्रति-
बद्धत्वात् । अग्नेरौष्ण्यं हि लोके तदव्यभिचारित्वात् स्वभाव इत्युच्यते । तदेव औष्ण्यमप्सूपलभ्यमानं
परप्रत्ययसंभूतत्वात्कृत्रिमत्वात्र स्वभाव इति । यदा चैवमव्यभिचारिणा स्वभावेन भवितव्यम्, तदा
अस्य अव्यभिचारित्वादन्धथाभावः स्यादभावः । न हि अग्नेिः शैत्यं प्रतिपद्यते । एवं भावानां
सति स्वभावानुपगमेऽन्यथात्वमेव न संभवेत् । उपलभ्यते चैषामन्यथात्वम् । अतो नास्ति
स्वभावः ॥ ४ ॥
अपि च । अयमन्यथाभावो भावानां नैव संभवति, यद्दर्शनात्सस्वभावता स्यात् । यथा च
न संभवति, तथा प्रतिपादयन्नाह –

---

[Right Page Footnotes]

१. T om. विचार्यमाणानां. २. Mss. निःस्वभावो. Our reading is supported by T.
३ Mss. wrongly नास्वभावश्च भावो नास्ति. Our text is supported by T and Com.
४ P अग्नेः for अनिः.
म. १४