मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

Left Page

१२
दुःखपरीक्षा द्वादशमं प्रकरणम्।
B 227 अत्राह — विद्यत एव आत्मा, तत्संबन्धिदुःखसद्भावात्। इह हि पञ्चोपादानस्कन्धा
दुःखमित्युच्यते, तच्च अस्ति, तेन च दुःखेन कस्यचिद्भवितव्यं न निराश्रयेणेति, अतो विद्यत
एव दुःखस्याश्रयः, स चात्मेति। उच्यते। स्यादात्मा यदि दुःखमेव स्यात्। तद्धि भवेत् स्वयं
5 कृतं वा परकृतं वा उभयकृतं वा हेतुराहितं वा। सर्वथा च इष्यमाणं तत्कार्यमेव नास्तीति
प्रतिपादयन्नाह —
स्वयं कृतं परकृतं द्वाभ्यां कृतमहेतुकम्।
दुःखमित्येक इच्छन्ति तच्च कार्यं न युज्यते ॥ १॥
तत्रैके वादिनः स्वयं कृतं दुःखमिति प्रतिपन्नाः। अपरे पुनः परकृतम्, अन्ये च
10 उभयकृतम्। केचिदहेतुसमुत्पन्नमेव दुःखमिति प्रतिपन्नाः। सर्वथा च तद्दुःखमिष्यमाणं कार्यं
कर्तव्यं न युज्यते, तदेतत्प्रतिज्ञामात्रकमिति ॥ १ ॥
तत्प्रतिपादयन्नाह —
B 228 स्वयं कृतं यदि भवेत्प्रतीत्य न ततो भवेत्।
स्कन्धानिमानमी स्कन्धाः संभवन्ति प्रतीत्य हि ॥ २ ॥
15 यैस्मादिमान् मरणान्तिकान् स्कन्धान् प्रतीत्य इमे औपपत्त्यांशिकाः स्कन्धा उत्पद्यन्ते,
तस्मात्स्वयं कृतं दुःखमिति नोपपद्यते ॥ २ ॥
B 229 इदानीं परकृतमपि दुःखं यथा न संभवति, तथा प्रतिपादयन्नाह—
यद्यमीभ्य इमेऽन्ये स्युरेभ्यो वामी परे यदि।
भवेत्परकृतं दुःखं परैरेभिरमी कृताः ॥ ३ ॥
20 यदा अमीभ्यो मरणान्तिकेभ्यः स्कन्धेभ्यः इमे औपपत्त्यांशिकाः स्कन्धा अन्ये स्युः, एभ्यो
वा औपपत्त्याशिकेभ्यः अमी मरणान्तिकाः स्कन्धाः परे स्युः, स्यातत्तदानीं परकृतं दुःखम्। न
चैषामन्यत्वं दृष्टं हेतुफलसंबन्धावस्थानात् ३। वक्ष्यति हि —
B 230 प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत्।
न चान्यदपि तत्स्मान्नोच्छिन्नं नापि शाश्वतम् ॥ इति।
[ मध्यमकशास्त्र - १८.१० ]

---

Footnotes (Left Page)

१. P suggests स्कन्धानिमूनमी स्कन्धा: for स्कन्धानिमानमी स्कन्धाः. २. T presents here a
passage which our Mss. do not give; that passage however seems to be necessary
to explain the first line of the kārikā. Here is P's rendering of T in Sanskrit: तत्र
स्वयमिति स्वात्मना इत्यर्थः। यदि स्वयं दुःखं कृतं भवेत्, तेनैव दुःखस्वरूपेण तदेव दुःखस्वरूपं कृतं स्यात्।
तस्मात्प्रतीत्यसमुत्पन्नं न स्यात् इत्यर्थः। स्वरूपसद्भावात्। अभावादेव स्वरूपं न कारकमस्ति तत्प्रतीत्यसमुत्पन्नमेव।
तद्यथा — स्कन्धानमूनिमे स्कन्धाः संभवन्ति प्रतीत्य हि। यस्मान्मरणकालिकानमून. ३. T संबन्धस्थानाभावात्.

---

Right Page

१२.७] दुःखपरीक्षा द्वादशमं प्रकरणम्। १०१
अतः परकृतमपि दुःखं न संभवति। यदि हि अन्यत्वं स्यात्, तदा सति अन्यत्वे
एतैः परभूतैः स्कन्धैरेमी परभूताः कृता इति युक्तं वक्तुं स्यात्। न चैतदेवम्। इति परकृतमपि
दुःखं न संभवति ॥ ३ ॥
अथ स्यात्—न ब्रूमो यस्माद्दुःखेनैव दुःखं कृतम्, अतः स्वयं कृतमिति। किं
तर्हि स्वपुद्गलेन यस्मात्स्वयमेव कृतम्, नापरेण कृत्वा दत्तम्, इत्यतः स्वयं कृतं दुःखमिति 5
ब्रूमः। उच्यते—
स्वपुद्गलकृतं दुःखं यदि दुःखं पुनर्विना।
स्वपुद्गलः स कतमो येन दुःखं स्वयं कृतम् ॥ ४ ॥
यदेतन्मनुष्यदुःखं पञ्चोपादानस्कन्धलक्षणं स्वयं पुद्गलेन कृतमिति परिकल्प्यते, कल्प्यता-
मसौ पुद्गलो येन तद्दुःखं स्वयं कृतम्। यदि तावत्तेन दुःखेन स्वपुद्गलः प्रज्ञप्यते, तदेव दुःखं 10
तेन कृतमिति, स भेदेन कथ्यतामिदं तद्दुःखमयमस्य कर्तेति। अथापि मनुष्यदुःखोपादानेन
पुद्गलेन तदेव दुःखं कृतं स्यात्, न तर्हि स्वपुद्गलकृतं तत्, परपुद्गलकृतमेव स्यात्। B 231
अथोपादानभेदेऽपि पुद्गलाभेद इष्यते, एतच्च नास्ति, उपादानव्यतिरिक्तस्य भिन्नस्य पुद्गलस्य
दर्शयितुमशक्यत्वात्। एवं तावत् स्वपुद्गलकृतं दुःखं न भवति ॥ ४ ॥
अत्राह — क्व एवमाह स्वपुद्गलकृतं दुःखमिति? किं तर्हि परपुद्गलजं दुःखम्। अन्य 15
एव देवदुःखान्मनुष्यपुद्गलः, मनुष्यपुद्गलश्च देवदुःखं कृत्वा यस्माद्देवपुद्गलाय ददाति, तेन
च देवदुःखेन देवपुद्गलः प्रज्ञप्यते, तस्मात्तस्य पुद्गलस्य तद्दुःखं परपुद्गलजमेव भवति। उच्यते—
परपुद्गलजं दुःखं यदि यस्मै प्रदीयते।
परेण कृत्वा तद्दुःखं स दुःखेन विना कुतः ॥ ५ ॥
यदि देवदुःखं मनुष्यपुद्गलकृतम्, तेन च मनुष्यपुद्गलेन तद्दुःखं कृत्वा परस्मै देवपुद्गलाय 20
प्रदीयते इति स देवपुद्गलो देवदुःखविनिर्मुक्तः कुतो यस्मै प्रदीयेतेति। एवं तावदपरपुद्गलजस्य
दुःखस्य प्रतिग्राहक एव नास्ति ॥ ५ ॥
इदानीं यश्च ददाति, असावपि नास्तीत्याह —
परपुद्गलजं दुःखं यदि कः परपुद्गलः।
विना दुःखेन यः कृत्वा परस्मै प्रहिणोति तत् ॥ ६ ॥ 25
येनोपादानेन स मनुष्यपुद्गलः प्रज्ञप्यते, स मनुष्योपादानव्यतिरिक्तः कतमो यो B 232
देवपुद्गलाय देवदुःखं कृत्वा प्रहेष्यति? तस्मात्परपुद्गलजमपि दुःखं न संभवति ॥ ६ ॥
ततश्च —
स्वयंकृतस्याप्रसिद्धेर्दुःखं परकृतं कुतः।
परो हि दुःखं यत्कुर्यात्तत्तस्य स्यात्स्वयं कृतम् ॥ ७ ॥

---

Footnotes (Right Page)

१. T इमे for अमी. २. Mss. हेदेन or देहेन for भेदेन. ३. Mss. यद्दुःखं for तद्दुःखं. Our
reading is based on T and Com.